​​Ринчима РОМАНОВА: «МАНАЙ ХОРООНОЙ ШУГАМААР 10 САЯ ТҮХЭРИГ НИИТЫН ЭМХИНҮҮДТЭ ТАРААГДАА»

Буряад Уласай Толгойлогшын болон Засагай газа­рай Захиргаанай Үндэһэтэнэй хоорондын харилсаанай болон эрхэтэдэй үүсхэл хүгжөөлгын хороон 5-дахи жэлээ буряад хэлэнэй хэрэглэмжын хүреэ үргэдхэхэ, хүндэ ямбыень дээшэлүүлхэ зорилготой гран­тын мүрысөө эмхидхэнэ. Тэрэниие хинан хүтэлбэрилхэ ажал ээм дээрэ даажа ябаһан тус хорооной зүбшэлэгшэ Ринчима Романоватай хөөрэлдэбэбди.

- Хэды онһоо грантын мүрысөөн үнгэргэг- дэжэ эхилээб? Энэ хуга­саа соо проектнүүдые бэелүүлгэдэ хэды мүнгэн һомологдооб?

- Буряад хэлэеэ һэргээхэ хүсэлтэй хүнүүдые дэмжэжэ, тэдэнэй үүсхэһэн тон һонирхолтой түсэлнүүдые бэелүүлгэдэ грантын гуримаар мүнгэ һомолхо хэрэг манай хо­роон 2014 онһоо ябуулжа эхилээ. Тэрэ жэл 1 сая 300 мянган түхэриг тарааһан байнабди. Тиихэдэ буряад хэлэнэй хэрэглэмжын хүреэ үргэдхэхэ, мүн нэрэ хүндыень дээшэлүүлхэ шэ­глэлтэй түсэлнүүдыел дэм­жэхэ гэһэн зорилготойбди гэжэ тэмдэглэлтэй. 2014 ондо 34 мэдүүлгэ ороһон байна, тэдэнэй 9-иинь дэмжэгдээ. Буряад хэлэ һургуулида заажа байһан залуу багшанарта зорюулжа, тусхай һуралсал эмхидхэхэ, уран зохёолой хэшээлдэ хэ­рэглэгдэхэ видеохрестома­ти зохёохо, мүн үхибүүдэй хүсөөр мультфильмнүүдые бүтээхэ, хуушан монго­лоор уран гоёор бэшэжэ һургаха хэшээлнүүдые үнгэргэхэ гэхэһээ эхилээд, элдэб үүсхэлнүүд түрүүшын жэлнүүдтэ ерэһэн байна.

- Буряад ороной ажаһуугшад түрэлхи хэ­лэнэйнгээ түлөө хэр зэргэ һанаагаа зобожо байһыень тус мүрысөөн гэршэл­нэ... Арад зон хэр эдэбхи үүсхэлтэй байнаб? Танай сэгнэлтэ.

- Нээрээшье, энэ мүрысөө үнгэргэһэнэй ашаар арад зомнай буряад хэлэ­нэйнгээ талаар юун гэжэ бодоно гээшэб, саашан­хи хүгжэлтыень ямараар түһөөлэн харанаб, юу хэхэ, юу үүсхэжэ бэелүүлхые хүсэнэб гэжэ мэдэжэ абаг­даа. 2014 онһоо ороһон мэдүүлгэнүүдээр тобшол­ходо, буряад хэлэнэй асуу­далнуудые үдэр бүри шиидхэжэ байдаг эрдэмтэ багшанарһаа эхилээд, үндэр наһатай хүгшэдшье, залуу­шуулшье хэлэнэйнгээ түлөө һанаата болодог юм байна. Интернет-хүгшөөдэй гэжэ суурхаһан Намжилма Баль­жинимаева, мүн тэрэнэй наһанай үшөө хэдэн хүгшэд жэл бүри манай мүрысөөндэ мэдүүлгэнүүдые үгэдэг. Юрэдөөл, арад зомнай боро юрьеэнэйнгээ хэрэгээр хизаарлангүй, арадайнгаа хуби заяанда анхаралаа хан­дуулна, бэрхэшээлтэ асуу­далнуудые тобойлгоно, бу­ряад хэлэ һэргээн хүгжөөхэ талаар түрын бодолго ямар байха ёһотойб гэжэ өөһэдынгөө һанамжа бодол элирхэйлнэ.

