​​Заншалта малаа үдхэгшэ ажалша малша Гүндүевтэн

Хадата Захааминай Ташаашын дабаа дабаад, Санага голдо ороходо, Болхойн үргэн тала нэмжыдэг. Эндэ урдандаа баян бүдүүн буряад хасагууд ажаһуудаг һэн. Эндэхи газар ехэ хужартай, адуу мал үсхэхэдэ тон таарамжатай. Хабартаа Болхойн нуурай задархада, хаана-яанаһаа малаа асаржа уһалдаг байгаа. Нуурай уһан эмтэй домтой, шэрүүн үбэлые дабажа, ондо ороһон малда хүшэ оруулдаг, хэжэг үбшыень дарадаг байһан. Һүрөөтэ гушаад онуудта Санагын дасаниие тэһэлхэдэнь, Болхойн нуур тэһэ сорьёод, шэргэшэһэн юм. Тэрэ һууринь мүнөө сабшалан болонхой. Тээ дээрэхэнэнь Болхойн аршаан бадаржа байдаг һэн. Ханяада хамшаг хоггүй ходоруул­даг энэ аршаанда зундаа олон зон амаржа, бэе махабадаа заһадаг бэлэй. Эндэ Санагын һургуулиин амаралтын ла­герь хүдэлдэг һэн. Теэд наяад оноор аршаан гэнтэ шэр­гэшоо юм. Сельпогой һамгад тэндэ найрлахадаа, бузар­лаа гэлсэгшэ. Олон жэл үнгэрһэн хойно үшөө дээрэхэнэ аршаан бадаржа, зониие баярлуулаа бэлэй. Жэнхэни буряад зуһалан баригдажа, хүүгэд одоошье байгаалиин үзэсхэлэндэ амарха болоо.

Хамтын ажахынуудай байхада, Дээдэ, Доодо-Бол­хойнуудта мяханай үүлтэртэ малай гүүртэнүүд үбэлжэдэг, харгын зүүн талада һүнэй фермэ зуһадаг һэн. Доодо-Болхойн малшад дээшээ га­ража, Хүтэл гэжэ үзэсхэлэн гоё байгаалитай, һархяаг жэ­мэсээр элбэг хүтэлдэ зуһадаг байгаа. Тээ саанахана ошо­бол – Дальбараахан, Шулуу­та, Хаан сагаан Ташааша.

Совхозой бутаран һалахада, хэдэн малшад эндэ үмсынгөө ажахынуудые эрхилнэ. Эгээл наада, урда захадань угай ажалша малша Семён (Роман), Лари­са Гүндүевтэнэй бүлэ баһал өөрын мал ажахы амжал­татайгаар эрхилжэ байна. Нютаг соогоо энэ бүлэ ганса ажалша бэрхээрээ шалгар­даг бэшэ, харин олониитын ажалда эдэбхитэйгээр хаба­ададаг урагшаа һанаатай, олондоо туһатай зон гэжэ мэдээжэ юм.

Балшар наһанай жаргалта үе

Эбтэй энэ бүлэ һонин түүхэтэй юм. Семён Лари­са хоёр Санагынгаа дунда һургуулиин нэгэ ангида хамта һураһан үетэн хадаа багаһаа хойшо нүхэрлэжэ ябаһан. Һургуулияа дүүргэһээр нёдондо 40 жэл болоо. Үзэсхэлэнтэ һайхан Болхойдо байдаг нүхэдтөө үетэниинь ерэжэл бай­даг. Тиихэдээ һургуулида һураһан сагаа дулааханаар дурсадаг.

- Болхойн аршаанда амар­хада ямар гоё бэлэй. Ямар һонирхолтойгоор “Костёр”, “Зарница” үнгэргэдэг бэлэйб­ди. Хуурлигай Зүүн-Бэедэ үбһэ хуряалгада ябахадаа, ажаллажашье, амаржашье шададаг бэлэйбди. Түргэн урадхалтай сэбэр һайхан горхондо шунгаха, наадаха, амарха сагаа олодог лэ бэ­лэйбди гэжэ гайхан татаха. Бэе тамираа хүгжөөхые яа­тараа оролдодог һэмбибди, илангаяа волейбол һайнаар наадаабди. Мүнөө болоходо, тамирай ветеранууд гүүлэжэ байхада һонин даа гэжэ гай­халдаха. Һайн һуража, олониитын ажалда эдэбхитэйгээр хабаадагша бэлэйбди. Тиигэ­жэ гүрэнэйнгөө зүрхэн хото – Москва ошожо хараһамнай юунтэй сэнтэйб! Һургуулияа дүүргэхэ жэлдээ бултадаа Ринчин-Хаан ууладаа гара­жа, “Ленинэй толгойе” са­гаанаар шэрдээ бэлэйбди. Санагын голһоо, илангаяа урдаһаа харахада, ямар гоё­ор харагдагша һэм, - гэлдэн үрдилдэн хөөрэлдэжэ, хэн нэгэнээ наадалжашье, за­римдаа бүри ёгтолжошье хүхилдэдэг.

