​​Эхэ хэлэмнай хэзээдэшье байха

Буряад хэлэнэймнай габшагай һара иигээд лэ түгэсэбэ. Һарын туршада буряад хэлэтэ зоной ажаһуудаг гурбан можо нютагуудта - Буряад Ула­ста, Үбэр Байгалай Ага тойрогто, Эрхүү можодо хэдэн һонин хэмжээ ябуулганууд заншалта ёһоороо эмхидхэгдээ. Буряад хэлээр мэдэсэеэ, бэлиг шадаба­рияа харуулһан урилдаан болон харалгануудта хаана­шье жэл бүри хүн зон олоор хабаададаг болоһониинь һайшаалтай.

Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин Буряад хэлэ са­хин хүгжөөлгын түбэй, Буря­ад болон эвенк хэлэ ба лите­ратурын тэнхим мүнөө жэл түрүүшынхиеэ “Буряадаар уншая” гэһэн буряад хэлэ­эр мүрысөө үнгэргэбэ. Эндэ Буряадай ехэ һургуулиин, Зүүн Сибириин соёлой дээдэ һургуулиин болон Эрхүүгэй ехэ һургуулиин оюутад хаба­адаа.

Урилдаанай ёһоор, хабаа­дагшад Буряадаймнай элитэ уран зохёолшодой, ирагуу найрагшадай бүтээлнүүдые болон дэлхэйн мэдээжэ зохё­олшодой оршуулгануудһаа хэһэгүүдые уран гоёор ун­шажа, гурбан шата дабаха байгаа.

Буряадай ехэ һургуулиин эрдэмэй талаар проректор Вячеслав Хахинов оюутадые амаршалжа, энэ мүрысөөндэ эдэбхитэйгээр, урагшатай­гаар хабаадахыень хүсэбэ.

- Минии үетэн буря­ад хэлэ шудалдаггүй саг­та үндыһэн харамтай. Харин мүнөө буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ гүрэнэй засаг түрыншье, олониитын, арад зонойшье анхаралтайгаар хандажа, дэмжэжэ байгаа сагта таанад, залуушуул, һуража байһандаа аза та­лаантайт. Иимээр түрэлхи хэлэндэ хандажа байгаа са­гай үрэ дүн гаража, таанад, хүүгэдтнай, аша зээнэртнай буряад хэлэтэй хүнүүд боло­хол ха юм, - гэжэ тэрэ тэмдэ­глээ.

Буряад Уласай Болбосо­ролой болон эрдэм ухаанай яаманай мэргэжэлтэн, аха­лагша аналитик, педагоги­кын эрдэмэй дид-доктор, доцент Жаргалма Дондоко­ва хабаадагшадые тус яама­най зүгһөө Буряад хэлэнэй һайндэрөөр амаршалба.

- Манай гүрэндэ оройдоол хоёр дээдэ һургуулида буря­ад хэлэнэй багшанарые бэл­дэдэг. Анхан Үбэр Байгалай дээдэ һургуулида баһал бэл­дэдэг аад, тэрэ тэнхим хааг­данхай. Анха түрүүн буряад хэлэнэй тэнхимые Эрхүүгэй ехэ һургуулида Буряадайм­най эрдэмтэд Цыбен Жам­царано, Гомбожаб Цыбиков гэгшэд байгуулһан түүхэтэй. Эдэ үдэрнүүдтэ Эрхүүгэй ехэ һургуули 100 жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглэжэ байна, - гэжэ мэдээсэбэ.

Зүүн зүгэй дээдэ һургуулиин захирал, педаго­гикын эрдэмэй дид-доктор Иннокентий Актанов, Буря­ад болон эвенк хэлэ бэшэгэй таһагые даагша, педагоги­кын эрдэмэй дид-доктор, до­цент Сергей Ошоров, хэлэ бэ­шэгэй эрдэмэй дид-доктор Лариса Халхарова гэгшэд оюутадые зоригжуулан, харалганда эдэбхитэй хабаада­хадань, амжалта хүсэбэ.

Хамта дээрээ 20 оюутад хабаадаба. Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин оюутад хэ­зээдэшье бэлдэлгэ һайтай байгаа гэжэ онсололтой. Гэбэшье Зүүн Сибириин со­ёлой дээдэ һургуулиин ба Эрхүүгэй ехэ һургуулиин оюутад буряад хэлэндээ түшэглэн хүмүүжүүлэгдэдэг гэжэ гэршэлээ.

