​​Хара хирээгэй хаагалаан

Иринжин Дагбын гараар бэшэһэн бэшэг (справка)

Хоридохи зуун жэлэй үедэ хүн түрэлтэн юу үзөөгүйб даа: дэлхэйн хоёр дайн, гүрэндэмнай, мүн бэшэ тэ­эшье үнгэрhэн хубисхал урбалтанууд, үймөөн, худ­хаан, хашалган… Эдэ үйлэ хэрэгүүд хүн зондо хэды ехэ уйдхар, гасалан асараа гээшэб! Хэлэхын аргагүй. Эдэ бүгэдэ тухай мартаха эрхэгүйбди.

Иринжинов Дагбын аша хүбүүн Норбоев Бу­дажаб гүрэнэй аюулгүйе сахилгын болон бу­сад зургаануудта хан­дажа, хүгшэ абынгаа «гэмнүүлhэн» саарhа гуурhыень элирүүлхэ яба­дал гаргаһан байна. Тэдэ баримтанууд дээрэнь тог­тохо гэжэ шиидэбэбди.

Бэе бэеэ гэтэхэ, хоб зөөхэ үе байһан

Иринжинов Дагба Һүдэнтын сомоной Обоото гэжэ газарта үмсынгөө ажахы эрхилдэг, мал адууhа олоор баридаг байгаа ха. Хажууга­арнь эсэгэтэеэ түбэд эмнэл­гын hургуули хэhэнүүд hэн. Дагба 34 наhатай болотороо Ага, Сүүгэлэй дасангуудта hандаб, эмнэлгын эрдэм шудалжа, хүн зониие аргал­ха хэрэгтэ хабаадажа, нютаг зондоо хүндэтэй байхаhаа гадна холо саагуур суутай боложо үрдиhэн юм. Олзо оршо таhалдадаггүй hааб даа. Байраар аргалуулжа байhан зон гэр малыень ха­ралсадаг hэн ха. 1920 оной эхеэр эрхэтэнэй дайнай хүлгөөнhөө зайсажа, Мон­гол руу гэр бүлэтэеэ гара­ба. Удабашьегүй байдалай бараг тээшээ харахада, ню­тагаа бусаха гэхэдэнь, тиимэ бэлэн юумэн байбагүй. Мал адууhа олотой бай­бат гэжэ, хатуу даабаряар даража эхилбэ. Шажанда эсэргүү ажал хаа-хаанагүй ябуулагдадаг болохоhоо гадна Дагба Иринжинов һуулгамаршадаар ажал хүүлэнэ, тиимэhээ нюдар­ганда тоологдохо ёhотой гэхэ зон олдодог болоо.

Гүрэнэй аюулгүйе са­хилгын зургаанай үгэhэн саарhан дээрэ иигэжэ бэшэ­этэй: «Ринжинов Дагба 1854 ондо Һүдэнтэдэ түрэhэн, сэрэгэй албанда ябаагүй, сүүдлүүлээгүй». Бүхы хэрэ­гыень шүүн хаража үзэхэдэ, нүхэр Иринжинов Дагба саг үргэлжэ зүблэлтэ засагые муушална, хүн зониие элдэб бодолнуудаар hамааруулна гэһэн зон олдоо ааб даа. Тиимэ үе байһан: бэе бэеэ гэтэхэ, худал хуурмаг үгэ тарааха, хоб зөөхэ... Мүн хажуугаарнь Монголдо Нама гэжэ хүбүүгээ даса­най hургуулида орхёод ерэhыень ямар зорилготой hэн хаб гээд, «ангиин» дай­саниие бэдэрхэ аргань тэрэл hэн гээбы даа гэжэ мүнөө таамаглахаhаа бэшэ яахаб­ши даа.