Викулий Шагдурович Ха­даев багшаяа хүндэлжэ, ходо һанан дурсажа ябадаг. Имаг­тал Викулий Шагдурович Владимир Ленинэй зуун жэ­лэй ойдо Ринчин-Хаан уулын энгэртэ Ленин багшын ехэ гэгшын толгойе дүрсэлжэ, һургуулиин һурагшад хабта­гай шулуунуудые суглуулжа, зааһан газартань табижал байха. Гектарһаа үлүү майла­да шулуунуудые табихадаа, хаанань табижа байһанаа хэншье ойлгохогүй. Хуу дүүргэжэ сагаадаадшье, һонирхолтойшуул тойро­жо ябаад үзэбэ, тиигээдшье юумэ ойлгобогүй. Голдоо байһан хүнүүдшье сагаадаг­датарнь ойлгоогүй байһан. Хүсэд бүтээгдэхэдээл, Ленин багшын олондо мэдээжэ толгой болошоо бэлэй. Тиихэдэ Викулий Шагдуровичай онсо бэлигые, уран аргые зон гайхаа һэн. Мүн баһа хизаар ороноо шэнжэлгын музей байгуулхадань, шаби­нарынь шадалаараа туһалаа.

- Зэдын голой одоол үзэсхэлэн гоё, жэнхэни бай­гаалиин оршондохи Тудхал­тада өөдөө болоо һэм, - гэжэ бага наһан тухайгаа Роман Лубсанович хөөрэнэ. Арба гаран үхибүүдтэй Һаамын Лайжадай Сэбэгэй хүбүүе до­лоон һаратайдань Бадма Гом­боевна Намсараева үргэжэ абаа. Байгаалиин һайханиие, адуу малай шэмэтэйе намда ойлгуулжа, мал ажалда эби­имнил дүршөөгөө юм гэжэ мүнөө Роман Лубсанович уя­ран дурсадаг. Һарлаг малаа адуулжа, Тудхалтын голо­ор, Зэдын Халтируухайгаар яһала ябагдаа гэжэ хөөрэнэ.

Һарлаг, хайнаг малай ашаг шэмэ

Тэрэ үедэ Санагын кол­хоз гол түлэб һарлаг, хайнаг малнуудые баридаг байгаа. Хада уулатай газарта энэ мал ехэ таарадаг, үбэл зунгүй бэлшээжэ шадабал, үбһэ хоол хүлеэгээд, байрадаа эрьелдэжэ байдаггүй һайтай юм. Ехэ саһатайда нэгэ заа амынь халааха болон бай­радаа эрьесэтэй байхынь тула бага сагаар үгэхэ, нарай түлдэ хабартаа эдюулхэ үбһэ бэлдэхэл даа. Онсолходо, эдэ мал хэзээ ороондо оро­хоёо һайн мэдэдэг. Үбэлэй хүйтэндэ тугаллажа, малша­дые зобоодоггүй. Теэд тугал­лаха болоходоо, холо ошодог, түлөө нюудаг. Тиимэһээ мал­ша эзэн энэ үедэ ходо һэргэг байжа, тугаллаха малаа ехэ­тэ анхаржа, хүбшэргэйнь таһараал һаа, хашаандаа ха­ажа абадаг.

Эдэ мэтэ заабаринуудые багаһаан хадуужа абаһан Роман Лубсановичай бүлэ мүнөө һарлаг, хайнаг мал, адуу, хони үсхэнэ. Наһанайнь нүхэр Лариса Дымбрыловна баһал малшадай басаган ха юм. Һабар хонгоодор угай хадаар дүүрэн Хадайтан, ядагар ехэ Ядайтан гэжэ алдаршаһан хасаг угай На­дежда эжынь (нютаг соогоо Гүнжэд гэжэ алдартай) наһан соогоо мал ажалда амжалта түгэс хүдэлһэн намтартай. Тиимэһээ энэ бүлэ тэжээһэн малайнгаа шэмэ шүүһые дүүрэн эдлэдэг, нэгэшье юу­мэн хаягдадаггүй, годоншье, голгойшье хүрэтэр хуу эд болгогдоно.

Илангаяа һарлаг, хайна­гуудай үдхэн һүөөр сагаан эдеэнэй бүхы зүйлнүүдые бэлдэдэг.

- Һарлагые һааха гээшэ нилээн түбэгтэй хэрэг. Мал бүхэнэйнгөө ая зан мэдэ­хэ хэрэгтэй. Һарлагай һүн багаханшье һаа, ехэ үдхэн, тоһолиг юм. Хайнаг ном­гон ааб даа, баһал тоһолиг һүнииньшье ехэ. Тиимэһээл һарлагые юрын малтай ороондо оруулхада, хайнаг түхэлэй мал гарана. Хайнаг мал юугээрээ һайн юм гэхэдэ, эзэндээшье, түлдөөшье мэ­эхэй, һүрэгһөө холодохогүй, һарлагһаа дутуугүй шэрхи. Эрэ хайнаг ехэ хүсэтэй аад, номгон сар болодог. Ямар­шье ажал хэхэдэ, сэгнэшэгүй туһатай юм. Гурбадахи үеын түл ортоон болоно. Орто­он мал миин малда дүхүү болошоно, теэд тэрэнэй түл үсхэдэггүй, хүхэ гүзээн гүүлэжэ тоогдодоггүй, - гэжэ Лариса Дымбрыловна ойл­гуулна.

- Мүнөө сагта һарлагууд хомор ааб даа. Минии бага­да Бадма Гармаевна эжым­ни Зэдын Тудхалтада 200 һарлаг ажаллажа, үдэшэ үглөөниинь һаагаад, хабар­таа хөөбэрииень һамнаад, зунай халуунай эхилхэдэ, хайшалаад байгша һэн, - гэжэ Роман Лубсанович дурсана. – Харин манай голдо тэды олон мал хаана бэлшээхэб­ши даа. Һүүлэй үедэ санага­архимнай олоор гэрнүүдые барина. Холо ойро гэнгүй, намаг налхитайшье болог хамаагүй хашанад. Тиимэһээ голдо байһан зон мал олоор барижа шадахагүй байна, - гэжэ ойлгуулна. - Табяад һарлаг, хайнаг малнуудаа болон адуу, хониёо өөһэдөө хараад байнабди. Туяна, Ал­дар, Гэрэлма үхибүүднай гэр бүлэнүүдээрээ зундаа ерэ­жэ амарангаа, үбһэ хулһа, түлеэ залһаа абахадамнай туһалдаг. Аша зээнэрнай энэ элдин газарта одоол жарга­даг: уһанда шунгаха, загаһа бариха, алим жэмэс суглуул­ха, һархяаг түүхэ.

Аяншалга ашагтай

Мүнөө сагта бүхэдэлхэйн аянша зон жэнхэни байга­аляар, шажан мүргэлөөр, арадай аман зохёолоор, ёһо гуримуудаар, үндэһэн ара­дай заншалта байдалаар, ажал хэрэгээр һонирходог болонхой. Энэ һонирхолые хэрэглэжэ шадабал, ехэл болохотой хэрэг гэжэ Ро­ман Лубсанович ойлгонхой. Иимэ үзэсхэлэнтэ нютагта аяншалга эрхилхэ бүхы арга боломжонууд бии, ухаатай­гаар шадажа хэрэглэхэ хэ­рэгтэй.

Тэдэнэй буусаһаа хараха­да, өөр өөрын домогтой Са­нагын табан ууланууд элеэр хараатай байдаг. Байрань Һубарган ехэ уулын баруун хажууда оршоно. Баруун-ур­дань, Сэхирэй баруун тээ, Баян сагаан Баатар-хаан баа­бай хүжэ ногооноор нэмжы­жэ байна. Шанха баруун тэ­энь Баруун ехэ Хурмаста уула урдаһаа хойшоо зэлэ татана. Шанха хойшоо харахада, ма­лагар майланууд, Шулуун-Толгой, Бэһэтэ, Баян-Зүрхэн хаданууд, баруун-хойно Ринчин-Хаан (буддын ша­жанда оруулхадаа иигэжэ алдаршуулһан Буха-Ноён ба­абай), зүүн тээ Дасанай Хой­то Генин-Шэмбэ уула, Даша- Пүнсэглинг хиидэй оршодог Номто-Гол, Мүнгэн-Добуун гээд лэ баярхаг һайрхуугаар тооложол байхаар. Дасанай түүхэ ехэ баян, һонирхолтой юм. Августын 26-да гурбан дабхартай шэнэ Согшон ду­ган арамнайлагдахань. Бан­дида-Хамба лама Дамба Аю­шеевэй үүсхэл дэмжэлгээр Диваажанай орон гүүлэһэн энэ нютагта Дасанай Хой­то уулын энгэртэ 42 метр үндэртэй Арьяа-Баала бурханай хүрэг бүтээгдэжэ эхи­лээ. Эдэ буянта хэрэгүүдтэ нигүүлэсхы сэдьхэлтэй Гүндүевтэн хубитаяа ору­улжа, туһаяа хүргэлсэжэл байдаг. Мүн баһа нютагтаа үнгэргэгдэдэг ямаршье хэм­жээ ябуулгануудта эдэбхи­тэйгээр хабаадахаһаа гадна, арга шадалаараа хубитаяа оруулдаг юм. Тиимэһээ нютагай сомон Урлагай һургуулиин хуушан байшаниие абаашажа табихыень үгөө. Аяншадые хооллуулха, хону­улхада ехэ туһа болохо.

Сэхэ урдань Викулий Шагдуровичай һаналаар баригдаһан санагаархинай үндэһэн зуһалан байха. Нэ­гэшье хадааһа хэрэглэнгүй, нэгэшье тулгагүйгөөр сана­гаархинай баридаг заншал­та найман ханатай түхэреэн гэрнүүд айлшадай анхарал татадаг. Санагада ехэ баян хизаар ороноо шэнжэлгын, түүхын музей ямаршье айл­шадай ерэхэдэ, үүдэеэ сэ­лихэ. Хубисхалай урда Са­нагын Харуулда ажаһууһан ород, хитад наймааша­дай һонирхолтой гэрнүүд ёһоороо ербылдэжэ байха.

Гүндүевтэнэйхиһээ сэхэ баруулбал, Сэхирые отоло­од, Билхаан дабаае дабахада, Хуурлигай үргэн гол нэмжы­хэ. Эндэл хүнэй дайраагүй түрэл байгаалимнай жэн­хэни ёһоороо угтаха. Хуур­лигай дабаа дабахада, Зэдэ гол зэрэлгээ татаха. Энэ гол бүришье гоё ааб даа. Эндэһээл сэхэ домог суута Уран Дүшэ уула ошожо боло­хо. Замдатнай олон тоото ха­рьяа түргэн горхонууд нэгэ харахадаш - оймоод гараша­хаар, дахин эрьелдэхэдэш, бужаганан харьялжа байха. Элдэбын түхэлэй хада хаб­сагайнууд дабхаряатан зэлэ татаха. Янза бүриин сэсэг набшанууд, жэмэстэ һөөгүүд, модо бургааһад нюдэ ба­ясуулха. Ябаһаар байтар урдатнай һүр жабхаланта мүнгэн дуулгата һарьдагууд харагдаха. Һарьдагай мүнхэ ногоон ургамалнууд, сагаан дали хангалтама хоншуу­ханаар хамарытнай сорьё­хо. Тиигэһээр наратай бай­бал, Уран Дүшын домогто дүшэ элирэн харагдахал даа. Үүлэтэй гү, али манатай бай­бал, дүшэнь харагдангүй, мэлигэр һарьдаг лэ то­бойжо үзэгдэхэ һонин юм. Зарим айлшадые зорюу­та “Шампанска” абхуулжа гаргадаг. Энэ үндэртэ тэрэ буудадаггүй, сай шанаха­да, бурьялжа бусалдаггүй. Эдэ үндэрнүүдһээ харахада, хормойнуудһаань олон тоо­то булагууд бурьялан бадар­жа, харьяа түргэн горхонууд болон, Монгол, Түнхэн, Заха­амин руу яаранад.

Энэ утахан замые ошохо­доо нэгэ харгыгаар, ерэхэ­дээ ондоо харгыгаар – олон үзэсхэлэнгүүдые харуулха­ар, Роман Лубсанович табан хоногой аяншалга түсэблөө. Аяншалагшадай дураар мо­рёоршье, ябагааршье яба­хада болохо. Ябагааршье ябахадань, ашаануудынь моридто ашаад хүтэлхэ. Хада уулаар ябуулжа һургаһан мо­ридшье Гүндүевтэнэйдэ бии.

Энэ хэрэгтэнь амжалта хүсэхэдөө, сэлгеэ һайхан Са­нага нютагаа ганса Диваа­жанай орон гүүлээд байнгүй, аяншалгын үзэсхэлэнтэ орон гүүлэжэ, заншалта ма­лаа үсхэжэл байхынь Роман Лубсанович, Лариса Дым­брыловна Гүндүевтэндэ һайн һайханаар хүсэе.