- Гол түлэб, ямар проектнүүд мүрысөөндэ ороноб? Тон һонирхол- тойнуудыень нэрлыт, удха шанарыень, хэлэнэй хүгжэлтэдэ ямар нүлөө оруулһыень тайлбарилжа үгыт.

- Дээрэ дурдаха­даа, 2015 ондо ороһон мэдүүлгэнүүд дээрэ үндэһэлжэ, һонирхолтой түсэлнүүдыень илгажа нэрлээ һэмби. Харин 5 жэл соо бүхыдөө 155 түсэл мүрысөөндэ хабаадаһан бай­на. Тэдэнэй 65-иинь дэмжэл­гэдэ хүртэжэ бэелүүлэгдээ. 2014 ондо хэды мүнгэнэй һомологдоһые хэлээ һэмби, тиигэжэ 5 жэл соо манай хорооной шугамаар 9 сая 850 мянган түхэриг нии­тын эмхинүүдтэ тараагдаа. Али түсэлыень дэмжэхэб, алинииень болихоб гэжэ тусхай комисси шиидхэдэг. Жэл бүри тэрэнь ондо ондоо хүнүүдһээ бүридхэгдэжэ, түрэ засагай, олониитын түлөөлэгшэд, эрдэмтэд, сэтгүүлшэд, юрын багшанар эгээл шухала, үе сагай эрил­тэ хангама мэдүүлгэнүүдые шэлэжэ гаргадаг. Энэ ху­гасаа соо олон һайхан үүсхэлнүүд дэмжэгдэжэ, нялха нарайнуудһаа эхилэ­эд, сэсэрлигэй, һургуулиин үхибүүдтэ, удаань оюутан залуушуулда, томошуул­дашье зорюулагдаһан арга хэмжээнүүд бэелүүлэгдээ. Багашуулай хэрэглэжэ, үзэг, тоо, үнгэ зүһэ буряа­даар нэрлэжэ һураха абяа гарадаг алфавит бүтээгдээ. Энээниие буряад хэлэнэй багша Оюна Забанова зохё­ожо, ганса манай мүнгөөр бэшэ, үшөө олон тээһээ дэмжэлгэдэ хүртэжэ хээ. Гадна үхибүүдэй “Мүнгэн хонхонууд” гэжэ студиин хэ­дэн дуунда видеоклипүүд бүтээгдээ. Тэдэнь ганса Бу­ряад орондо бэшэ, бүри хари гүрэндэшье буулгагдаа. Ти­ихэдэ Улаан-Үдэ хотын, мүн хүдөө аймагуудайшье эмхи зургаануудай гаршагуудые шэнжэлжэ, алдуунуудыень заһаха талаар дурадхалну­уд оруулагдаа, олонхинь зүб болгогдоо. Хотын үхибүүдые буряад хэлэндэ һургаха зорилготой олон арга хэмжээнүүд бэелүүлэгдээ. Алдарта зүжэгшэн Михаил Елбоновой үүсхэлээр Бай­гал далайн эрьедэ “Будамшуу” гэжэ хүүгэдэй зуһалан байгуулагдажа, дүршэлтэй багшанарай, мэдээжэ зүжэгшэдэй хүтэлбэри доро хэшээлнүүд, һонирхолтой урилдаанууд эмхидхэгдээ. Иигээд үргэлжэлүүлхэ болоо һаа, үшөөшье олон юумэ нэрлэхээр лэ даа.

- Проект зохёожо бүридхэхэ гээшэ өөрын орёо талануудтай. Энэ талаар хорооной үүсхэлээр али­баа һуралсал, хэшээлнүүд эмхидхэгдэдэг ёһотой.