Шэнэ засагай ноёд угаа дошхон аад, өөдөө хаража нилтагашаха – иимэ тулю­ур зантайнууд байhан гээ­шэ ха гэжэ сэхэ баталхаар. Тэдэ угсаата зоноо шадаха зэргээрээ хуулиин шан­га эрилтэhээ халташье за­йсуулха hэдэлгэ хээгүйнь харамтай юм. Дээрэhээ табиhан захиралта бурхана­ар табигдаhан зарлиг мэтэ­эр ойлгодог «хүйхэрнүүд» манай түүхэдэ ушарhаншье байха даа…

77 наһатайдаа үхи хүүгэдтэеэ сүлүүлһэн

Дагба ламын (бага лама гээд нютагтаа алдартай байhан), арад зоной түлөө оролдожо ябаhан хүнэй, гэр бүлынь үйлэ хуби иигэжэ эрьебэ ха юм. 1931 оной майн 24-эй 23 дугаарай тогтоолой үндэhөөр абтаһан шиидхэ­бэри: «…Иринжинов Дагба, 77 наhатай, гэр бүлэтэеэ нюдарган гэжэ тоологдо­од, Агын аймагай Һүдэнтэ нютагhаа сүлүүлхэ… Гэр бүлынь байдал: эхэнэрынь Цырэнэй Гармажаб (Янжи­ма), 3 хүбүүд (31 наhатай Нима, 17 наhатай Дамба, 13 наhатай Норбо), басаган – 24 наhатай Дарижаб”. Тэндэнь Дагба hамганhаа hаланхай, мүнөө үедэ ехэ хүбүүнтэеэ байна гэжэ бэшээтэй. Магад, hамгантаяа hалахадаа, тэрэ­нэйнгээ тала хараһан байгаа гү? Гэбэшье Гармажаб (Ян­жима) нүхэрөө сүлэлгэhөө зайсуулжа шадаагүйнь харамтай. Хүн зоной хөөрөөгөөр, Дагбатан 11 хүүгэдтэй бэлэй. Хорло гэжэ hүбэлгэн, шуран хүбүүниинь хүлгөөтэ сагай эхилхэ­дэ, баруун тээшээ Санкт- Петербург хүрэтэр ошоhон намтартай, саашанхи яба­далынь мэдэгдэнэгүй. Нама гээшэнь Монголдо үлөө. 4 хүүгэдынь эхэ эсэгэтэеэ сүлүүлээ. Бэшэ хүүгэдынь сүлэлгэдэ дайруулаагүй бо­лоно. 77 наhатай хүнэй ехэ хүүгэдынь үни айл боло­жо, иишэ тиишээ тараhан байгаа гээбы даа. Иринжин Дагба сүлүүлээд, Нижнеу­динск хотын түрмэдэ ами наhанhаа нүгшэhэн гэжэ бэ­шээтэй байхадаа, үтэлhэн наhанай үйлөөр болоо гэжэ тэмдэглээтэй hэн. Үбгэн наhан болоhон хүгшэдөө сүлэлгэндэ, түрмэ шорон руу хаяжа байhан гүрэн түрые зүб гэхэнь бэрхэтэй.

Юрэдөө, үнгэрhэн сагые муушалхаяа hанаhан бо­дол үгы юм: мүнөө сагта, ерээдүйдэ алдуу бү гараhай гэжэ һананаб. Хуби үйлын ябадал элдэбээр эрьехэ гээ­шэ жэгтэй юм гэлсэдэг. Хара хирээгэй хаагалаанай үедэ хуу нюусаар хэгдэдэг, гар табилганшье хадаа нюуса байһан. Үзэг бэшэг мэдэхэгүй зон хурганай хээгээр гараа табидаг байһан хадаа өөртөө буудуур бэшэһэнээ хаанаһаа мэдэхэб даа. Аха дүү, түрэл садан мэдэлсэхэеэ болёод байhан үе.

Иринжин Дагбын нүгшэhэнэй удаа

Гармажаб (Янжима) хүүгэдөөрөө аяар холо Красно­ярскын хизаар сүлүүлээ. Та­лын хүнэй үзөөгүй тайга соо ажал хэхэдэ, Агын буряадта ехэ хэсүү hэн бэзэ даа. Уhа мүрэндэ дүтэ байжа үзөөгүй зон ехээр ядараа: хадьха бэдь­хэдэ баригдаха, үхи хүүгэд хадхаляатаха.

