​​Аба эжын «Алтан угалзанууд»

Хүн бүхэндэ хуби заяанай өөрын дабташагүй угалзанууд байдаг. Манай аба эжын Будажап Андреевич, Сэсэгма Будажаповна Дамбаевтанай хуби заяанай угалзанууд уран һайхан, ялалзама хурса, онсо үнгэтэй гэхэдэ, алдуу болохогүй. Юундэб гэхэдэ, алтан дэл­хэй дээрэ ажабайдал бэлэглэһэн аба эжынэрэй үнэтэй сэнтэй һургаал, бүхы наһаяа зорюулһан дуратай ажал хэрэг, айл зоной, үетэн нүхэдэй, шабинарай хүндэлэлгэ, бэе бэедээ һайхан хайра дуран, гурбан бэрхэ дангина басагад болон зэлэ татуулһан табан хөөрхэн зээнэр нэгэ доро ниилэлдэһэн байна.

Заха холын Захааминай Мэлэ һайхан нютагһаа гарбалтай, мүнөө гушаад жэлэй туршада Баян Тугад уулын хормойдо үргэмжэтэй һайхан Ивалга нютагта манай гэр бүлэ үнэр баян ажаһууна. Абамнай хүдөөгэй хубиин ажахы 1994 ондо эрхилжэ, хара үглөөнһөө эхилээд, орой үдэшэ болотор үхэр мал ажаллана. Андрей Бадмаевич баабайнгаа, Цырен-Хан­да Будаевна эжынгээ бүхы наһаараа хэжэ ябаһан ажал үргэлжэлүүлжэ, ажахыгаа эсэгынгээ түрэһэн тоон­то нютагайнь нэрээр «Сагаан нуга» гэжэ нэрлэһэн юм. Ехэ хүрьгэн хүбүүнтэеэ мал ажахыгаараа тэм­сээндэ хабаадажа, нэгэ сая табан зуун мянганай грант шүүжэ, тэ­рэнь ажалдань ехэ туһаламжа бо­ложо үгөө. Үхэрэй, гахайн мяхаар, һү, зөөхэй, ээзгэйгээр хотын зониие үдэр бүри хангадаг, амтатай, шанар­тай эдеэ хоолдонь худалдажа аба­ашад ехэ баяртай байдаг. Абамнай хүндэ байдалда ороһон хүүгэдтэ Шэнэ жэлэй бэлэгүүдые барюулдаг, элдэб хэмжээ ябуулгануудта тэдхэм­жэ үзүүлдэг нигүүлэсхы сэдьхэлтэй юм. Амжалтатай ажаллаһанайнгаа түлөө манай аба Будажап Андрее­вич Хүдөө ажахын яаманай, Ивалга аймагай захиргаанай Хүндэлэлэй грамотануудаар, олон тоото Баярай бэшэгүүдээр шагнагдаа.

1987 онһоо Мэлэ-Бортын най­ман жэлэй һургуулида манай эжы Сэсэгма Будажаповнагай багшын ажалай намтар эхилээ. Арбан табан жэлдэ Валентина Шаркуевна эжы­тэеэл адли эхин һургуулиин багша­ар хүдэлжэ байһанаа, 2005 онһоо хойшо Ивалгын юрэнхы дунда һургуулида буряад хэлэнэй багшаар ажаллажа эхилээ, тэрэнэй хажууга­ар захиралай һуралсалай талаар ор­логшо гэһэн тушаалтай юм. «Бэли­гэй туяа», «Буряад хэлэн баян даа», «Бамбарууш», «Гуламта», «Оюун бэ­лиг» гэхэ мэтын элдэб хэмжээ ябуулгануудта һурагшадые бэлдэжэ, түрүү һууринуудые эзэлдэг, «Амар мэндэ-э!» гэжэ шэнэ номоор аймаг соогоо эхин һургуулиин хүүгэдэй хоорондо олимпиада эмхидхэдэг, аймаг болон улас дотороо семинар­нуудта хабаадажа, дүршэлөөрөө ху­баалдадаг, нээмэл хэшээлнүүдые үнгэргэдэг. Түрэл хэлэндээ дурлал түрүүлһэн РСФСР-эй арадай гэгээрэ­лэй отличник, Буряад Уласай габья­ата багша, буряад хэлэнэй номуу­дай автор Баир Будаевич Гомбоевто эжымнай заалгаһандаа ходо омо­горхожо ябадаг. Мүнөө өөрөө Сэсэг­ма Будажаповна эжымнай «Буряад Уласай габьяата багша» гэһэн үндэр нэрэ зэргэтэй.

Эжынгээ харгыгаар бидэ, Мира Лена хоёр басагадынь, Ивалгын дунда һургуулида амжалта түгэс багшаар ажалланабди. Хоюулан нэн түрүүн хүдөө ажахын академи дүүргээд, һүүлдэнь багшын дээдэ мэргэжэлтэй болообди. Гэбэшье, түрүүшымнай мэргэжэл абын­гаа ажахыда ехэ туһатай байна. Одхон басаган Ирина баһа дээдэ һургуулитай. Мүнөө хубиин хэрэг эрхилнэ. Аба эжы хоёрнай гурбуулы­емнай дээдэ һургуулитай, мэргэжэл­тэй болгоо, түбхинүүлээ.

Түрэлхидэймнай хуби за­яанай угалза соо алтан нара­най элшэнүүдээр табан зээнэрэй миһэрэл яларна.

Ажалша бэрхэ, урин зулгы аба эжымнай гушан дүрбэн жэл соо суг ажабайдалай үргэн харгыгаар гар гараа барилсаад, мүр мүрөө нэн­гэлсээд, тэрэ холо мүндэлһэн инаг дуранайнгаа охиие мүнөө болотор унтараангүйгөөр, гал гуламтаяа нангинаар сахижа, маанартаа, олон аха дүүнэртээ жэшээ боложо ябана. 2003 ондо аймаг соогоо «Гэр бүлын ёһо заншал» гэһэн тэмсээндэ, 2017 ондо Буряад Уласай «Жэлэй эрхим бүлэдэ» илажа гараһан. Тиихэдэ Бүхэроссиин хэмжээндэ үнгэрһэн «2017 оной эрхим бүлэ» гэһэн мүрысөөнэй «Уг гарбалаа сахигша» гэһэн номинацида түрүүлжэ, нё­дондо ноябрь һарада Москва хото ошожо, шагналда хүртэжэ, «2017 оной Ород Уласай эрхим бүлэ» гэһэн Хүндэлэлэй ном соо ороһон байна.

Иигэжэл манай хайрата аба эжы хоёрнай бэе бэеынгээ гартань түшэг, нэрэдэнь нэмэри боложо, гэр бүлынгөө баян түүхэ зохёожо, хуби заяанайнгаа угалза хээ шэмэглэжэ, баян бардам байдалай һуури мандаа табижа, далай шэнги долгилжо, дай­да шэнги сэсэглэжэ ябанал даа!

Үшөө олон жэлдэ гэр бүлынгөө, үри хүүгэдэйнгээ, аша зээнэрэйнгээ, аха дүүнэрэйнгээ дулаахан дүхэриг соо бурханай залаһан буян хэшэ­гые бултыень эдлэжэ, амар мэн­дэ ажаһуугыт даа гэжэ хүсэнэбди. Иимэ аба эжытэй байһандаа үнэн зүрхэнһөө омогорхон ябанабди!

Гэрэл зураг гэр бүлын альбомһоо

Мира ДОНДУПОВА-ДАМБАЕВА, багша