​​Мандалһаа хүртэһэн буянтай эмшэн

Хүн бүхэмнай хүрьhэтэ дэлхэйдэ түрөөд, хүлөө дүрөөдэ, гараа ганзагада хүргэхэдөө, багшын hургаалаар шаби боложо, эрдэм ном үзэжэ, мэргэжэлтэн боложо гарадаг. Хэдышье сагай үнгэрөөд, өөрөө аша гушаяа хаража hуугаашье hаа, ашата багшаяа, аяа хайрата аба эжыгээ дурсажа байдаг. Yлгэн дэлхэйн ута харгыда мүнөөшье хүрэтэр шабинараа hургажал ябадаг үнжэгэн сагаан сэдь­хэлтэй багшынгаа нэрэ солые дээшэнь үргэжэ, «Буряад үнэндөө» найдажа, аша габьяа тухайнь олониитэдэ мэдээсэхэмнай.

Yүлэтэ тэнгэриин хормойдо

Yргэн дэлхэйн эзэд хэлсэбэ.

Тэнгэриин жаргалтанай суглаагаар

Толорhон hарын мандал доро

Элдин дэлхэйе хаража ябаха

Энхэ hайхан ами наhан үгтэбэ.

1964 ондо Улаан-Үдэ хотодо Константин Васильевич, Валенти­на Дмитриевна Трофимовтанай гэр бүлэдэ хөөрхэн Таня басаган түрөө. Хүрьhэтэ дэлхэйн табисуураар он жэлэй ошохо бүри hонор ухаагаараа, мэргэн бодолоороо илгаржа, эрдэ­мэй харгые эрхим бэрхээр дабажа, ажал дээрээ амжалта туйлаhанай hайгаар мүнөө багшанарай баг­ша гээд, суг хүдэлдэг нүхэдтөө ехэ хүндэтэй юм.

Монголой ехэ эмшэ лама өөрөө үбдөөд байхадаа, Та­тьяна Константиновнада арга­луулаад, эм домой нюуса ном үгэхэдөө: «Са г түргэн болоод, хүнэй hанаан хубираад, эл­дэбын танигдаагүй үбшэнэй олошороод, үзэлшэмби, эм­шэмби гэhэн нэрэтэнэй үдөөд байхада хэрэглэгдэхэ”, - гээд, ехэ нарин нягтаар хадагалжа ябахыень захиhан юм.

Наhанайнь харгы һайхан

1981 ондо Татьяна Кушна­рёва Улаан-Yдэ хотын 12-дохи дунда hургуули дүүргээд, 1984 ондо Эмшэдэй тусхай дунда hургуули фельдшерэй мэргэжэлээр түгэсхэжэ, үргэн харгынгаа эхи та­бяа һэн. Оюутан ябахадаа шэлэhэн мэргэжэлээ ойлгожо абахын тула эмнэлгын газарнуудта үдэшэлэн хүдэлжэ, ямар үбшые яагаад ар­галхаб гэhэн ойлгосотой боложо, ахатан эмшэдэйнгээ дүй дүршэл халан абажа ябаа.

1990 ондо Благовещенскын Эм­нэлгын дээдэ hургуули түгэсхөөд, Амарай можын эмнэлгын түбтэ эрхимээр хүдэлжэ байhан Татья­на Константиновнае 1995 ондо Э.Р. Раднаевай нэрэмжэтэ уласай ме­дицинскэ колледжын оюутадые hургажа, эрдэм бэлигээрээ хубаал­дажа, ерээдүйн мэргэжэлэйнь нюу­сые ойлгуулжа байхыень багшаар уряа бэлэй. Тиигэжэ дүршэл ехэ­тэй эмшэн оюутадта эрхим hайнаар заахаhаа гадна эмшэдэй заншалта уялгые арюун hайханаар сахижа яба­хыень hургадаг болоо. Ямаршье саг­та хүндэ хүшэр үбшэндэ харбагдаhан хүниие ганса үзэжэ гараhан номоороо аргалха бэшэ, өөрынгөө гүн ухаа хүдэлгэжэ, ямар сагта, яагаад аргалжа абарха арга зүйлнүүдые заажа үгэдэг. Эмшэдэй уялга нягта­ар дүүргэжэ, зобоhон зоной түрэл гаралнуудай магтаалда гү, али үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэхэнь бэлэн хэрэг бэшэ юм ааб даа. Тиигэбэшье Татья­на Константиновнагай шабинар маг­таалнуудташье, дээдын хүндэлэлэй тэмдэгүүдтэшье хүртэжэл байдаг. Багшамнай иигэжэ хэлэдэг: «Үүлэгүй тэнгэриин баярай агаараар амилаад, тэрэнээ сэдьхэл соогоо шэнгээжэ, эмтэй домтой болгоод, эдэгээжэ, аргалжа шадаха, хэбтэриин хүнэй сэдьхэл hэргээжэ бодхоодог дула­ахан үгэнүүд болгон гаргажа ябаг­ты». Юуб гэхэдэ, хэбтэриин зоной hанаа сэдьхэл хубираад, элүүр энхэ байдалhаа ондоо юумэ ехэ хэрэглэхээ болёод байдаг. Үнэн дээрээ намарhаа хабаршье болотор мэндэ ябаhайб даа гэhэн зон дайралдадаг. Тиигээд иимэ мүрнүүд түрөө:

Нюдэндэмни дулаахан инагай шарай –

Юртэмсые хаража ябанаб, баяртай.

