​​Отгонхүүгэй орьёлнууд

Монголой буряадууд түрэлхи хэлэ, соёлойнгоо түлөө үнэхөөр һанаа сэдьхэлээ зободог, элдэб арга хэмжээнүүдые үргэлжэ эмхидхэжэ байдаг гээд мэдээжэ. “Алтаргана” нааданшье һаа, Монголдол түрэһэн ха юм. Хэды жэлэй урда Улаан-Баатар хо­тодо Буряад шудалалгын академи болон “Амин тоонто” гэһэн залуу­шуулай ниитын эмхиин үүсхэлээр буряад хэлэнэй хүгжэлтын талаар хуралдаанай болохо үеэр манай эндэһээ ошожо хабаадаһан Буряад Уласай Засагай газарай Захиргаанай мэргэжэлтэд, Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин эрдэмтэ багшанар, олониитын ажал ябуулагшад болон сэтгүүлшэд нэгэн дуугаар Монголой буряад залуушуулай һүбэлгэн хур­са, зориг ехэтэйе адаглаһанаа тэмдэглэжэ байгаа һэн. “Тооробшо мал­гайгаа, эрмэгтэй гуталаа, энгэртэй дэгэлээ үмдөөд, буряад дуугаа хан­хинатар дуулалдажа ябахадаа, нээрээшье, зориг нэмэһэн мэтэ болодог”, - гээд, тэдэнь манай ажаглалтада харюусаа бэлэй.

Мүнөө хүндэтэ уншагшадайнгаа һонорто Монголой буряад залуушуулай эрхим түлөөлэгшэ, тамиршан Доржсүрэнхорой Отгонхүүтэй хэһэн хөөрэлдөөгөө дурадхахамнай. Энэ хүбүүн Европо түбиин эгээл үндэр Эльбрус уулын орьёл өөдэ буряад дэгэлээ абажа гараад, тэндэ гэрэл зу­рагаа буулгахаһаа гадна, 2014 оной “Алтаргана” нааданай туг үлгэжэ намилзуулһан байдаг.

- Өөрыгөө танилсуулыш даа. Ямар угтайбши?

- Би Хориин 11 эсэгын шарайд уг­тайб. Хэнтэй аймагай Дадал һомондо түрэһэмби, аба эжымни мүнөөшье тэндээ мал адуугаа хараад байдаг.

- 2014 ондо Эльбрус уулын орьёл дээрэ үндэһэнэйнгээ дэгэлэ­эр гоёжо, зурагта ороһон ушарш­ни олон буряадуудай сэдьхэлдэ омог түрүүлээ һэн...

- Баярлаа. Нээрээшье, тэрэнэй һүүлээр олон хүн баяр хүргөө, буряад хүбүүнэйнгээ түлөө бахар­ханабди гэжэ мэдүүлээ һэн. Теэд юундэ буряад дэгэлээ үргэжэ, Эль­брус уулада абираабши гэбэл, тэрэ жэл “Алтаргана” ехэ нааданаймнай 20 жэлэй ой боложо байгаа. Тиимэ ушарһаань Европын хамагай үндэр уулын орьёлдо “Алтарганынгаа” туг намилзуулжа, буряад арад түмэндөө бэлэг бариха зорилготой ябааб. Уу­лада абиржа гарахын тула ехэ шадал шандааһан, тамир тэнхээ, тэсэбэри хэрэгтэй. Хоол хүнэһэнһөө эхилээд, шухала хэрэгтэй элдэб олон тоног түхеэрэмжэ нюргандаа үргэнэш. Гэ­бэшье тугаа үлгэхэдөө, дэгэлээрээ байха ёһотойб гээд, хубсаһаяа зорю­ута шэрэжэ гараа һэмби. Тиимэһээ Эльбрусай орьёл дээрэ, далайн нюрууһаа 5642 метрэй үндэртэ дэ­гэлээ үмдэжэ, зурагаа буулгуулһан түрүүшын буряад хүн болоһондоо баяртайб. Гадна 2016 оной хабар дахин Эльбруста гараха болоходоо, “Алтарганын” туг абажа гарахамни гээд, Буряад Уласай талаһаа эмхид­хэгшэдтэ хандаа һэмби, харин тэрэ үүсхэлни бүтэмжэгүй байшоо.

- Уула өөдэ гаража ябахада, хүлеэгдээгүй элдэб ушарнууд бо­лодог лэ байха. Дахин абиралта хэхэгүйб даа гэжэ өөртөө хэлэхэ үенүүд тохёолдоһон гү?