- Тиимэ. 4 жэл соо мүрысөөндэ ороһон мэдүүлгэнүүдые хараа һаа, нээрээшье, элдэбээр бүридхэгдэһэн түсэлнүүд байгаал даа. Тон һонирхолтой сэдэбтэй аад, анхарал ханду­улха ёһотой асуудалнуудые дайрангүй гарашаһан, бу­руугаар тайлбарилагдаһан, мүн заримдаа гоё гэгшээр бэшэгдэһэншье һаа, тии­мэ шухала хэрэгтэй бэшэ, үлүү ехэ үрэ дүн асархагүй мэдүүлгэнүүд орожо ерэ­дэг. Эдэ бүгэдые наринаар шэнжэлжэ, эгээл гүнзэгы, ерээдүй руу шэглүүлэгдэһэн түсэлнүүдые илгажа гаргаха хэрэг комиссиин гэшүүдтэ тудадаг лэ даа. Харин һуралсал гэхэдэ, манай хо­рооной үүсхэлээр Ородой Холбоото Уласай хэмжээндэ ниитын эмхинүүдтэ дэм­жэлгэ үзүүлжэ байдаг Юрэн­хылэгшын грантнуудай жа­сын мэргэжэлтэд хэдэн удаа Улаан-Үдэ ерэжэ, семинар үнгэргөө һэн. Тэрээндэ хаба­адахыень манай мүрысөөндэ мэдүүлгэнүүдые үгэдэг бүхы ниитын эмхинүүдые уряа һэмди.

- Танай хорооной зарладаг грантын мүры- сөөндэ ондоо можо ню­тагуудта, хари гүрэндэ бүридхэгдэһэн ниитын эмхинүүд хабаадаха эрхэтэй гү?

- Тус мүрысөөндэ ганса ниитын эмхинүүд хабаа­даха эрхэтэй гэжэ буруу бү ойлгогты. Тэдээнһээ гадна, Буряад Уласай дэбисхэр дэ­эрэ бүридхэгдэһэн гүрэнэй болон нютагай засагай эмхи зургаанууд мэдүүлгэ үгэхэ аргатай. Сэсэрлигүүд, һургуулинууд, номой сангууд, соёлой байшанууд ха­баададаг. Тиихэдэ шажанай бүлгэмүүд, намууд, мэргэ­жэлтэ холбоонууд оролсохо ёһогүй. Үшөө ямар юумэндэ анхаралаа хандуулнабиб­ди гэхэдэ, мэдүүлгэ үгэһэн эмхинүүд налог гү, али гүрэнэй бусад татабари, түлбэриин талаар үригүй байха зэргэтэй. Буряад хэлэ, соёл хүгжөөхэ ажал ябуулдагшье һаа, ондоо можо нютагта, хари гүрэндэ бүридхэлтэй эмхинүүд хаба­адалсажа болохогүй.

- 20 жэлэй туршада Засагай газарта хүдэлхэ үедэтнай буряад хэлэ­нэй байдал хэр хубилааб? Өөдөө болоно гү, уруугаа ороно гү? Гүрэн түрын ан­харал эршэдэнэ гү, буурана гү?

- 20 жэл соо ганса бу­ряад хэлэнэй байдал хуби­лаа бэшэ, юрэнхы дээрээ са­гай эрьесэ нилээд түргэдөө. Энээндэнь Интернет ехээр нүлөөлөө гэжэ һанагдана. Буряад хэлэнэй хүгжэлтэ тухай һанамжаяа элир­хэйлхэдээ, засаг түрын үүсхэлнүүдые тэмдэглэхэ байнаб. Тиигэжэ Буряад хэлэнэй комисси байгуулагдаа, 2008 ондо болоһон форум дээрэ Гол бодомжо (концеп­ци) абтаа, 2010-2014 ону­удта бэелүүлэгдэхэ гүрэнэй программа түрүүшынхиеэ бэшэгдээ, буряад хэлэнэй үдэр үнгэргэгдэдэг болоо. Мүнөө жэлһээ Буряад хэлэнэй комиссиие Буряад Уласай Толгойлогшо өөрөө ударидажа эхилээ. Мүн Бу­ряад Уласай Хуулиин ёһоор, гүрэнэй болон нютагай заса­гай эмхи зургаануудай нэрэ (гаршаг), тамга хуу буряад­шалагдаха ёһотой. Тиимэһээ дээрэ хэлэгдэһэн комиссиин гэшүүд 2016 онһоо эхилжэ, энэ ажал ябуулжа байна. Үшөө тиихэдэ ород маяга­ар бүридхэгдэһэн обогоо һэлгэжэ, буряад заншала­ар Дондогой, Жабай гү, али Жабон гү, болгожо һэлгэхэ арга боломжо олгоһон За­сагай газарай тогтоол баталагдаа. ЗАГС-ын бүхы үнэмшэлгэнүүд (Түрэһэн тухай үнэмшэлгэ, Гэр бүлэ болоһон тухай үнэмшэлгэ г.м.) баһал гүрэнэй хоёр хэлээр бүридхэгдэдэг бо­лоо. Гүрэнһөө гараһан үүсхэлнүүдые нэрлээд дүүрэшэхэ бэшэ, олониитын һанаашалжа эмхидхэдэг арга хэмжээнүүдые заатагүй дур­даха ёһотойбди. Эндэ Хамба ламын хэжэ байһан асари ехэ ажал тэмдэглэнгүй байха аргагүй. Теэд гүрэн олонии­тэ хоёр үгэеэ ойлголсон, нэгэ амин боложо хүдэлхэ ёһотой гэжэ һанагдана. Заримдаа бэе бэеынгээ хэжэ байһан ажал буруушаахашье ушар­нууд дайралдадаг гэжэ сэхы­ень хэлэлтэй.

