​​Буузын дархан

Манжуур хото ошоһон буряадууд хэды хо­нон гэхэдээ, хитад эдеэнһээ хашаржа, талхатай шүлэ, буузаяа эдихэмнай гээд, Шэнэхээнэй буряадуудай баридаг хоолой газарнуудта заатагүй ородог. Бидэшье баһал иимэ зорилготой “Дугар-Нима” гэжэ ресторан орохо­доо, эзэнтэйнь танилсахадамнай: “Хүгшэн абам­ни нютаг нугадаа суутай мүнгэшэ дархан байһан, Сталинда гааһа бүтээжэ, бэлэг эльгээһэн гэжэ хэл­сэдэг. Харин бинь мүнөө буузын дархан болоод яба­наб. Угаа дахаа болоно гүб даа?” – гэжэ энеэхэдэжэ байгаа һэн. Теэд үнэн дээрээшье буряадууд эдеэ хоолойнгоо эрхим дээжэ болохо буузаяа “дархал­ха” гэжэ хэлсэдэг байһан ха юм. Тиимэһээ һүүлэй 20-ёод гаран жэлэй туршада Манжуур хотын айл­шадые буузаар хүндэлдэг Бальжи-Нимын Дугар-Нима өөрыгөө “буузын дархан гээшэб” гэжэ нэрлэ­хэнь зүйтэйл болоно бшуу.

Мүнөө уншагшадайнгаа анхаралда хэдыхэн жэ­лэй урда хэһэн хөөрэлдөө дурадхахамнай.

- Зай, тамнай ямар омогой хүмта? Уг гарба­лаа хөөрэжэ үгыт.

- Моотогон харгана омогойб. Уг нютагни Ага тойрогой Могой­тын аймагай Хүһөөшэ болоно. Абамни тэндэ түрэһэн аад, наашаа га­ража ерэһэн. Теэд би эндэ түрэһэн хүн аабзаб даа.

- Ажал хэрэгтнай хэр урагшатайб? Хэзээнһээ эндэ байнабта?

- Яһала урагшатайл даа. Би 1996 оной 3 һарын 18-ай үдэр Шэнэ­хээн нютагһаа Манжу­ур хото зөөжэ ерэһэмби. Ушарынь гэхэдэ, Агаһаа наашаа ябажа, наймаа хэдэг түрэлэймни баса­гад: “Манжуурта буряад хүнэй эдеэлхэ багахан газар нээгыт”, - гэһэн ду­радхал оруулһан байгаа. Тиихэдэнь бодожо үзөөд, туршаха гэжэ шиидээд лэ, хони малайнгаа ажал ор­хёод, наашаа гараа һэмби.

- Малшан ябаһан аад, тад ондоо газарта ерээд, танигдаагүй ажал хэжэ эхилхэдэ, ямар байгааб?

- Түрүүшын үдэр 30 солхообоор (юаняар) 5 жэн (2,5 килограмм) үхэрэй мяха абаад, тэ­рээгээрээ 113 бууза хээ һэмди. Нэгэ буузаяа солхообоор худалдаха­дамнай, үнөөхи 30 юань мүнгэмнай хэды нугара­ад бусажа ерэшоо. Тиихэ­дэнь бууза барижа най­маалхада, яһала олзотой гээшэ аа гү гэжэ һанаад лэ, ажалаа эхилээ һэмди. Түрүүн оройдоол 4 шэ­рээтэй багахан хоолой гэр нээһэн аад, мүнөө болоходо, 2 ресторан ажаллуулжа байнабди. Нэгэниинь минии нэрээр “Дугар-Нима”, нүгөөдэнь хүбүүнэймни - “Даши-Нима” гэжэ нэрлэгдэһэн. Олон зон эндэмнай оро­жо эдеэлдэг. Эрхүү, Улаан-Үдэ, Шэтэ, Монголһоо буряадуудай ороходо, тэдээнтэй ярилдаха ду­ратай байдагби. Газар газарай буряадууд он­доо хэлэтэй, заримыень ойлгожо ядахаш. Нэгэ Эрхүүгэй хүн ороод: “Ёр­гоон бууза!” - гэхэдэнь: “Юу? Ямар бууза гэнэб­ши?” - гэжэ урдаһаань һуража байгааб. Иимэрхүү ушарнууд оло дахин болоһон ааб дээ.

