​​Александр Елаев: «II хуралдаа зарлаха саг ерээ»

Буряад хэлэнэй хуби заяа зүбшэхын хуралдаан хо­ёрдохи удаагаа ноябрь һарада үнгэргэгдэхэ болоо. Эгсэ 10 жэлэй саана үнгэрһэн түрүүшын хуралдаан буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ тон ехэ нүлөө үгэһэн юм. Буряад хэлэнэй 2-дохи хуралдаан энэ удаа “Буряад хэлэн XXI зуун жэлдэ” гэһэн гаршаг доро үнгэрхэ.

Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин буряад хэлэ хүгжөөлгын түбэй захирал, түүхын эрдэмэй доктор Александр Елаевтай энэ хуралдаан тухай хөөрэлдөө дурадханабди.

- Александр Афанасье­вич! Түрүүшын хуралдаа­най үнгэрһөөр аяар 10 жэл болошобол даа. Түүхэдэ ороһон энэ хэмжээ буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ ямар нүлөө үгөө гээшэб гээд дүн согсолыт даа.

- Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлог­шо Баир Бальжиров байха­даа, 2008 ондо энэ хуралдаа хүтэлжэ, гол элидхэл хэһэн юм. Эрхүү, Ага, Монгол бо­лон Шэнэхээнһээ эрдэмтэд, мэргэжэлтэд ерээ һэн. Олон­хинь манай уласһаа байгаа. Бүхыдөө 100-гаад зон хабаадаа.

Түрүүшын хуралдаан ямар үүргэ дүүргээб гэхэ­дэ, тэрээн дээрэ буряад хэ­лэнэй хүгжэлтын концепци зүбшэгдэжэ баталагдаһан юм. БГУ-гай буряад хэлэ­нэй таһагай багшанар тэрэ концепци зүбшэн хараалаа бэлэй. Тиихэдээл буряад хэ­лэнэй байдалые болон шиид­хэгдэхэ бэрхэшээлнүүдыень тобойлгон гаргажа, олониитын анхаралда табиһан юм. Тэрэ концепци Буряад Ула­сай Засагай газар дэмжэн ба­талаа. Тэрэнэй ашаар буря­ад хэлэ дэмжэлгын гүрэнэй программа абтажа, жэл бүри 30 сая түхэриг буряад хэлэ хүгжөөлгын хэрэгтэ һомологдоно гээшэ.

- Буряад хэлэнэй хуби заяа шиидхэхэ аргатай 1-дэхи хуралдаан болоо ха юм даа. Мүнөө 2-дохи ху­ралдаан дээрэ ямар хэрэг бүтээгдэхээр хараалагдана гээшэб?

- Аяар 10 жэл үнгэршэбэ. 2-дохи хуралдаан үнгэргэхөөр саг тулажа ерээ. Түрүүн тэрэ баталагдаһан концеп­цидэ нэмэлтэ оруулха гэжэ шиидээд байтараа, буряад хэлэнэй стратеги зохёохо хэ­рэгтэй гэжэ хэлсээбди. Мүнөө тэрээн дээрэ ажаллажа бай­набди. Стратеги хадаа хуули­та шанартай байха. Тус данса хэдэн шэглэлээр хубаарилаг­даха, жэшээнь, буряад хэлэ хүүгэдэй сэсэрлигһээ дунда һургуули хүрэтэр заалга, бу­ряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ ни­итэ эмхинүүдэй, олондо мэ­дээсэл тараадаг эмхинүүдэй, түрэлхидэй хорооной үүргэ болон хэлэнэй бодолго ба хүтэлбэри гэхэ мэтэ асуу­далнууд табигдана. Засаг түрын хабаадалга шухала. Засагнай буряад хэлэнэй хүгжэлтын асуудалаар ямар хараа бодолтой гээшэб гэжэ мэдэхэ хэрэгтэй. Эндэһээл бүхы юумэн дулдыдана ха юм. Тэрэ форумой ашаар бу­ряад хэлэнэй хүгжэлтын комисси байгуулагдажа, ажал ябуулагдаа. Болбосоролой болон эрдэм ухаанай, Со­ёлой яаманууд, Засагай газа­рай Түрүүлэгшын орлогшо, эрдэмтэд, багшанар булта хабаадажа, энэ асуудал ши­идхэжэ, хэрэг бүтэжэ эхилээ. Тиимэһээл 2-дохи хуралдаа үнгэргэхэ саг ерээ.

- Хэд уригдаха, хабаада­ха гээшэб?