Зүблэлтэ гүрэн эрхэ­тэдтээ эзэн бусаар хан­дабашье, ерээдүйнгөө халаанда hэнгэргүйгөөр хандаха байгаагүй. Даг­бын бага хүбүүн Норбо бултантай адли hургуули hударта hуража, эхин шатын hургуули дүүргэhэн юм.

Красноярскын хизаарта модо бэлдэхэ ажал­да сүлэлгын зониие гам хайрагүйгөөр зараха, үхибүүд, hамгадшье гэжэ илгаа байхагүй. Эдеэ хоолой муу дээрэhээ олон зон туража үхэдэг hэн. Дагбыншье гэр бүлэhөө Норбо хүбүүн эжы­тэеэ үлөө hэн даа. Иимэ ажал­да удаан тэсэхын аргагүй болоо. Гармажаб (Янжима) эжынь боро ухаагаар бэрхэ, ябуулгатай хүн hэн. Нюужа, даража ябаhан алта мүнгэеэ харуулшадта эдилгэ үгэжэ, нюусаар Балактинска рай­оной Смоленка hууринhаа 1936 ондо мултаржа шадаа hэн. Енисей мүрэн дээгүүр hалааршье ябаха саг болоо. Красноярск хото хүрэхэдөө, зүүн зүг руу шэглэhэн поезд­до һуужа, хаана яанань эдил­гэ үгэжэ, нютаг руугаа хара­ба. Теэд Норбын эжы хүйтэ абажа, уушханай хадхаляа болошобо. Поезд соо үбшэн хүниие ябуулжа болохогүй гээд, Буряад-Монголой За­гарай станцида тэдэ хоёрые буулгаhан байна. Талаантай зондо табан түйсэ гэдэгээр, hайн зантай, ёhотойл ород шажанай ёhо гурим сахиhан Людмила Петровна гэжэ 60 гарамгай хүгшэн дайрал­дажа, харгыда газардажа ябаhан уладые гэртээ абаашажа сайлуулба. Тиин хэрэг зоригыень мэдэжэ абахадаа, Норбодо эхэеэ орхёод, ню­тагаа ошохыень дурадхаа. “Тэндэшни хэр гараа дэлгэ­эд угтаха хүн байха хаб даа. Мүнөө хүн амитан бэе бэе­дээ найдахаяа болёо”, - гэжэ гэмэрһэн гэншэһыень Нор­бо хөөрэгшэ hэн. Тэрэ абаа боложо ябаhан мүнгэнhөө хубаалдаад, тэрэ ород хүгшэндэ эжыгээ найдаад, нютагаа ябаа hэн.

Түрэл нютагынь хүйтөөр угтаа

Нютагтань эгээл тетя Людын хэлээшээр болобо. Гэмтэй, гэмшьегүй зони­ие ГУЛАГ-та хаалган, хүнэй ухаанда багтахаар бэшэ хар­далган, мүрдэлгэ... Сүлэлгын газарhаа тэрьедэһэн Нор­бые hайхашааха хэн бай­лай даа? Түрэл гаралшье жэгшэнги, угайдхадаа эсэ­гынь дүү Иринжинэй Да­баае лама түрэлтэй байhан гээд, сүлэлгын газар руу ябуулhан, Цынжидма басаганиинь үншэрэн үлэнхэй - ехэл хэсүү байдал угтажа байгаа.

Норбын жэл үлүүтэй бо­лоод, нэгэ хэды мүнгэ оло­од, эжыдээ ошоходонь, тэ­рэнь бурхандаа ябашаhан байгаа. Тетя Люда эжы­ень хүдөөлүүлhэн ха. Тэрэ ород хүгшэнэй нигүүлэсхы hайхан сэдьхэлые гайха­жа барашагүй юм! Эжыдээ гэжэ орхиhон мүнгэнэйнь үлээшые бусаажа байхыень гайхыш. Норбо ород хүнэй дэлгэр hайхан сэдьхэлые гайхан, үхи хүүгэдтээ захиг­ша бэлэй.