- Ямар хараа түсэбүүдтэй байнабта?

- Ажалаа улам үргэдхэхэ, буузаяа бүри ехээр дэлгүүртэ гаргажа наймаалха зорилгоор гүрэнһөө зүбшөөл абаха хэрэгтэй юм байна гэжэ бодоод, ябуулгыень хэжэ, “Ду­гар-Нимын бууза” гэжэ тусхай тэмдэг 2009 ондо бүридхэжэ абаа һэмди. Саашадаа бүри буузын үйлэдбэри байгуулаад, түүхэйгээр хүргэжэ хайр­саглаад, наймаада табиха хүсэлтэйбди. Бууза эдихэ дуратай хүнүүд хаанашье байна ха юм. Энээгүүрнай тоолохо болоо һаа, Хайлар, Нантуньда буузын 20-ёод газар ажаллана. Манайхин Улаан-Үдэ, Москва хүрэтэр ошоод, бууза хэжэ байна гээшэ бэд даа. Гадна хэды жэлэй урда Шэнэхээн нютагтаа, Баян Хушуу бригада дээрэ монгол гэр барижа, буря­ад янзаар холын айлша­дые угтажа хүндэлхэ, ёһо заншалаа харуулха ажал хэжэ эхилээбди. Тэндэм­най хитад зон олоор яба­даг.

- Хитад зониие баһал буузаар хүндэлнэ гүт? Бууза гээшэмнай Хитадһаа гараһан эдеэн гэлсэдэг бэшэ аал?

- Хари. Теэд хитад буу­зашни олон янзын байха. Намда тиимэ ном бии. Ха­рин мяхан, талхан, ман­гир гурбанһаа хэдэг бу­уза тэдээндэш байхагүй. Манайхин 300-гаад жэ­лэй саана иимэ эдеэ хэжэ эхилээ гэлсэнэ. Энээн тухай Харбин хотын Си­бириин бага яһатаниие шудалха газарай нэгэ эрдэмтэн хэлэжэ байгаа һэн. Буряад буузыешни хэдэн ондоогоор хэжэ болохо. Долёобор хургаа­раа мушхахадашни, нара буруу, эрхыгээрээ - нара зүб. Хамагай хүндэтэйнь Мэдэгмаа бууза гэжэ абамни хэлэдэг һэн. Томо ламын хүндэдэ, хамба ла­мада табидаг тиимэ бууза байһан ха. Тэрэниие нара зүб мушхадаг. Би Мэдэг­маа бууза дархалжа шада­халби.

- Аба эжытнай юу хэ­дэг зон байгааб?

- Абамни лама байһан, Балданай Бальжи-Нима гэжэ нэрэтэй. Гэртээ долоон хоногто нэгэ да­хин бууза барижа эдидэг һэмди. Хүбүүндээ Мэдэг­маа бууза хэжэ эдюулхэм гээд лэ, буузаяа бариха. Талхыень элдэхэдээ, 360 хүсөөгөө һаа, һайн буу­за болохо гэжэ хэлэгшэ һэн. Харин эжымни, Ба­баанай Жигмэд гэгшэ, аргагүй амтатайгаар хилэ­эмэ, халааша, пирог юумэ баригша һэн. Бооржодо хилээмэ барижа һураһан ха. Тэндэһээ 19-тэйдээ абатаяа наашаа гаража ерэһэн хүн. Согто-Хангил нютагай байһан. Хуасай омогой. Харин хүгшэн абамни дархан хүн бай­гаа, мүнгөөр юумэ хэдэг. Сталин багшада гааһа хээд, бэлэг эльгээһэн ха. Тэрэнь бэлэгыеш­ни абааб гэжэ Баярай бэшэг ябуулһан гэжэ хөөрэлдэдэг. Мориндо бэрхэ, жороое һургадаг, гүйгөөшые һоридог бай­гаа. Үбэл Онон гол дээ­рэхи саһа хамажархёод, елүүр дээрэ жороо мори һургадаг һэн гэнэ.

- Аба эжынгээ нюта­гаар ябажа үзэһэн хүн аабзат даа?