- Хэрбэеэ бидэ түрүүшын хуралдаа үсөөншэг зоно­ор үнгэргэһэн һаа, мүнөө тон үргэнөөр эмхидхэхэ түсэбтэйбди. Нэн түрүүн хуралдаанай гол шиидхэбэринүүд хүсэ шадалтай бай­хын тула засаг түрын дэм­жэлтэ хэрэгтэй. Засагай газартай суг хамта ажал ябу­улхада, үрэ дүн үгэхэ. Бидэ Үбэр Байгалай ба Эрхүү мо­жын амбан захирагшадые урихабди. Шэнэхээндэ буряад хэлэ заалгын асуудал та­бихань бэрхэшээлтэй. Гэбэ яабашье, хэлэеэ мартангүй, бүгэдэ сахижа, энэ саг хүрэтэр гамнаһаниинь бүгэдэндэ жэшээ ха юм. Буряад хэлэн нютаг газарнуудта онсо өөрын шэнжэтэй. Бидэ Үбэр Монголой соёлой эрдэм болбосоролой талые дааг­ша мэргэжэлтэниие уриха хүсэлтэйбди. Засаг баригша дарга байхадаа, юун гэжэ хэл­сэнэ, байдал хэр гээшэб гэжэ мэдэжэ абахадаа, алишье саг­та буряад хэлэ хүгжөөлгэдэ туһалхал ёһотой.

- Буряад хэлэнэй стра­теги гэнэт. Ямар зорилго, үүргэтэй документ боло­хоб? Тэрэниие зохёолгодо багшанар, эрдэмтэд бэлдэ­хэ аабза, харин юрын хүн һанамжаяа оруулжа болохо гү?

- Тиимэ, энэ стратегиин үшөө нэгэ гол зорилго-буря­ад хэлэ хүгжөөлгын асуудал­да олониитын хабаадалга болоно. Һаядаа энэ данса ба­талагдаад лэ, “Буряад үнэн”, “Бурятия” сонинуудта хэ­блэгдэхэ. Тэрэниие хүн зон уншажа, үзэжэ, һанамжаяа хэлэхэ аргатай. Тэдэ ороһон һанамжануудай эгээл һайниинь стратегиин хараада оруулагдаха. Тус данса юрэ буряад хэлэ шудалуулдаг мэргэжэлтэдэй зохёоһон бэшэ, харин бүхы арад зоной һанаа зобооһон асуудалнуу­дые шиидхэхэ үүргэтэй бай­ха. Бидэ энэ хуралдаагаар бүхы буряадуудта буряад хэ­лэнэй байдалда үшөө дахин анхаралаа табихыень ханда­набди. Буряад гэжэ өөрыгөө тоолоо хадаа, буряад хэлэнэй байдалда һанаата боложо, хүн бүхэн хүгжөөхын асууда­лаар һонирхохо ёһотой. За­саг түрэ энэ хэрэг дэмжэнэ, зүгөөр гэр бүлэдэмнай ерэ­эд, буряад хэлэндэ һургаха бэшэ ха юм. Нэмэжэ хэлэ­хэдэ, хуралдаанай хараада буряад хэлэ тон һайнаар үхибүүдтэ һургуулжа, хэлэ нэбтэрүүлгын дүй дүршэлөөрөө юрын гэртэхинтэй хубаалдаха талмай байгуул­бал, һайн байгаа.

- Буряад хэлэ сахин хүгжөөлгын түб хоёр жэ­лэй туршада буряад хэлэтэ аймагуудаар ябажа, ойлгу­улха болон хэлэ хүгжөөхэ ехэ ажал ябуулнат. Тэрэ­эн тухайгаа тодорхойгоор хөөрэжэ үгыт.