Түрүүшын шатада ою­утад прозын шэглэлэй зо­хёолнуудые уншабад. Эндэ абаһаар лэ буряад хэлэеэ һайнаар мэдэдэг, буряад хэ­лэн дээрэ номуудые унша­даг үхибүүд тодорон гараад, табан хүниинь урилдаанһаа буугаа. Хоёрдохи шатада оюутад уран шүлэгүүдые уншаа. Эндэ, магад, унша­жашье үзөөгүй шүлэгэй хэһэгүүдые хараад лэ, уран гоёор, өөрынгөө һанал, бай­дал харуулжа уншаха гээшэ үнэхөөрөөшье бэлэн бэшэ. Гэбэшье энэ шатые 8 оюу­тад дабажа гараа. Гурбадахи шатада дэлхэйн элитэ уран зохёолшодой оршуулгануу­дые уран һайханаар унша­ха байгаа. Эндэ эхинһээнь энэ шата хүрэтэр эрхим уншагшад тодо элеэр шал­гараа гэлтэй. Буряадай ехэ һургуулиин оюутан Лубсан Бальжуров энэ мүрысөө хүтэлбэрилжэшье байгаад, уран уншалгада эдэб­хитэйгээр хабаадаа. Бүхы шүүгшэдэй болон багшана­рай һанамжаар, энэ оюутан мүнөөшье гараад, ямаршье теле-радиодамжуулгану­удта дикторээр хүдэлхэ ар­гатай байһанаа гэршэлээ. Гэхэ зуура, 2-3 жэлэй саана Лубсан манай “Буряад үнэн” сониндо өөрынгөө толилгонуудые, мэдээсэлнүүдые бэшэжэ асардаг бэлэй. Сэ­рэгэй албанда ябаад, сааша­даа заочно түхэлөөр һураад, мүнөө бусажа, магистрату­рада ороһон байна. Удангүй энэ хүбүүмнай үшөө нэрэеэ нэрлүүлхэл байха. Мүн лэ энэ ехэ һургуулиин 1-дэхи шатын оюутан Осорова Мэ­дэгма буряад хэлэндээ бэрхэ байһанаа харуулжа шадаа.

Зүүн Сибириин соёлой дэ­эдэ һургуулиин оюутан Баи­ров Базаргүрэ бүхы шатану­удта үндэр сэгнэлтэнүүдые абажа шадаа. Бусадһаа он­доохоноор бэеэ табижа, ха­рагшадай анхарал татажа шадаһан хүбүүмнай хатарай таһагта һурадаг байшоо. Буряад хэлээр һайн мэдэсэ­тэй Базаргүрэ хэзээдэшье, ямаршье мэргэжэлдэ ажал­лахадаа, буряад соёл, хэлэ хүгжөөлгэдэ ерээдүй сагай найдал болохол ха юм.

Эрхүүгэй ехэ һургуулиһаа 5 оюутад хабаадаа. Тэдэ бу­ряад хэлэеэ дутуугүй мэ­дэдэг байһанаа харуулаа. Түгэсхэлэй шатада Гармае­ва Дулма ба Сандитова Но­мин хоёр гаража, тэн тэрэ­эн тэмсэбэд. Эрхүүгэй ехэ һургуулиин багша Виктория Семёновагай хэлэһээр, бу­ряад хэлэ бэшэгэй таһагтань Эрхүү можоһоо оюутад үсөөн, энэ мүрысөөндэ ерэг­шэд Буряад Уласай ба Ага тойрогто түрэһэн үхибүүд байгаа.

Мүрысөөншье дүүрэжэ, илагшад тодоруулагдаа. Эдэ бэрхэ оюутадһаа гур­бан илагшые элирүүлхэнь хүндэшэг байгаа. Тиимэһээ эндэ 1-2-3–дахи һуури гэжэ илгаруулжа байнгүй, нэгэ доро гурбан илагшад тодо­руулагдаба. Эдэ хэд бэ гэхэ­дэ, Буряадай ехэ һургуулиин оюутан Лубсан Бальжуров, Зүүн Сибириин соёлой дэ­эдэ һургуулиин оюутан Базаргүрэ Баиров болон Эрхүүгэй ехэ һургуулиин ою­утан Номин Сандитова боло­но. Үшөө Осорова Мэдэгма, Жигдылмеева Гэрэлма, Гун­гарова Арюна, Гармаева Дул­ма, Криволапов Антон гээд табан оюутадта урмашуул­гын шангууд барюулагдаа.

Энэ мүрысөө Буряадай ехэ һургуулиин буряад бо­лон эвенк хэлэ бэшэгэй тэн­хим үүсхээ юм. Харин Буря­ад Уласай Болбосоролой ба эрдэм ухаанай яаман - эбээн тэдхэгшэ.

Иигэжэ буряад хэлэн дэ­эрэ бэшэгдэһэн уран зохёол­нуудые дары абаад лэ, уран һайханаар, зүб үгүүлжэ, ал­дуу хэнгүй уншажа шадаха оюутад олон лэ байна даа. Буряад хэлэмнай үгыржэ, дууһажа һалашоо бэшэ, эгэ­эл хэрэгтэй сагтаа Эхэ хэлэ­еэ абарха һэдэлгэ эхилээл хаш. Иигэжэ һураһан залуу үетэн саашадаа түрэл хэлэеэ мартангүй, сахин хүгжөөжэ, үри хүүгэдтээ дамжуулжал шадаһай даа.

Буряадай Болбосоролой ба эрдэм ухаанай яаманай мэдээсэлэй албанай гэрэл зураг