- Түрүүшынхиеэ 1989 ондо айлшалжа ошоо һэмби. Бүри саашаа Москва хүрэтэр ябажа, ород хэлэ мэдэхэгүйдөө ехэл халаглагдаа бэлэй. Хүүгэдээ заал һаа ород хэлэндэ һургахаб гэжэ һанаа һэмби. Тиигээд бага хүбүүгээ Улаан-Үдэдэ 8 жэл һургаабди. Ехэ хүбүүмнай Үбэр Монголдоо бухгалтерай һургуули дүүргээ.

- Хэлэнэй асуудал­да тулажа ерэшэбэбди. Гүрэн гүрэндэ байгаа буряадууд хүүгэдээ түрэлхи хэлэндэнь яажа һургахаб гэжэ бодолго­то болоно...

- Хэсүү асуудал лэ даа. Ашанараа адаглахадам­ни, хитад тээшээ боложол байна. Эндэ һая те­левизорээр гоё гэгшын монгол дуунай гарахада, хүбүүнэймни басаган тархияаш үндылгэнэгүй, номоо уншажал һууна. Хүүгэдэй оршон той­ронхинь хуу хитад бо­лоходоо, сэдьхэлыень буряад-монгол дуун хүдэлгэхэеэ болижо байнал даа. Гэртээ бага-сага бу­ряадаар хөөрэлдэхэһөө бэшэ, хитад һургуулида һурана. Тиимэһээ аша хүбүүгээ Хайларта мон­гол һургуулида һургаха гэжэ шиидээд байнаб.

- Ганса һургуули энэ бэрхэшээл хэр зэргэ шиидхэхэб? Үшөө ямар юумэ хэлтэй гэжэ бодо­нобта?

- Буряадууд мал ажа­лаа хэжэл байгаа һаа, бу­ряад зандаа үлэхэ. Арһа элдээд, шүрбэһэ томоод - хубсалаад ябаха шадал­тай, соёлтой зон ха юм. Адуун соёл, эдеэнэй соёл, хубсаһанай соёл гээд, хуу байна бшуу даа. Гутал оёходоо, эрмэг, зуузай шэрэхэ, уллаха шүрбэһэ, хабшааһанай шүрбэһэ томохо гээд лэ, саг са­гай хубсаһа хунар оёхо гээшэмнай ехэл соёл гээшэ ааб даа. Энээнээ алдангүй ябаха аргатайб­ди. Монголнууд соогоо һэнэгтэйнүүдынь гээ­шэбди гэжэ би һанагшаб. Ёһо гуримууднай сэсэн, дүрим журамнай шан­га. Буряад зон гэртэ ороходоо, мүнгэн ху­тагаа буулгаад, хамагай түрүүндэ бурханда мүргэхэ. Һүүлдэнь гэртэ байһан зонтой мэндэшэлхэ. Олон зон һаань: “Бүгэдэ мэндэ ама-оо-р!” – гэхэ. Ганса эхэнэр хүнэй байгаа һаань: “Мэндэ ээ!” – гэхэ. Хоол бэлдүүлээд, сай аягалуулаад, табагаа мэдүүлээгүйдэнь – эде­эндэ ойртохогүй. Үхибүүд мэдээ орохоһоо хойшо, ажалда дүршэлтэй бо­лохо. Басагад эжыдээ туһалжа, эреэлжэ, тархи юу-хээ таталсаха, хош­хоног урбуулха, шуһа шудхаха. Хара багаһаал һурадаг эрдэмынь ха юм бэ. Иимэ зон хотодошье ядахагүй. Буряад соёлоо ород гү, али хитад соёл­той уялдуулан хүртэжэ, хүгжэжэ ябахабди гэжэ этигэнэб.

- “Буряад үнэн” сони­ной уншагшадта үреэлээ хайрлыт даа.

- Урда хормойгоо унага даагаар гэшхүүлжэ, хойто хормойгоо хони хурьгаар гэшхүүлжэ, худагта ороод норонгүй, хуулида ороод торонгүй гаража, шулуутай газар гэрээ барижа, шонотой газар малаа үдхэжэ һуугаарайгты!

- Һайнта даа, Дугар-Нима аха. Эрхилжэ бай­гаа ажалдатнай амжалта хүсэнэбди.

Улаан-Үдэ-Манжуур