Норбын Һүдэнтэеэ ерээд, колхоздо энэ тэрэ ажал хэжэ ябатарнь, хүршэ Зүдхэли нютагта байдаг нагасынь hамган Шойжилова Зыдыг­ма тэрэниие хүбүүн бол­гожо абаба. Яагаад Норбые Шойжилов болгожо, нэрэдээ оруулжа шадаhан юм, энэнь мүнөө болоходо таабари! Нюдарган гэжэ сүлэгдэhэн хүнэй хүбүүе өөрынгөө нэ­рэдэ оруулха гээшэ бэлэн хэрэг бэшэ байгаа ёhотой. Шойжол Норбо (Зүдхэлиин зоной хэлсэдэгээр) Зыдыг­ма эжыгээ бурхан шэнгеэр тахин хүндэлдэг hэн. Эжын хэлэhэн үгэ хуули мэтэ дүүргэгдэхэ ёhотой байгаа.

Норбо 1941 оной ноя­бриин 6 болотор Зүдхэлиин Кировэй нэрэмжэтэ кол­хоздо хүдэлөөд, Эсэгэ оро­ноо хамгаалхаяа мордоо. «Дайшалхы шэн габьяагай түлөө» медальда хүртэһэн. Нэгэ hүрөөтэй шанга байлдаанай үедэ хүндөөр шархатажа, 1942 оной августын 2-то сэрэгhээ та­бигдажа ерээд, ойро зуурын туршада Зүдхэлиин сомо­ной түрүүлэгшээр хүдэлөө hэн. Һүүлдэнь Дулдаргын аймагай хүдэлмэригшэдые бүридхэдэг таhагые даагша­ар томилогдоо. Уданшьегүй хүдөө ажахын мэргэжэл­тэдые шангадхаха гэhэн ээлжээтэ хүдэлөөн эхилжэ, Норбо Шойжилов Зүдхэлиин «Родина» колхоздо ахамад бухгалтерай орлогшоор, һүүлдэнь ахамад бухгалтера­ар наһанайнгаа эсэс болотор хүдэлөө. 1969 оной мартын 4-дэ наhанhаа нүгшэhэн.

Гэр бүлэ тухайнь хэлэхэдэ...

1946 ондо Норбо Лэгдэ­нэй Жалсанай Цындыма­тай ниилэжэ, 10 хүүгэдтэй болоһон, мүнɵɵ аяар 33 аша, 49 гуша тоологдоно. Нор­бын дүү басаган Загдаева Нина Цыбеновна Раднаев Аримпил Цыреновичтэй 3 хүбүүдтэй, 11 ашатай. Мо­гойто станци дээрэ Норбын Дарижаб абгайн вагондо hуужа, сүлэлгын газарта ябуулагдаха гэжэ байхадань, 4 наhатай Лэгдэн хүбүүень Бальжима абгай поездhоо үрдижэ абаhан юм. Тиин мүнɵɵ Лэгдэн аха 91 наha хүрэнхэй, Ага тосхондо амгалан ажаһууна. Клав­дия Борисовна нүхэртэеэ 3 хүүгэдтэй, 5 аша, 11 гушатай. Бальжима Эрдэниин Абра­мит нүхэртэеэ 2 хүүгэдтэй: Цыбигмит 2 басагатай, 3 аша, 1 гуша; Даши Дабаа Цырендолгор нүхэртэеэ 6 хүүгэдтэй, 16 аша, 14 гуша­тай. Чимитдоржи Пүнсэгэй Улзытэ нүхэртэеэ 2 басага­тай: Бальжинима Дашиба­лай Басагадай нүхэртэеэ 7 хүүгэдтэй, 20 аша ба 19 гу­шатай; Мэдэгма Бальжини­мын Дашицырен нүхэртэеэ 6 хүүгэдтэй, 17 аша ба 3 гу­шатай.

Дурсагдагша тэмдэглэлнүүдые Норбоев Будажаб Норбоевичой Зыдыгма хүгшэн эжынгээ, Норбо абын­гаа хөөрөөнүүдhээ улам­жалан, гүрэнэй аюулгүйе сахиха захиргаануудай дан­сын үндэhөөр гэршэлэн хөөрэhэн хөөрөөе залгуулан бэшэбэб.

Базар-Сада ЦЫДЕНОВ