​​Эжынгээ эрхим жэшээгээр

Ринчима Романова, Леонид Романов

...Эгэшэмни Москвада дээдэ һургуулида һураха үедөө гэртээ бэшэг бэшэхэдээ, юундэшьеб ородоор бэшэдэг байгаа. Тэрэнииень нагаса эжыдээ оршуулжа үгэхэ хүниинь би бологшо һэмби. Уншахатайгаал сасуу, буряад болгоод, доржогоносо хөөрэхэдэмни: “Яагаашье һэжэг түрүүлмэ түргөөр оршуулнабши даа? – гээд, ондоо хүнөөр дахин уншуулжа хөөрүүлһэнэй һүүлээр нагаса эжы: - Баса­гамни, яһала зүб ойлгоһон байбалши. Бэрхэш даа!” – гэжэ магтаад, толгойемни эльбэгшэ бэлэй...

Буряад Уласай Толгой­логшын ба Засагай газа­рай Захиргаанай Үндэһэ яһатан хоорондын ха­рилсаанай ба эрхэтэдэй үүсхэл хүгжөөхэ хорооной зүбшэлэгшэ (консультант) Ринчима Романова тухай зураглалаа бага наһанайнь энээхэн дурсалгаһаа эхилһэмнай ушартай. Юуб гэ­хэдэ, эгэшынгээ бэшэг на­гаса эжыдээ оршуулхадаа, бэрхэеэ гайхуулжа байг­ша тэрэ басагахан мүнөө дээдэ гарай мэргэжэлтэн, буряад хэлэнэй талаар түрын бодолго тодорхой­логшодой нэгэн болото­роо ургаад ябана бшуу.

Хурса хутагата худанса шарайд

“Буряадай түрүү хүнүүдтэ” дэбжүүлхэ хүсэлтэйгөө мэдүүлхэдэмни, Ринчима Санжиев­на: “Оройдоо сүлөөгүйб. Ажални ехэ. Хожом”, - гээд, хэдэн удаа уулзалгаяа хой­шолуулхадань, досоогоо эсэргүүсэжэ байһыень ойлгоо һэмби. Гэбэшье үсэд нэтэрүүгээр олон да­хин хонходоһоноймни удаа одоошье зүбшөөхэдэнь, ажалайнь таһагта ошобоб. Тиихэдэмнишье балай уда­ан хөөрэлдэхэ хэбэргүй, намтараа саарһан дээ­рэ бэшэжэрхиһэн, урдаһаамни һарбайжа бай­ба. – Үгы, нэгэ хэды асуудал табиһуул даа, уда­ан болохогүйбди, - гээд, буряад заншалаараа уг гарбалһаань эхилбэб.

- Хурса хутагата худан­са шарайд угай болодогби, нагасатамни хүбдүүд юм, - гэжэ хөөрэжэ эхилбэ: - Яруунын аймагай Нарһата һууринда Санжи Будаев Цырендулма Найданова хоёрой бүлэдэ зургаадахи үринь, бага басаганиинь боложо түрэһэмби. Абам­ни адуушан, харин эжым­ни “Улаан-Ярууна” ажахын түрүү хонишон байһан. 500-гаад толгой эхэ хо­нидые даажа, һайн ондо оруулаад, үбэл түрэһэн хурьгадаа хабар, зунай эхиндэ тушаахадань, тэ­дэнь наһаяа хүсэһэн, бүдүүн хонидһоо илгару­улхаар бэшэ томо, тобир тарганууд болошоод байг­ша һэн. Эжымнай хүүгэдээ хүн болгохын тула үдэрые үдэр, һүниие һүни гэнгүй, хүйтэ нойтондошье һаатангүй хүдэлмэрилдэг байгаал даа. Хонидтоо үглөөгүүр тарааха үбһэеэ үдэшэндөө бэлдэжэрхёод, гэртээ ороходоо, һүниин зоргоор арһа шүрбэһэеэ элдэхэ, маанадтаа хэр­мэн малгай, хүдэһэн бээ­лэй, хантуузануудые оёхо, һургуулидаа ошоходоо эдихэ хоол хүнэһыемнай зохёохо. Теэд “эсээб - амархамни” гэжэ нэгэшье хэлээгүй.

Үнэр баян Романовтан бүлэ

“Эсээб – амархамни” гэжэ эжыһээ нэгэшье дахин дуулаагүй Ринчи­ма Санжиевна өөрөөшье тиигэжэ хэлэхэ эрхэгүйб гэжэ бододог. Мүнөөшье хөөрэлдэхэ зуурамнай хэдэн хүн хонходоно, таһагтаньшье ороно. Бул­тыень анхаралтайгаар шаг­наад, зариманайнь хэрэг эндээл шиидхэжэрхинэ, нүгөөдүүлдэнь зүбшэл үгэжэ табина. – Буряад хэлэнэй форум болохонь. Тэрээндэ бэлдэжэ бай­набди. Зай, юу хөөрэжэ байгаа һэмбиб? – гээд, хөөрэлдөөндөө бусажа үргэлжэлүүлхэдээ, эжынгээл намтар дурдана: - Һайн ажаллаһанай түлөө Социалис ажалай ударник, Коммунис намай отличник гэжэ нэрэ зэргэнүүдтэй болоһон, мүн аймагһаа, республикаһаашье олон тоото баярай бэшэгүүдтэ, хүндэлэлэй грамотану­удта хүртэһэн байдаг. Модогоевһоо эхилээд, томо-томо даргануудай Яруунаар ябахада, ню­тагаймнай ноёд манайдал абаашадаг байгаа. Малайнгаа хото хо­рёо ялайтар арилгаад, хоргооһо хохирыень хуу этэжэ гү, хамажа гү ха­яжархёод, хони хурьга­даа жэншэдгүй ажал­лаад байхаһаа гадна, үхибүүдтээ ажалай амта үзүүлһэн, түрүүшын дүр- шэл олгоһон юм.

Иигэжэ өөр тухайгаа хөөрэхэдөө, байн-байн эжынгээ намтартай уялдуулхадань, Ринчима Сан­жиевнагай ёһотой буряад хүмүүжүүлгэнь тобойжо гарана гэжэ бодогдоо һэн. “Эжымнай маанадтаа нэгэ­шье заабарилжа, “бү тиигэ, бү иигэ” гэжэ байгаагүй, гэбэшье “дүүнь дүүшэг, ахань ахашаг” гэһэн зар­шам манай бүлэдэ бодо­тоор баримталагдадаг. Эжыһээ байха, ахай, абгай­нарайнгаашье хэлэһэндэ арсажа, урдаһаань дуугаржа үзөөгүйб. Мүн тэдэмни­шье намайгаа мүнөө боло­тор хайрладаг, өөгшөөдэг, - гэжэ хөөрэхэ зуураа: - Һургуулиин байхадамни, бүхы даабарииемни эгэ­шэнэрни хээд үгэжэрхидэг һэн”, - гээд, энеэнэ. Тии­гэбэшье угһаа һүбэлгэн хурса һэн тула Ринчима басаган номдоо бэрхэ, илангаяа хэлэ бэшэг шу­далха һэдэбтэй байгаа. Не­мец хэлэндэ дуратай хадаа Улаан-Үдэ ошожо, Багшын дээдэ һургуулида орохо һанаатай эршэмтэй бэ­лэдхэл хэжэ байн гэһээнь: “Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуулида сэтгүүлшэдэй һалбари бии, тэндэл ороо һаашни, дээрэ”, - гэжэ нэгэ багшань баалахын ехээр баалаба. Ехэшүүлэй урдаһаа һөөргэдэхые мэдэдэггүй һэн тула дун­да һургуулияа дүүргээд, Эрхүү хото зорижо, шал­галтануудыень амжалта­тай дабажа гараад, оюутан болоһон байгаа.

Энэ шиидхэбэринь­шье баһал хуби заяанай дуудалга байһан байгаа бшуу. Юуб гэхэдэ, эгэ­эл Эрхүүдэ һураха үедөө Эхирэд-Булагад аймагай Хүхэнүүд нютагһаа гар­балтай, хатарха, дуулаха абьяастай Леонид Рома­нов гэжэ хүбүүнтэй ина­глажа, удангүй гэр бүлэ зохёогоо. Мүнөө болоходо, Романовтанай хоёр баа­тар хүбүүдынь – Бимба, Цырен-Доржо – хоюулаа юрист мэргэжэлтэйнүүд болонхой, аба эжыгээ ам­жалта туйлалтаараа баясуулжа ябана.

- Эжымнай манай­даа байжа, 2016 ондо 84 хүрэжэ, түрэлөө урилаа һэн даа. Зээ хүбүүдтээ ехэл мээхэй, хүрьгэнөө хүндэлдэг һэн, - гээд, Рин­чима Санжиевна эжынгээ хада гэртээ харитар, гур­бан зөөлэнөөр хангажа үргэһэнөө дурдана.

Багша, оршуулагша, гүрэнэй алба хаагша

Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй таһаг амжалтатай һайнаар дүүргэжэ гараһанай һүүлээр ажа­лайнгаа намтар Ангарск хотын хажууда байдаг Хүти нютагай һургуулида эхилээд, удаань 1997 ондо Буряад Уласай Засагай га­зарта ажалда ороһоор, 20 жэл болоод ябана.

- Түрүүн Ород гүрэнэй Юрэнхылэгшын Буря­ад Уласта бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэ Борис Дани­ловай туһалагша ябааб. Удаань оршуулгын ал­банда орожо, мэдээжэ сэтгүүлшэд Бата-Мүнхэ Жигжитов, Нина Шагда­рова, Ревомир Гармаев, Мунко-Жаргал Очировай ударидалга доро элдэб тогтоол, захиралта, зар­лиг, хуулита дансануу­дые оршуулхадаа, аргагүй ехэ һургуули гарааб, буряад хэлэеэ мүлирүүлээб. Эдэ багшанарни намай­гаа түрэһэн дүү мэтээр дүмэдэг, ехэ һайханаар хандадаг һэн. Булта “Бу­ряад үнэндэ” олон жэл­дэ хүдэлһэн, тиимэһээ ажалдамнай мэдээжэ сэтгүүлшэд, уран зохёолшод орожо ерэхэ. Уран хурса хэлээр бэе бэеэ һоёодожо, ташаганаса энеэлдэхыень шагнажа, шэхээ хужарлу­улхаш. Мүн Ревомир Баяро­вич «энэ залуу мэргэжэлтэниие һургаха хэрэгтэй» гээд, Алас Дурнын гүрэнэй албанай академидэ Хаба­ровск хото эльгээгээ һэн. Тэрэ һургуулимни мүнөө хэжэ байһан ажалдамни аргагүй ехэ туһа боложо үгөө. Удаань Александр Афанасьевич Елаев Үндэһэ яһатанай хорооной дарга боложо ерэхэдээ, буряад хэлэнэй талаар түрын бо­долго тодорхойлжо ябуул­ха ёһотойт гээд, 2006 ондо Буряад Уласай Засагай га­зарай дэргэдэ буряад хэлэ хүгжөөлгын комисси бай­гуулгада, 2008 ондо “Буряад хэлэнэй гол бодомжо” зо­хёолгодо хабаадалсуулаа. Удаань 2010 ондо буряад хэлэнэй гүрэнэй програм­ма абтажа, 2014 он боло­тор бэелүүлгыень манай хороон хинан хүтэлжэ байгаа. Һаяхана үнгэрһэн буряад хэлэнэй габша­гай һара, буряад хэлэнэй үдэр гэхэ мэтын хэмжээ ябуулгануудые эмхидхэхэ талаар Засагай газарһаа үүсхэл гаргажа, ганса Бу­ряад орондо бэшэ, Үбэр Байгалай хизаар, Эрхүү можо, Монгол Улас гээд лэ, буряад зоной байдаг бүхы газарнуудаар хэжэ эхилээбди. Түрүүшээр энэ үүсхэлыемнай хүн өөдэ абажа үгөөгүй, теэд байһаар, тэрэмнай дэм­жэгдэжэ, үргэжэһөөр үргэжөөд, бүри Америкэ, Ис­пани мэтын гүрэнүүдтэ үнгэргэгдэдэг болоод байнал даа. Иимэ юумэ хэбэбди гээд, олон ондоо газарһаа сахим хаягтамни бэшэг ерэдэг, - гэжэ Рин­чима Санжиевна урматайгаар хөөрэнэ.

Буряад хэлэ хүгжөөлгые наһанайнгаа хэрэг бол­гоод, үнэн сэдьхэлһээ үдэр бүри оролдожо ябаһанайнгаа түлөө Рин­чима Романова “Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ” гэһэн нэрэ зэргэтэй болоһон, Буряад Уласай Хүндэлэлэй грамота, Засагай газа­рай Хүндэлэлэй грамота, Бүгэдэ Буряадай Үндэһэн соёлой эблэлэй “Буряад арадай урда габьяатай байһанай түлөө” гэһэн медаль болон олон-олон шагнал хайрада хүртэхэл ёһоороо хүртэһэн. “Эдэ бүхы амжалтымни эшэ үндэһэ табиһан хүн хай­рата эжымнил юм даа”, - гэжэ эжынгээл аша габья­ае тэмдэглэһээр байтараа, ажалдаа сүлөөгүй болоһон ушарһаань хөөрэлдөөгөө дүүргэхэ баатай болоо һэмди.