​​Угаа дамжуулһан уран дархан

Буряад арадта хэзээдэшье угаа дамжуулһан уран гартан байгаа. Дархан угайхид үе алдуулангүй, хүгшэн аба, эсэгэ, хүбүүн, аша хүбүүн гээд лэ бэлиг шадабарияа заатагүй дамжуулдаг байгаа бшуу. Угаа уһанда хаяжа болохогүй гэжэ буряад зон угсаатанайнгаа захяа заршам үндэрөөр сэгнэжэ, таһалдуулангүй сахижа ябадаг байгаа. Мүнөөшье сагта нютаг бүхэндэмнай уран гартай, бэлигтэй дархашуул бии. Ага тойрогой Зугаалай нютаг тоонтотой, мүнөө Могойто тосхондо ажаһуудаг Баясхалан Дашибалов хадаа угаа дамжуулһан дархан юм.

Абгаяа дахан ябаһаар

Энэ хүн Зугаалайн дунда һургуули дүүргээд, Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин агроно­миин таһагта һуража эхилһэн юм. Улаан-Үдэ хотын Исток һууринда Дармаев Баяр абгындаа (абынгаа ахайнда) ажаһуухадаа, дархан ажал­дань хамһалсадаг һэн. Абгань - Буряадай мэдээжэ уран гартан. Тиин энэ - тэрэ юумэ дархалхыень хараһаар, Баясхалан өөрөөшье туршажа эхи­лээ. Оюутан ябахадаа, түрүүшынгээ бүтээлнүүдые - һиихэ, бэһэлиг дархалһан юм. Дээдэ һургуулида һураха үедөө бэеэ һорижо, барилдаандашье амжалта туйладаг һэн.

Теэд агроном мэргэжэлтэй болоод, Зугаалай нютагаа бусаха­дань, залуу мэргэжэлтэндэ ажал олдоогүй. Наһатай болоһон нагаса абаяа, нагаса эжыгээ үргэхэ гэжэ он­доо нютагаар ажал бэдэрээшьегүй юм ааб даа. Тиин барилдаанай һоригшо-багшань Баатар Доржини­маевич Могойтын ДЮСШ-гай Зу­гаалайн таһагта һоригшо болгоһон юм. Удаань Баясхалан һургуулида суг һураһан Дарима басагантай хуби заяагаа ниилүүлжэ, мүнөө гурбан һайхан хүүгэдые хүмүүжүүлнэ.

Дамдин Дорлигоо тахижа

Энэ бүлэ 2000 ондо Могойто тос­хондо гэр барижа, байдалаа аятайханаар түхеэржэ, ехэ зохидоор түбхинэнхэй. Баясхалан Могой­тын ДЮСШ-да һоригшоор хүдэлжэ байһанаа алта мүнгөөр урладаг дарханай эмхи нээжэ, хүн зоной за­хилаар зүүдхэлнүүдые, гоёолтонуу­дые, хутага болон элдэб зүйлнүүдые дархалдаг болонхой. Гадна 2008 онһоо Үбэр Байгалай хизаарай онсо аюулта байдалһаа һэргылэмжын хүтэлбэриин Могойтын таһагта хүдэлнэ. Гэбэшье сүлөө сагтаа хүнэй авто-унаа заһабарилдаг болон уран дархаяа хэһээр лэ зандаа.

- Дамдин Дорлиг тахижа абан­хайб. Хэрбээ иимэ тахил абаа хадаа, заатагүй тусхай журам сахиха шу­хала. Байд гээд лэ алхаяа тоншожо, хүүргэеэ хүдэлгэжэ байха хэрэг­тэй. Дамдин Дорлиг хадаа һэлмэеэ үргөөд байһан дүрсэтэй. Һэлмэеэ та­бижархёо һаань, хэзээшье ажал хэжэ шадахаяа болишохош. Тиимэһээл сүлөө саг оложо, ажалаа хэжэл бай­дагби. Мүн иимэ тахил абаһан хүн архи тамхи ууха, муу ябадал гаргаха ёһогүй, - гэжэ Баясхалан хөөрэнэ.

Дархан гээшэ хэр угһаа хойшо сахигдадаг өөрын журамтай байгаа. Гараараа бүтээдэг бүхы ажалнай өөрын гуримтай ха юм. Жэшээнь, малгайн уруу (доошоо) хараһан юумэн хадань, малгай оёдог зон уһа руу багахан малгайнуудые таби­жа урадхуулдаг заншалтай. Өөдөө хараһан гутал оёдог хүнэй олзо оршо һайн байдаг гэлсэхэ. Харин урданай зоной үгөөр, хүн оёдолоор баяжаагүй юм. Баясхаланай абга Баяр Дармаевшье: “Уран дархан гээшэ үнгэрүү баяншье болохогүй, үгытэйшье байхагүй”, - гэжэ ашадаа хэлэдэг бэлэй.