- Буряад хэлэнэй ямар бэрхэшээлнүүд Танай һанаа үлүү ехээр зобооноб?

- Һүүлэй үедэ нютаг хэлэ һэргээлгэдэ анхарал хан­дуулагдажа эхилээд байна. Энэнь тон зүб. Теэд энэ уря­ае буруу ойлгожо, 80-яад жэлэй туршада хэрэглэ­жэ, бүхы уран зохёол, ном һудараа зохёоһон баримжаа (литературна) хэлэнһээ ар­саха ушарнууд дайралдадаг болоо. Мүншье энэ үндэһэн дээрэ нютаг нугаараа илгар­жа, зарим зон бэе бэеэ до­ромжолхо, баһахашье туйл­даа хүрэнэ. Энэ ехэ аюултай. Баримжаа буряад хэлэн хори аялга дээрэ һуурилбашье, бүхыл нютаг хэлэнүүдые шэнгээжэ, тэдэнэй ашаар улам баяжаһаар ерэһэн ха юм. Олон үе эрдэмтэн мэргэд бэшэгэй хэлэнэй дүрим зохё­ожо, мүлирүүлжэ, дэлхэйн ямаршье томо үндэһэтэнэй хэлэнһээ дутуугүй грамма­тика байгуулһан. Сааша­даашье нютаг нютагай үгэ яряагаар баяжуулан, барим­жаа хэлэеэ улам һэргээхэ ёһотойбди гэжэ һананаб. Энээн тухай нэгэ эрдэмтэн багша голхорһондоо: “80 жэ­лэй туршада һориһон мори­иемнай голоод, үхэртэ мор­доод гүйлгэлдэхэеэ һанаба гүт?” – гэжэ хэлэжэ байһые дурдаһуу.

- Хари гүрэндэ, он­доо можо нютагуудта ажаһуудаг буряадуудые газаашалха ёһогүйбди. Тэ­дээндээ зорюулжа, юу хэхэ ёһотойбибди?

- Буряад хэлэ һэргээн хүгжөөхын түлөө үүсхэг- дэһэн эдэ бүхы арга хэмжээнүүд ганса Буря­ад Уласта ажаһуудаг зон­до зорюулагдана бэшэ ха юм. Мүншье Интернедэй хүгжэһэн энэ үедэ хаанашье байгаа аха дүүнэрнай “Бу­ряад үнэн” сониной сайт нэ­эгээд уншаха, Буряад телевидениин дамжуулгануудые хараха аргатай. Гадна буря­ад хэлэеэ шудалха хүсэлтэй зондо гэжэ зохёогдоһон “Амисхаал”, “Үүлэн” гэхэ мэ­тын хабсаргалтанууд бии. Байгша ондо Улаан-Үдын 29- дэхи Буряад гимназиин баг­шанар тусхай хэшээлнүүдые зохёожо, Интернедтэ табяа. Мүншье ноябриин 27-28-да болохоёо байһан Буряад хэлэнэй форумой пленарна зүблөө Буряад ФМ-дэ сэхээр дамжуулха арга бэлдэжэ бай­набди. Тиимэһээ асуудалнуу­дые табижа, дурадхалнуудаа эльгээжэ, форумой ажалда хаанаһаашье хабаадажа бо­лоно.

- Зай, манай асуу­далнуудта харюусажа, һонирхолтой мэдээсэл дурадхаһан, һанамжа бодолоо элирхэйлһэндэтнай баяр хүргэнэбди!