​​Буряад Уласта үндэр наһатайшуулнай хэдыб?

Хэнэйшье мэдэһээр, 1992 онһоо манай гүрэндэ октябриин 1-дэ Наһажаал зоной үдэр тэмдэглэдэг болонхой. Энэ һайндэр XX зуун жэлдэ анха түрүүн Европодо, удаань Америкэдэ, харин 1980 онһоо бүхы дэлхэйдэ тэмдэглэгдэжэ эхилһэн юм.

Түүхын хуудаһа ирабалнай, 1947 ондо иимэ һайндэр бии болгохо бо­дол тон түрүүн Япониин Масао Ка­доваки гэжэ хүнэй толгойдо түрэһэн байна. Сентябриин 15-да тэмдэглэхэ үдэр гаргагдаа. Юуб гэхэдэ, энэ саг­тань байгаалиин уларилшье тогто­жо, намарай баян ургасашье хуря­агдаад байгаа. Тиин наһатайшуул сугларжа, энэ бодолыень дэмжэжэ, байдалаа һайжаруулха тээшэнь хөөрэлдөө эмхидхэһэн юм. Япони­ин бүхы һуурин болон хотонууд үүсхэлыень дэмжэжэ, хаа-хаанагүй энэ һайндэр тэмдэглэдэг болоһон түүхэтэй. Зүгөөр хуулиин ёһоор, 1966 онһоо хойшо тэмдэглэгдэдэг болоо һэн.

Тоо баримтануудые хараад үзэбэлнай, XX зуун жэлэй хахадһаа хүнэй наһан 20 жэлээр утадхагдаһан байна. Мүнөөдэрэй байдалаар дэл­хэй дээрэ 60 наһанайнгаа дабаа гаталһан зоной тоо 700 саядаа хүрэнхэй. Эрдэмтэдэй шэнжэлһээр, 2030 он болотор 60 наһа хүрэһэн зоной тоо хүгжэнги гүрэнүүдэй гур­бан хуби эзэлхэ гэһэн удхатай. Ха­рин манай гүрэндэ энэ болзор нэгэ бага ехэ юм. Профессор С.П.Капицын шэнжэлһээр, бидэ иимэ тоодо 2100 ондо ерэхэбди. Табин жэлэй хугасаа­да манай гүрэнэй наһатайшуул хоёр дахин олошороо.

Буряад Уласта 2018 оной эхеэр ажаһуугшадаймнай тоо 984,5 мян­ганда хүрөө гэжэ бүридхэгдэнхэй, тэдэнэй 161,5 мянганиинь 60-тай ба 60-һаа дээшэ наһанай зон бо­лоно. Ехэнхи наһатайшуулнай - эхэнэрнүүд. Эхэнэр бүхэнэй та­бадахинь 60 гаранхай, харин энэ наһанай бүлэгтэ бүһэтэн бүхэнэй наймадахинь тоологдоно. Наһатай эхэнэрнүүдэй тоо 63,6 хуби, харин бүһэтэйшүүл 36,4 хуби гээд то­ологдоно. Наһатай болохо бүреэ эрэшүүлэй тоо эгсэ доошолно. Жэ­шээнь, 65-69 наһатайшуулай 1000 бүһэтэйшүүлдэ 1562 эхэнэрнүүд тоологдоно, 80-84 наһатай зоной дундахи илгаа - 2870, харин 85-һаа дээшэ наһатайшуулай илгаа 3397-до хүрэнэ.

Тиихэдээ 50-һаа дээшэ наһанай эхэнэрнүүдтэ айл бүлэ болохонь хүндэшэг байна. Тиибэ яабашье 2017 ондо 60 гаратай 74 эхэнэр ба 129 бүһэтэйшүүл гэр бүлэ болоһон байна. Манай гүрэндэ хүнэй наһанай үргэлжэлэй дунда зэргын хэмжэ­эн 70,7 жэл гэжэ тоологдонхой, тэрэ тоодо эхэнэрнүүд 76,0 наһа, бүһэтэйшүүл 65,3 наһа эдлэнэ.

Гүрэнэймнай пенсионно жасын Буряадтахи таһагай 2018 оной ию­лиин 1-эй мэдээгээр, пенсионернүүдэймнай тоо 265,9 мянган гээд то­ологдоно. Ехэнхи наһатайшуулай олзонь - пенси. Энэнь дунда зэргээр 12,5 мянган түхэригтэ хүрэнэ, харин амидархын доодо хэмжээн 8,3 мян­ган түхэриг бшуу. Наһанай амарал­тада гарагшадай дунда зэргын пен­си амидархын доодо хэмжээнһээ 1,5 дахин, ниигэмэй пенсиһээ 19,3 хубя­ар дээшэлээ.

Наһанай амаралтада гара­ха сагай дүтэлөөшье һаа, зарим наһатайшуулнай хүдэлһөөр зандаа. Тиигэжэ 2018 оной эхиндэ ажал хэжэ байһан 48,5 мянган наһатайшуул то­ологдоно.

Юрэдөө, жэл бүхэндэ Наһажаал зоной һайндэртэ дашарамдуулан, элдэб янзын хэмжээ ябуулгану­уд эмхидхэгдэдэг аабза. Жэшээнь, наһатайшуулай пенси нэмэдэг, хүнгэлэлтэнүүд, мүнгэн дэмжэлгэнүүд үзүүлэгдэдэг...

Зүгөөр үндэр наһа наһалха гээ­шэмнай тиимэ бэлэн бэшэ ха юм даа. Энэнь баһа элдэб юумэнһээ дулды­дадаг: эдеэ уһанһаа, ажабайдалһаа, хүнэй угһаа, байгаалиһаа, зорилго- һоо гэхэ мэтэ. Һая уншаа бэлэйб: Америкын Холбоото Штадуудта 100 наһа наһалһан хүнүүдэй тоо аяар 70000 хүрэнэ, Колумбида нэгэ хүн 169 наһа наһалаа, харин Венгридэ бүри 186 наһа хүрэһэн зон бии бшуу.

Үндэр наһа наһалха гэбэл, нэн түрүүн хододоо элүүр энхэ, урма зоригтой, сэдьхэл һайтай, энеэдэ зугаатай ябаха хэрэгтэй. Энеэдэн гээ­шэ хүнэй наһа утадхадаг гэжэ дэмы хэлсэдэггүй.

Любовь ЦЫБЕНОВА