- Манай һанамжаар, мүнөө сагта буряад хэлэтэ газар нютагуудаар буряад хэлэ гамнан хүгжөөлгын ажал ябуулха шухала. Тиигэжэ бидэ буряад хэлэтэ аймагу­удаар түрүүн сэсэрлигүүдэй ба һургуулиин багшанартай һуралсал эмхидхээд, үдэһөө хойшо аймагай, нютагай сомоной дарганар, мэргэ­жэлтэдтэй суглаа хэнэбди. Нютаг бүхэндэ туһалагша кураторнууд бии, аймагай засаг дарганарта хандал­га бэшэгүүдые барюулаа һэмди. Ивалга аймагай засаг дарга бүхэли үдэр бидэнтэй ажаллаа, бүхы асуудалнуу­даар һонирхоо. Яруунын за­саг дарга баһал эдэбхитэй хабаадаа. Иимэл засаг дарганарай ашаар аймаг дотор буряад хэлэн хүгжэхэ бшуу. Үльдэргэдэ суглаан буряад хэлэн дээрэ үнгэрөө, хабаа­дагшадай 20 хубинь буряад хэлэ мэдэхэшьегүй һаань, хамаагүй. Энэнь тон зүб, бу­ряад хэлэтэ нютагуудта буряад хэлээр дуугарха талмай байгуулха шухала. Жэшээнь, Үбэсэ нютагта һургуулида үхибүүд булта “сайн байна” гэнэ, харин газаа гарахадаа, ородоор харилсана. Сэлэнгэ аймагта буряад хэлэ түрэлхи хэлэн гээд шудалхаяа арсаһан байна. Энэ асуудала­ар ошожо, суглаа эмхидхээб­ди. Нэгэ һургуулиин захирал манай буряад хэлэнэй таһаг дүүргэһэн, уруу дуруу байдал мэдүүлээд, “хайшан гэхэбиб­ди даа, бүхы гүрэн түрэмнай булта ородоор харилса­на, буряад хэлэ хүгжөөхэ аргагүйбди” гэжэ хэлэбэ. Энэ һанамжыень аймагай болбо­соролой таһагай дарга дэм­жээ. Иигэжэ дээрэһээ буряад хэлэн хэрэггүй гэжэ байха­дань, юрын зон, түрэлхид яаха болоноб даа. Тэдээнтэй шангашагаар хөөрэлдөө бэ­лэйбди. Һүүлдэнь тэдэнэр манда хонходожо, буряад хэлэ хүгжөөлгын ажал ябу­улха хүсэлөө мэдүүлээ.

Эндэ хоёр хүршэ можо һайн дэмжэлтэ үгэнэ. Агам­най хэзээдэшье бултанай урда ябаа ааб даа. Эрхүү можын засаг буряад хэлэ хүгжөөлгэдэ мүнгэн зөөри гаргашалдаг. Мүнөө буряад хэлэ зааха ном бэлдэгдэжэ байна. Эрхүүгэй нютаг хэлэн дээрэ буряад хэлэнэй ном хэблэхэ гэжэ һанажа байгаа. Бидэ ошожо, буряад хэлэ­нэй үргэн удха шанар, үүргэ тухай ойлгууламжын ажал ябуулаабди. Буряад хэлэнэй бэшэгэй дүрим гэжэ байна ха юм. Тиигэжэ тэрэ литера­турна хэлэн дээрэ хэблэгдэ­хэ, зүгөөр жэшээтэ мэдүүлэл, үгэнүүд нютаг хэлээрээ хэрэглэгдэхэ. Манай мето­дистнар ошожо хамһалсаа. Багшанар булта хабаадалсаа. Юундэ багшанарай хабаа­далга шухалаб? Багшанар ха­даа өөрынгөө эрдэм мэдэсэ үргэдхэнэ, буряад хэлэнэй багшын ажал шухала гэжэ үшөө дахин мэдэрнэ. Багша бүхэн өөрын һанамжатай, зүгөөр суг хамта ажаллаха­даа, нэгэ эрмэлзэлтэй, нэгэ бодолтой болоно. Тиигэжэ 12 хүн энэ ном дээрэ ажал­лана.

- Буряад хэлэнэй баг­шын үүргэ ехэ, теэд эрхэ нүхэсэлынь бага бэшэ гү? Халтад лэ гэхэдэ, буряад хэ­лэнэй багша муугаар заана гээд зэмэлүүлэгдэхэ...

- Бидэ буряад хэлэнэй багшанарые дэмжэнэбди. Үнэхөөрөөшье, тэдэнэр дай­шалхы түрүү һуурида бай­на гэхээр. Буряад хэлэнэй багша ганса хэлэ шудалал­гын шугамһаа гарангүй бай­ха бэшэ, ажалаа үргэдхэхэ, эдэбхитэй байха ёһотой. Би мүнөө буряад хэлэнэй баг­шын үүргэ үргэдхэхэ тала­ар нэгэ дурадхал оруулха хүсэлтэйб. Ганса буряад хэлэ заадаг багшые бэлдэхэ бэшэ. Мүн һуралсалай менед­жмент, паблик рилейшнз гээд шудалжа, буряад хэлэнэй бодолгын ажал ябуулха мэр­гэжэлтэн болохо ёһотой. Багшанар буряад хэлэ заахаһаа хажуугаар хуулияа мэдэхэ, засаг түрын урда буряад хэлэ хүгжөөлгын эрилтэ таби­жа һураха шухала. Энээндэ багшанараа һурганагүйбди. Иимэ үүргэтэй болгобол, байдал һайжарха. Буряад хэ­лэнэй багшанар хадаа буряа­дай ерээдүй ниигэмэй түрүү зон гээшэ. Аргаахан энэ ажал ябуулжа, саашадаа буряад хэ­лэнэй багша ганса хэлэ зааха бэшэ, мүн хэлэнэй түлөө ид­халгын, дэлгэрүүлгын ажал ябуулжа шадаха шухала. Хэлэ хүгжөөхэ арга боломжо байхадань, хэзээдэшье ажал урагшатай байха ха юм.