Үшөө нэгэ хэды ябадагhайб - жаргалтай.

Уулын үндэрhөө мандажа гараhан

Үглөөнэй нарые угтанаб - hайхан.

Сэнхир энэ юртэмсынгөө

Сэсэглэжэ байхые харанаб - hайхан.

Өөрын талаан бэлиг

Татьяна Константиновна гэрэйн­гээ газаа элдэб янзын ургамалнуу­дые таряад, тэдэнээ хатаагаад, ород арадай эртэ урданhаа хэрэглэдэг эм дом бэлдэдэг. Мүн нэгэ дуулахадаш­ни, сабидар сагаан орьёлтой Саяан уулаар аяншалжа, зүүн зүгэй эмнэл­гын эм домдо ородог ногоонуудые суглуулжа, тэдэнэй буритуулангүй бушуу асаржа, hүүдэртэ хатаахаяа яаран тэбдэжэ ябаха. Зүүн зүгэй эм домой оньhые, бүри гүнзэгы саадахи нюусые шудалжа шадаhан байна.

Ажалайнгаа хажуугаар коллед­жынгоо дуу, хатарай бүлгэмүүдые хүтэлбэрилдэг. Колледждо үнгэрhэн элдэб найр нааданда өөрөөшье дуу­лажа, хатаржа, оюутадта жэшээ ха­руулжа, хожомынь эшэн гайхангүй олон соо ябахыемнай һургадаг.

Зунай зулгы сагта Сэлэнгын эрье­дэ hуугаад, арюухан байгаалиин hайхан шэг шарайе уран һайханаар зурадаг. Сэлэнгэ мүрэнэй эрьеэр зүүн зүгэй эм домдо ородог олон тоото ургамалнууд ургадаг гэжэ хөөрэдэг. Ехээр лэ hонирхоhон, ойл­гохо шабинартаа хэлэжэ үгэдэг.

Нюуса номой hургаал доро

Yлгэн дэлхэйн одод сооhоо

Yльгэрэй хаашуул шэлэжэ,

Тэрэ орондо мандал буулгана.

Хиидэй олон эзэдээр зүбшөөгдэн,

Нюуса номой hургаалда хүртэхэ

Сэдьхэл түрүүлжэ, бэлэдхэл хэнэ.

Нягта сэбэр абажа ябаха

Наhанай харгые бэлэглэнэ.

Зүүн зүгэй эмнэлгын талаар ехэнхи үбшэнэй эхин hууринь, гол шалтагынь гэхэдэ, хүнэй уур сухал, хомхой һанаан, эд зөөридэ ехээр хурисажа ябадаг hанаан юм. Үшөө за­луухан ябахадаа, Татьяна Константиновна монгол туургата арадуудай эм домоор ехэтэ hонирхоод, шадама­раар хэрэглэжэ, нилээд олон хүниие диилдэхэгүй шанга үбшэндэ харбаг­дахаа байхадань, абаржа шадаhан юм.

Долоон арадай хэлээр тэгшэ хөөрэлдэхэ ламбагай байгаа юм. “Үгэhэн нюуса номыемни өөрынгөө хэлэн дээрэ бэшэжэ аба, алтан энэ дэлхэйн агаараар амилдаг хамаг амитан бүхэндэ туhатай ябахы­ень бүри саашань дамжуулхаяа hанабал, шабинарай эрхим бэрхые харалтагүй, харин хамаг амитаниие хайрлажа шадаха нэгэндэл дамжу­улаарай”, - гэжэ оло дахин дабтан захиhан байна. Эгээл иимэ дээрэhээ Татьяна Константиновна мандалhаа хүртэhэн хатан болоно.

Ламбагайн арюухан адис хэзэ­эдэшье туhатайл даа. 2005 ондо Татьяна Константиновнае Буряад Уласай Элүүрые хамгаалгын яаман дээдэ шатын Хүндэлэлэй тэмдэгээр шагнаа. 2010 ондо Ородой Холбоото Уласай Элүүрые хамгаалгын яама­най шанда хүртөө. Хэды олон нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэбэшье, биб гэжэ нэгэтэшье нэрэлхээгүй, арюухан тэг­шэ замтай, сэлмэг сэсэн hургаалтай, Зүүн зүгэй эмнэлгын аргануудтай танил багшадаа хэдэн мүр зорюул­наб:

Гаргаhан олон шабинартнай

Ганзагалhан эрдэмээ дээшэлүүлжэ байг!

Хүндэтэй нэрэ зэргэтнай

Хаана холуур суурхажа байг!

Хамаг сэдьхэлэйтнай сэсэн hургаал

Мүнхэ дэлхэйдэ дэлгэржэ,

Yеын үедэ долгилон байг лэ!

Амгалан БУДАЕВ, Ородой Холбоото Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн