​​Амжалтатай ажалдань баясанаб

Сэнхир уужам Ярууна аймагай баруун-хойто буланда оршо­дог элдин hайхан Эгэтын- Адаг нютаг Yдэ, Эгэтэ, Маа­рагта гурбан голнуудай бэлшэртэ тогтонхой.

Нютагай шэнжэ

Олон тоото шүлэг, дуунуудта маг­тан суурхуулагдаhан, дура сэдьхэл буляаhан нютагаймнай зон түрэл ажахынгаа хүгжэн hалбарха хэрэг­тэ хүсэ шадалаа, эдэбхи эрмэлзэлээ зорюулhан габьяатай. Эдэбхи эр­мэлзэлтэй хүтэлбэрилэгшэдэй уда­ридалгаар, хамтын хүсэнэй эршээр нютагаймнай түхэл шарай болбосон түхэлтэй болоо. Нюдэ hаргама хоёр дабхар hургуули, КСК, хүүгэдэй сэ­сэрлиг, стадион, соёлой байшан, но­мой сан, хамтын байранууд болон эмхи зургаануудай байшангууд ба­ригдаа, барилдаанай гэр баригдажа эхилбэ. Yргэн уужам гудамжануудаарнь жэрылдэн баригдаhан үмсын шэнэ гэрнүүд нюдэнэй хужар болон тобойжо харагданад. Һууринай ба­руун захада оршодог Соёлой бай­шан заhабарилагдажа, соёлоймнай ажалшад урма зоригтойгоор ажалаа ябуулнад. Юундэб гэхэдэ, байшанай байра Эгэтын дасанай Шойрын ду­ган байhан юм. Эсэгэ ороноо хамга­алгын дайнай урда тээ манай нюта­гаархид задалагдаhан дуганай модо зөөлгэндэ үбэлэй янгинама хүйтэндэ хабаадалсаhан байна. Энэ клуб хэзээ­дэшье хооhон байгаагүй, Сагаалган, Сурхарбаануудhаа эхилээд, удха ша­нартай хамаг хэмжээ ябуулгануудые эндээл эмхидхэжэ, нютагаархинаа хүхеэдэг.

Номой сан - соёлой, түүхын гуламта

Соёлой байшанда ороходо, зүүн талаhаа нютагаймнай номой сангай үүдэн нээлтэтэй байдаг. Уужам, ду­лаахан хоёр таhалганууд соо юумэн бүхэниинь өөрын hууритай, үмсын байраhаа үлүү гоё hайхан. Энэ номой баялигай нарин нягта эзэн налгай урин шарайтай, хүндэмүүшэ, хөөрүү, урагшаа hанаатай Долгор Гатабон угтаха.

Долгор Цырендоржиевна Эгэ­тынгээ-Адагай дунда hургуулиие 1977 ондо амжалтатайгаар дүүргээд, ерээдүй мэргэжэлээрээ тэрэ үеын Буряадай соёлой училищида, удаань Зүүн Сибириин соёлой дээдэ һургуулида һуража гараа. Тиигэ­жэ 1980 онһоо нютагайнгаа но­мой санда хүдэлөө, 2003 ондо хүтэлбэрилэгшэнь боложо, аяар 38 жэлэй хугасаада хүдэлжэ бай­на. Дуутай суутай, үльгэр домогто Эгэтын-Адаг нютагайнгаа номой сан холо ойгуур мэдээжэ болгоhон габьяань сэгнэшэгүй, омогорхомоор даа! Номойнгоо санда hурагшад, нютагай зон хүгшэн залуугүй ханамжатай байдагынь эли юм. Долгор Цырендоржиевна ехэ ажал ябуулдаг гэжэ анхармаар: уран зохёолой үдэшэнүүдые, уншагшадай конференцинүүдые үнгэргэхэ, номой hайндэр эмхидхэхэ. Нютагай зоной ажабайдалые hонирхолтой болгохые оролдон бэлдэhэн планшет ба папка­нууд, гэрэл зурагтай альбом ба бро­шюранууд, сонинууд ба сэтгүүлнүүд дэлгээтэй. Үе сагайнгаа илгаагаар ху­баарилагдан, ханаар дүүрэн үлгөөтэй стендэнүүд һонирхол татаха - хараха, үзэхэ, шэнжэлхээр юумэн элбэг.

Долгор Цырендоржиевна хэhэн ажалаа эблүүлэн, брошюранууд, альбом ба номууд болгон гаргадаг болонхой. 2010 ондо «Эгэтын-Адаг. Гурбан голой бэлшэртэ» гэhэн сахим ном нара хараа. Тэрээн соо нютагай ажалша малшад, эмхи зургаанууд, багшанар, соёлой ажалшад тухай ню­тагай бэшээшэдэй статьянууд орон­хой. Оюутадта, hурагшадта реферат, курсовой ба дипломно хүдэлмэри бэшэлгэндэ ехэ туhатай. Тус номоо­роо уласай номой сангуудай эрдэмэй урилдаанда 1-дэхи hуури эзэлhээрнь амаршалая. Саашадань хэблэгдэһэн брошюрануудтай танилсахада, иимэ байна: «Эгэтын-Адагhаа гарбалтай ламанар», «Подвиг Ваш бессмертен», «Они ковали победу в тылу», «Спор­тивная гордость села», «Эгэтын-Ада­гай алтан гуурhан», «Нютагаа магтан дуулагшад», «Нимбуев Шираб Ним­буевич», «Нимбуев Намжил Шира­бович», «Мүшэтэ замайнь мүнгэн мүрнүүд» (Цырендулма Дондогой), «Банзарон Рабдан Цыцыктуевич», «Цыренов Цыден-Еши Тулмачеевич», «Молодцов Кирилл Харитонович», «АМО «Усть-Эгитуйское», «Эрдынеев Рэгзэн Эрдынеевич».

