​Түрэлхи хэлэеэ – «Түхэригөөр»

Һүүлэй үедэ Ин­тернедээр дүүрэн “Түхэриг” гэжэ шэнэ дамжуулга таража, олоной һонирхол татаа. За­луу дуушан Ким Харгана­ев Улаан-Үдын гудамжаар ябажа, арад зониие буряадаар харилсахые уряалха зуураа, һайн мэдэсэ ха­руулагшадыень мүнгөөр урмашуулна. Тус дамжуулгын хүтэлэгшэ Ким Харганаевтай уулзажа, хэ­дэн асуудал табибабди.

- Хэнэй бодолоор энэ дамжуулга гаража эхилбэ гээшэб?

- Минии өөрөө һанаашалжа эхилһэн хэрэгнил даа. Үнинэй иимэрхүү юумэ хэ­дэг һаа гэжэ һанадаг һэмби. Дуулахадамни, буряад хэлэ хүгжөөлгэдэ гээд, гүрэнэй мүнгэн тараагдажал бай­даг. Теэд тэрэ мүнгэнэйнь хайшаа ороһыень ганса би бэшэ, олон зон гайхадаг байха. Харин “Түхэриг” дамжуулгын ашаар одоошье тэрэ мүнгэниинь хүн зондо хүргэгдэжэ эхилбэ гээшэ.

- Нээрээ, өөрынгөө мүнгэ тараана бэшэ ёһотойш. Ямар мүнгөөр энэ дамжуулга бүтээнэбта?

- Буряад Уласай Болбо­соролой болон эрдэм ухаанай яаманай дэмжэлгээр энэ ажал ябуулагдана. Ии­гэжэ үйлсөөр ябаад, буряадаар асуудалнуудые та­бижа, хэлэеэ һайн мэдэдэг зондонь мүнгэ барюулхада, түрүүшээр гайхадаг, сошо­дог байгаа. Мүнөө яһала дадажа байна. Зарим танил­нуудни хонходоод: “Мүнгэн хэрэгтэй байгаал даа, хаагуур ябахаяа байнаш? Уул­зая!” – гэжэ энеэлдэнэ.

- Зон танидаг боложо байна гү?

- Танина. Намайе хурга­араа заажа байжа: “Түхэригнай” ябажа байна”, - гэлдэдэг болонхой. Табан дамжуулга буулгаад байнаб­ди, үшөө гурбые хэхэбди. АТВ-гээр гарана, Инстаграм, Ютуб дээрэ “Арчи филмз” студиин хуудаһан дээрэ та­бинабди. Үдэр соо 3-4 мян­ган хүн харанал даа.

- Табан дамжуулга хэхэ үедөө хэды мүнгэ тараага­абта?

- Тон тоолоогүйбди. Нэгэ дамжуулгын буулгагдаха үедэ дунда зэргэ мянган түхэригһөө хоёр мянга бо­лотор тараагданал даа. За­рим ушарнууд дамжуулгада ороногүй.

- Энэ дамжуулга хэжэ ябахадаа, буряад хэлэ­нэйнгээ байдалай талаар ямар тобшолол хэхээр бай­наб?

- Наһатай үбгэд хүгшэд лэ һайнаар буряад хэлэеэ мэдэнэ. 1980-1990-ээд оной хүнүүд яһала бэрхэнүүд бай­на. Харин залуушуул, оюу­тад үгыл аад, үгы. Хүдөөһөө ерэһэн хүүгэд үшөө энэ-тэрэ асуудалда харюусана, харин хотынхид намайе харахадаа, холуур тэрьедэнэ.

- Теэд түрэлхи хэлэмнай “түхэригтэ” болошобо гү гээд, буруушааха хүнүүд байнагүй гү?

- Үгы. Нэгэшье хүн буруушаагаагүй. Мүнгэндэ бултал хэрэгтэй ха юм даа. Сааша­даа зүб харюугай түлөө зуун түхэриг бэшэ, бүри ехээр, жэшээлхэдэ, мянгые гү даа, үгэдэг болохо һанаатайбди. Гадна бүри үргэнөөр зониие хабаадуулхын тула буряад хэлэнэй мүрысөө эмхидхэхэ юм гү гэхэһээ эхилээд, бо­долнууд олон. Ерэхэ жэлдэ заатагүй шэнээр гарахабди.

- Даабаринуудые хэн зохёоноб?

- Би өөрөө бэлдэдэг­би. Теэд дамжуулгымнай гол удхань хадаа үйлсэдэ ябажа байһан хүндэ гэнтэ дүтэлөөд, буряадаар юумэ асуужа эхилхэдэмнай, хүнүүд мэгдэһэндээ мэдэжэ байһан юумэеэ мартажархи­на. Энээн дээрэһээнь энеэдэ наадан гарана. Мүн: “Буряад хэлэеэ мэдэхэ гүт?” гэжэ асуухадамни: “Үгы!” – гэжэ буряадаар харюусаад тэрье­дэшэхэ ушарнууд болодог.

- Теэд өөрөөшье баһа буряад хэлэеэ мүлирүүлнэ хүн аабзаш?

- Агын хүбүүн хадаа бу­ряад хэлэеэ мэдээ хүн ааб­заб даа. Теэд мэдэхэгүй юумэнүүд байнгүй яахаб? Иимэ дамжуулга хүтэлжэ, зо­ниие шалгажа байгаа хадаа өөрөө юумэ үзэнэб, шудал­наб. Гэртээ хүүгэдээрээ буряадаар харилсаха гэжэ орол­доноб. Гурбан үхибүүтэйбди, ехэ хүбүүмнай һайн мэдэдэг, бага басагаднай бага-сага ядалсахаяа һанахадань, за­ажа үгэнэбди. Нүхэрни уль­гам буряад хэлэтэй.

- Шэнэ дамжуулгыншни үрэ дүнгүүд гаража байна гээшэ ааб даа...

- Тиимэ даа. Теэд нүхэдни, танил, танигдаагүй зон­шье намда хандахадаа, бу­ряадаар дуугардаг болоод байна. Үнэн дээрээ гэртээ буряадаар харилсадагшье һаа, газаа гарахадаал, тэрэ дорохоноо ород болошо­нобди. Тиимэһээ буряадаар харилсаха эрилтэ табиха, нэгэ ёһоной оршон байгуул­ха зорилгоор тус дамжуулга хэжэ эхилээлди даа. Зоной һонирхол татажа байгаа ха­дань хэрэгтэй юумэ хэжэ байнабди гэжэ бодоноб.

- Зай, баярлаабди. “Түхэриг” дамжуулгаараа түрэлхи хэлэеэ һэргээхэ ажалдашни амжалта хүсэел даа!