- Наймаашал хүн баян байха гэдэг һэн. Үнэхөөрөөшье, уран дархашуул ажалаараа хоолойгоол тэжээхэ арга­тайбди даа, - гэжэ Баясхалан энеэнэ.

Бэлигээ, дүй дүршэлөө хүгжөөхын тула

Баясхалан янза бүриин зүүдхэлнүүдые, хутага зэбсэгүүдые дархалдаг юм. Мүнөө сагта мүнгэ, алта шудхажа, хэбүүдые хэрэглэ­жэ, зүйлнүүдые бэлэ мүртэйгөөр бүтээдэг болошоо ха юм даа. Ха­рин Баясхалан иимэ аргаар ажал хэхэ дурагүй. Могойтын нэгэ залуу уран гартан ерэжэ, дүй дүршэлөө харуулһан байна. Тиихэдэнь Баясха­лан: “Ши иигэжэ шудхажа, бэлэн ар­гаар юумэ дархалжа бү һура, залхуу болошохош, уран бэлигээ хүгжөөхэеэ болихош”, - гэжэ тэрэ хүбүүндэ хэлээ һэн.

Үнэхөөрөөшье, уран дархашуул мүнөө сагта түргэн мүрөөр мүнгэ зөөри олохын тула хэб хэжэ, шудха­мал аргаар зүүдхэл, бэһэлиг болон бусад зүйлнүүдые бүтээдэг болоо. Энэнь уран гартанай бэлиг шадаба­ри хүгжөөхэгүйһөө гадна хэгдэһэн зүйлнүүдынь тамга табиһан мэтээр лэ булта бэе бэедээ адли болоно бшуу. Харин үнэхөөр бэрхэ уран гартанай бүтээһэн зүйлнүүд дабташагүй онсо, ори ганса түхэлтэй, тон ондоо байха ёһотой.

- Дархашуулай зүйлнүүд өөрын онсо нюуртай байдаг. Жэшээнь, бүһэтэй хүнэй буряад хутага баряад ябахадань, энэ хүн ямар нютагайб гэжэ эли байдаг. Хутага нютаг нюта­гаараа илгардаг ха юм: Агын дарха­шуулай гү, Могойтын уран гартанай гү, али Буряад орондо бүтээгдэһэн гү гэжэ түхэлөөрөө, угалзаараа ондоо байдаг, - гэжэ Баясхалан мэдээсэбэ.

Зохёохы ажалда сүлөө сэдьхэл хэрэгтэй

Мүнөө сагта элдэб янзын зүүдхэлнүүд наймаанда бии болон­хой. Хэб хэжэ бүтээлгэдэ ямар зохёо­хы ажал байхаб даа. Хүн зоной нюдэ хужарлуулмаар гоё һайхан зүйл дар­халхын тула сүлөө саг хэрэгтэй ха юм. Теэд ганса дарха хээд байбал, мүн аза талаанай тудаагүй болбол, мүртэй олзо орохогүй. Мүнөө сагта үсөөхэн лэ уран гартан ажалаа амжалтатай, олзо оршотой ябуулдаг. Ехэнхи зон олон бэрхэшээлнүүдтэй дайралда­даг. Ажал хэрэгүүд, үри хүүгэд, гэр бүлын асуудалнууд – эдэ бүгэдые адли тэгшэ үрдижэ ябаа болбол, амжалта туйлахаш. Баясхалан энэ талаар байдалаа тон зүбөөр, тааруу­гаар зохёонхой. Гэбэшье өөрын онсо бүтээлнүүдые дархалхын тула үшөө нэгэ шухала юумэн - сүлөө сэдьхэл хэрэгтэй гэжэ ойлгонхой.

- Мүнөө бүхы юумэн наймаанда байдаг болоо. Анхан энэ-тэрэ хэ­рэгсэл дуталдаха. Тиихэдэнь юрын юумэ зохёожо, тааруулжа, ажал хүндөөр бүтэдэг һааб даа. Тэрэшнил хүниие хүгжөөдэг, ухаа гүйлгэдэг, шэнэ бодол түрүүлдэг ха юм, - гэжэ Баясхалан тэмдэглэбэ.

Үнэхөөрөөшье, зохёохы ажалда сүлөө сэдьхэл хэрэгтэй. Ажабайда­лай ямар нэгэн шиидхэгдээгүй асуудалда дарагдабал, яагаад гоё зүйл бүтээжэ шадахабши даа. Тиимэһээл манай үеын уран гартан Бүгэдэ Бу­ряадай “Алтаргана” нааданда жэл бүри хабаададаггүй хаш. Зарим дар­хашуул ондоо ажалда һаатангүй, наадан бүхэндэ хабаадаал аабза.