- Элдэб ушарнууд боложол бай­даг, гэбэшье дахин абирхагүйб гэжэ бодоогүйл ябагдана. Олон хүн тэн­хээ тамираа алдаха, гэмэлтэхэшье сагууд болодог. Жэшээлхэдэ, тэрэ 2014 ондо Эльбруста гарахадаа, гур­бан хүн ябаабди. Теэд нүгөө хоёрни бэеын байдалһаа болоод, 5300 мет­ртэ хүрөөд, абиралтаа зогсоогоо һэн. Харин би 5642 метрэй үндэртэ 2014 оной 5 һарын 15-ай үдэр амжалта­тай гаража шадаа һэмби. “Алтар­ганынгаа” туг үлгэхэ ехэ үүргэтэй ябаһан намда гэдэргээ сухариха эрхэ байгаагүй. Буряад зон хэр угһаа ажалша, хүдэлмэришэ, шударгы, хамагай һайхан хүнүүд гэжэ досоогоо шэбшэн-шэбшэн гараалби даа. Мүнөө яһала дүршэлтэй боложол ябанаб.

- Дүршэлтэй гэхэһээ, хэр үнинэй тамирай энэ зүйлөөр хэшээллэнэбши?

- 2011 онһоо Монголойнгоо уу­лануудаар абиржа эхилһэмби. Эгэ­эл түрүүн Хэнтэйн нюруугай ноён орьёл болохо Асралт хайрханда (2800 метр) гараа һэмби. Удаань Су­тай, Мүнхэ хайрхан, Бага богдо, Алтай табан богдын Малшан, Бүргэд гээд лэ, оронойнгоо эгээл үндэр Хүйтэн (4374 метр) орьёлдо хүрөөб, мүн Ород, Хитад гүрэнүүдэй үндэр-үндэр уулануудташье гарааб. Теэд уулын оройдо аһахаһаа гадна, мүльһэндэ, хадада абиржа гараха, уулаар гүйхэ гээд, элдэб түрэлэй зүйлнүүд бии. Мүнөө 12 һарада мүльһэндэ абиралтаар тэмсээн эхилхэеэ байна, тэрээн­дэ бэлдэжэ байнаб.

- Уулын спорт Монголдо хэр зэргэ хүгжэнги гээшэб?

- 67 жэлэй саана эхиеэ абаһан, һүүлэй үедэ ехэ эршэмтэй хүгжэжэ байна. Амаралтын үдэрнүүдтэ олон мянган хүн уулада гаража, гүйхэнь гүйнэ, миин алхахань алхана. Олон клубууд бии болонхой. Гадна уу­лада абирха хүсэлтэй хүнүүдшье олон. Би Монголой Үндэһэнэй дээ­дэ һургуулиин Аяншалга ударидал­гын һургуули дүүргэжэ гараһанай һүүлээр аяншалгын компанида ажалланаб, Монголойнгоо үндэр уу­лануудаар Америкэ, Англи, Итали, Финлянди, Ород, Германи, Сингапур, Япони, Солонгос гэхэ мэтын хари гүрэнүүдһээ ерэһэн зониие дахуулаад, абиралта хэнэб. Алтай табан богдын дэргэдэ зуһадагби.

- Уулын спортын хамагай һайхан зүйлынь юун бэ?

- Спорт бүхэнэй хамагай һайханиинь, тамиршан бүхэнэй хүсэлынь гэхэдэ, тэрээгээрээ эгээл дээдэ хэм­жээндэ хүрэжэ, түрүүлжэ гарахань. Жэшээнь, уулынгаа орьёлдо ам­жалтатай хүрэхэдөө, дзюдо, сүлөөтэ барилдаашадай Олимпиин абарга болоһонтой адли гэжэ бодохоор.

- Эльбрус дээрэ үмдэһэн үнөөхи сэнхир дэгэлшни хаанаб? Музейдэ бэлэглэхээр үнэтэй эд ха юм.

- Тэрэ дэгэлээ абадаа бэлэглээ һэмби. Найр нааданда, томо баярта тэрээгээрни гоёдог лэ даа.

- Энэ ехэ ажалайнгаа хажуугаар саг гаргажа, манай асуудалнуудта харюусажа үгэһэндэшни баярлаа. Саашанхи ажал амидаралдашни амжалта хүсэе.

- Намайе сурбалжалжа, буряад зонтоймни холбожо үгэһэн Танда баярлаа. Мүн нютагайнгаа зондо, түрэжэ үндылгэһэн аба эжыдээ, энэ спортоор хэшээллэхэ арга боломжо олгожо байгаа бүхы ойро дүтынгөө хүнүүдтэ баярлажа ябадагаа дамжуулая. Баярлаа!