2009 ондо номой санда нюта­гай элитэ ирагуу найрагша Ши­раб Нимбуевай ба тэрэнэй хүбүүн - «Шүдэрлэгдэhэн сахилгаан» гэжэ номоороо бүхы дэлхэйдэ суурхаhан оюун бэлигтэ Намжил Нимбуе­вай хүндэтэ нэрэ олгогдоо. Энэ түүхэтэ мэдээсэл «По Нимбуевским местам» гэhэн Яруунын, Улаан- Yдын номой сангуудай ажалшадай үнгэргэhэн уран зохёолой, хизаар ороноо шэнжэлгын экспедицитэй тудалдан соносхогдоо. Ургажа ябаа улаан бургааhадай ерээдүйн түлөө ухаан бодолоо, арга боломжонуудаа элсүүлхэ саг ерээ, буряад хэлэеэ сахин хүгжөөхэ талаар ехэ ажалай эхин та­бигдаа гэжэ Долгор Цырендоржиевнагай хамсыгаа шаман хүдэлжэ ябаhандань баясамаар.

Урда жэлнүүдтэ суг хүдэлжэ ябаhан Ринчима Эрдынеевна Цы­бикова ба Сэсэгма Цыренжаповна Цыдыпова нүхэдтөө hайниие хүргэн ябадаг. Ринчима Эрдынеевнагай уряалаар Шираб Нимбуевай 70, 75 наhанайнь ойнуудта, Хуса Намсараевай 100 жэлэй ойдо зорюулагдаhан уулзалгануудта дайнай урдахи жэлнүүдтэ багшалhан Цырма Дуга­ровна багша, ажалай ветеранууд Цырендулма Цыреновна ба Митып Цы­ренович уригдан хабаадаhан байна.

Ярууна аймагай 90 жэлэй ойдо зорюулан, «Нютагаа магтан дуулаг­шад» гэһэн Шираб ба Намжил Ним­буевтанда, Цырендулма Дондогойн (85 наhанайнь), Цырен-Ханда Жа­мьяновагай (75 наhанайнь), Санжи Банзаракцаевай, Рэгзэн Эрдынее­вэй гэрэлтэ дурасхаалнуудта, Санжи Банзаракцаев ба Полина Эрдынее­вагай «Хүгжэлтын замаар» номойнь мүндэлэлгэндэ зорюулагдаһан уран зохёолой-хүгжэмтэ үдэшэнүүд зүрхэндэ хүрэмэ үндэр хэмжээндэ үнгэргэгдөө.

Долгор Цырендоржиевнагай оролдолгоор багахан музей нээгдээ. Колхозойнгоо түүхые гэршэлhэн гэ­рэл зурагууд, архивна материалну­уд, уран зохёолшодой гар бэшэгүүд, Нимбуевтанай гараар сохидог ма­шинкань, Б.Д. Дамдиновай, Р.Ц. Бан­зароной, Б.Г. Гончиковой дансанууд, орден ба медальнууд суглуулагдан­хай. Минии hанахада, Долгор Цырен­доржиевнагай наhанайнь хэрэг энэ номой сан – музей болонол даа.

«Буряад хэлэнэй үдэр» гэhэн hайндэр Яруунада 2006 онhоо үнгэргэдэг hайшаалтай. Эгэтын-Ада­гай номой санда «Эрхим диктант» томошуулай дунда бэшэгдэнэ. Яруунын түбэй номой сангай «Буряад хэлэмнай hайхан даа» гэhэн можо­нууд хоорондын мүрысөөндэ 2-дохи hуури эзэлээ.

«Наран» ТОС

Д.Ц. Гатабоной хүтэлбэрилдэг «Наран» ТОС 2016 ондо түрүү hуури эзэлжэ, 200 мянган түхэриг, 2017 ондо 80 мянган түхэриг шүүгээд, Эсэ­гын дайнда наhа барагшадай хүшөө, мүн соёлойнгоо байшаниие тойруу­лан хорёолоо. Тэрэнээ нютагай дар­гаар олон жэлдэ хүдэлhэн Ч.Д. Дым­чиковэй нэрэмжэтэ сквер болгоо. Хүүгэдэй наадаха талмай баригдажа эхилээ.

Эдэ хэрэгүүдые эрхилхэдээ, Дол­гор Цырендоржиевна өөрынгөө эсэ­гэ Цырен-Доржи Базаровичай буянта хэрэгые дамжуулан ябана. Тэрэ эрэл­хэг тагнуулшан Эсэгын дайнһаа 1946 ондо илалтатай бусаhан намтартай. Цырен-Доржи Базарович нютагайн­гаа генеральна түсэб зохёоhон юм.

Соёлой, номой сангай hалбариин хүгжэлтэдэ олон жэлдэ эдэбхитэй хүдэлдэг Долгор Цырендоржиевна тооложо барагдашагүй олон шаг­нал хайрануудта хүртэһэн ааб даа. Долгор Цырендоржиевнагай Ната­ша басаган нютагайнгаа сомоной нарин бэшэгэй дарга, нютагайнгаа Баясхалантай айл болоhон. Залуу айлай Дарина басаган 6-дахи анги­да hайн hурахынгаа хажуугаар дуулаха, хатарха дуратай. 6-тай Сол­бон хүбүүниинь нэрэдээ таарама хүндэмүүшэ, шуран, хүүгэдэй сэсэр­лигтэ ябана.

Полина ЭРДЫНЕЕВА, Ярууна, Эгэтын-Адаг