- “Алтаргана” бүхэндэ хабаадаашьегүй һаа, бусад уран гар­танай бүтээлнүүдые һонирхон хара­дагби. Даша Намдаковой, Жигжит Баясхалановай бүтээлнүүдые хара­хада, гоё даа! Ганса уран бүтээлэй шэглэл шэлэн, һайса һургуули хээд, дээдэ гарай уран дархан болохо гээшэ эли даа. Бүтээлыньшье ондоо­хон байдаг. Гэбэшье интернедээр хэшээлнүүдые үзөөд, юушье дархал­жа һурахаар арга боломжо олгогдон­хой. Жэл бүри залуу уран гартанай олошоржо байхадань, урматай даа, - гэжэ Баясхалан хэлэнэ.

Ами наһа, сэдьхэл абардаг “Витязь”

Баясхалан Дашибалов 2012 ондо Агада үнгэрһэн “Алтарганада” гурбадахи һуури эзэлээ бэлэй. Мүнөө жэ­лэй нааданда хабаадажа үрдибэгүй. Юундэб гэхэдэ, Ород гүрэнэй МЧС-эй ехэ харалганда хаба шадалаа тур­шажа, “Золотой Витязь МЧС” гэһэн үндэр сэгнэлтэдэ хүртөө.

МЧС-эй мэдэлэй соёлой ехэ һургуули “Искусство на службе спасения” гэһэн хэмжээ ябуулга соносхоһон байгаа. Түрүүшын шата нютагуудай хэмжээндэ үнгэргэгдөө. Ага тосхон руу Шэтын мэргэжэлтэ гэрэл зураг буулгагша ерээд, бүхы ха­баадагшадай бүтээлнүүдые, табиһан наадануудые буулгаад ошоһон бай­гаа. Тиин Үбэр Байгалай хизаарай хэмжээндэ Баясхаланай бүтээлнүүд эгээл эрхим сэгнэлтэ абаа юм.

Харин хахад жэлэй үнгэрһэн хой­но гэнтэ Москваһаа урилга ерээ бэ­лэй. Түрүүн ехэ үнэншэжэ ядаһаар, Баясхалан Дарима хоёр хоюулаа Москва ошобод. Тэндэ Храм Христа Спасителя гэһэн ехэ ордон соо Ород гүрэнэй МЧС-эй албатаниие - соёлой талаар бэлиг шадабаряараа шалгар­жа, энэ харалганда илагшадые шаг­налгын баяр ёһолол үнгэргэгдөө. Ха­баадагшад дуу шүлэг зохёохо, хатар наада гүйсэдхэхэ талаар, уран дарха­лалгаар болон бусад шэглэлнүүдээр мүрысэһэн байгаа. Тиигэжэ ажаһуугшадай ами наһа абарха та- лаар харюусалга ехэтэй ажалдаа уран һайханай ажаябуулга нэбтэрүүлжэ ябаһанайнь түлөө Баясхаланда “Зо­лотой Витязь МЧС” гэһэн нэрэ зэргэ олгогдоо гээшэ.

Иимэл даа, угаараа дамжуулһан уран гартанай ажабайдал. Хүн зоной ами наһа абарна, түмэр хүлэгүүдые заһабарилна, мүнгэ алтаар зүүдхэлнүүдые, хутага зэмсэгүүдые дархална. Гэр бүлынгөө байдал сахи­жа, үри хүүгэдээ харалсажа, Дарима нүхэртөө найдамтай тулгань боложо үгөөд, ажабайдалайнгаа жолоо зүб тээшэнь шэглүүлжэл ябана. Гэр бай­раяа ягдагарханаар табиһан. Газаа тээһээнь харахадаш, юрын модон гэр. Досоонь ороходошни, ямаршье хотын байраһаа дутуугүй: болбосо­рон түхэлтэй, уужам, һаруул, зохид. Ажалша бэрхэ, журамтай, зүб мүрөөр хүмүүжүүлэгдэһэн, урихан зантай, хүн зондоо хүндэмүүшэ, ороһон гараһаниие сайлуулжа, дулааханаар хандажа байдаг юм даа, Дашибалов Баясхаланай гэр бүлэ. Иимэ залуу бүлэ манай Буряад дайдадамнай олон даа, хүдөө нютагуудта абаһаар лэ олохоор. Ажал хэрэгынь урагша­тай байг лэ даа, үри хүүгэдынь энхэ элүүр байг лэ даа. Иимэл зоной ашаар нютагаймнай, гүрэнэймнай, түби дэлхэймнай байдал һайжарна ха юм даа.

Б. Дашибаловай гэр бүлын альбомһоо гэрэл зурагууд абтаба