- Аймагуудаар ябажа хэһэн ажалайтнай үрэ дүн хэр гээшэб?

- Аймагуудаар ябажа, Бу­ряадай ехэ һургуули, айма­гай захиргаан болон Эрдэм һуралсалай яаман гээд, гур­бан талын хэлсээнүүдые ба­талаабди. Бидэ һуралсалай онол аргануудай, һуралсалай ябаса, багшанарые бэлдэл­гын үүргэ дүүргэхэбди, ай­магууд буряад хэлэнэй хэ­шээлэй саг бага болгохогүй, оюутадые бидэндэ эльгээхэ, харин Болбосоролой ба эр­дэм ухаанай яаман өөрын үүргэтэй албан ха юм даа. Аймаг бүхэн руу ректорые, яаманай сайдые абаашаха бэшэ хадаа бидэ һайн арга һанаабди. Өөһэдынгөө со­ёлой танхим соо бултыень урижа, Муниципальна совет үнгэргөөбди. Аймаг нютагай сомоной дарганар хамта дэ­эрээ 80 гаран зон суглараа. Засаг дарганарые тайзан дэ­эрэ дуудажа, баяр ёһололой оршон байдалда гарыень табюулаабди. Манай ректор Николай Мошкин, Болбосо­ролой болон эрдэм ухаанай яаманай сайдай орлогшо Валерий Поздняков гээд, аймаг нютагай дарганартай хэлсээ баталжа, гараа табяа. Хэлсээ баталһан буряад хэ­лэтэ аймагуудта буряад хэлэ хүгжөөлгын муниципаль­на шатын тусхай програм­ма ашаглаха түсэбтэйбди. Гүрэнэй талаһаа 5-10 сая түхэригэй дэмжэлтэ үгтэдэг байхаар түсэл бэелүүлхэ шу­хала. Энэ үнгэрхэ форумой шугамаар “Хэлэнэй бодолго, хүтэлбэри” гэһэн шэглэлэй талмайда эдэ асуудалнууд табигдаха. Аймаг бүхэндэ буряад хэлэ хүгжөөлгын про­грамма, түсэл баталагдаха ёһотой. Хүн бүхэн өөрынгөө һалбарида хэлэ хүгжөөлгын хэрэг бүтээбэл, үрэ дүн заатагүй гараха бшуу. Хүдөө нютагуудаар ябахада, арад зонтой хөөрэлдэхэдэ, хүн зо­ной нюдэн гэрэлтэй болоод, буряад хэлэеэ хүгжөөхэ хэ­рэгтэ һонирхолтой болохо­донь, хэды урматайб.

- Манай сонинуудай хуудаһанда хэблэгдэхэ стратегиин асуудалнуудта хүн зон эдэбхитэйгээр ха­баадаха бэзэ гээд найдая. Бэлэдхэлэй ажал эрхим ябаг лэ даа, һайнта даа, Александр Афанасьевич!

- Буряад хэлэнэй 2-дохи форум ноябриин 28-29-эй үдэрнүүдтэ үнгэрхэ. Стра­тегиин шэглэлэй хэдэн талмайнууд Буряад Ула­сай Засагай газарта, номой сангуудта, ехэ һургуулиин дэргэдэ болохо. Мүн буряад хэлэ хүгжөөлгын ба монгол бэшэгэй хүгжэлтын талаар хэгдэһэн ажалнуудтай танилсуулга – үзэсхэлэн дэл­гэгдэхэ. Хуралдаанай түгэсхэл Оперо болон баледэй театрай байшан соо баярай оршон байдалда үнгэрхэ. Буряад Уласай, Эрхүү мо­жын, Үбэр Байгалай хизаа­рай, Монгол, Хитад оронуу­дай хабаадагшадһаа гадуур энэ хуралдаанда Тыва, Яхад, Хальмаг, Татар уласуудһаа мэргэжэлтэд ерэжэ, дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха юм.