​​Шэнэ үгэнүүдые хэн бүтээхэ бэ?

Иимэ буруу бэшэгтэй хаяг мүнөө болотороо үлгөөтэй байха юм. Зүб бэшэлгэнь: Буряад Уласай Засагай газар. Соёлой яаман

«Буряад үнэн” сониндо, Буряадай радио­до, Буряад-ФМ радиодо шэнэ үгэнүүд бэ­шэгдэдэг, хэлэгдэдэг болоод байна. “Буряад үнэн” сониндо зарим шэнэ үгэ, нэрэ томьё­онуудай тайлбари ород оршуулгатайгаар үгтэжэ эхилээ юм.

Шэнэ үгэнүүд хаанаһаа абтадаг бэ, шэнэ үгэнүүдые хэн бүтээжэ байнаб гэһэн асуудал­нуудые уншагшад олоор табина. Тиимэһээ энэ асуудалда тобшо тэдыхэн харюу болгон, энэ үгүүлэл бэшэгдэбэ.

Шэнэ үгэ бүтээхэ ябадал алишье хэлэн­дэ амин шухала байдаг. Юундэб гэхэдэ, хэлэн болбол ниигэмэй ажабайдалтай таһаршагүй холбоотой. Ниигэмэй хүгжэлтые дахажа, шэнэ үгэ, ойлгосо хэлэндэ ходо орожо байха жэшэ­этэй.

Үгын сан баяжуулха хэдэн арга байдаг:

1. Хамагай мэдээжэнь болбол өөрын хэлэ­нэй үндэһэ һуури дээрэ үндэһэлжэ, шэнэ үгэ бүтээхэ ябадал мүн. Үгын үндэһэн (корень) дэ­эрэ дахабари (суффикс) нэмэжэ, үгэ бүтээхэнь үгын һангай хүгжэхэ гол аргын нэгэн болодог.

2. Урданай үгэ хэлэлгые һэргээн хэрэглэхэ үшөө нэгэ арга байха.

3. Мүн баһа хари хэлэнһээ шэнэ үгэ абаха үзэгдэл алишье хэлэндэ байдаг лэ юумэн. Гэхэ­дээ тухайн хэлэндэ өөрын үгэ байһаар байтар хэрэглээнһээ шахажа, хари үгэ оруулха ябадал хэлэнэй бүрин бүтэн байдалда аюултай юм. Һүүлэй жэлнүүдтэ хэблэгдэһэн зарим буря­ад-ород, ород-буряад толинуудые ажаглахада, хари үгэ хэтэрхэй ехээр оруулһан байдаг. Бу­ряад үгэеэ ород үгөөр бүрин һэлгэхын орондо тон зайлашагүй үедэ хари үгын үндэһэн хэлбэ­рииень абаад, буряад үгын залгалта залган хэ­рэглэжэ болохо ха. Жэшээлбэл, трактор гэһэн үндэһэн үгэ абаад, тракторна гэхын орондо, тракторай, тракторист гэхын орондо трак­торшан гэхэ мэтээр хэбшүүлхэнь зүйтэй гэжэ һанагдана.

Шэнэ үгэ бүтээхэ ажалые мэргэжэлэй хэлэ шэнжэлэгшэд (профеccиональные лингви­сты) хэдэг. Манай буряад эрдэмтэд соо мэргэжэлэй хэлэ шэнжэлэгшэд хомор болоһон. Үгэ бүтээхэ асуудалаар ном, эрдэм шэнжэлэлгын үгүүлэл (статья) һүүлэй арба гаран жэл соо гараагүй байха. Буряадай эрдэмэй түбэй Мон­гол шудалалай хүреэлэндэ социализмын үедэ буряад хэлые монгол бэшэг, монгол хэлэнһээ хайшан гэжэ илгажа, холодуулжа эхилээ һэн бэ, тэрэл үзэл бодолгоо баримталһан зандаа.

Мэргэжэлэй хэлэ шэнжэлэгшэдэй үүргэеэ хүсэд дүүргэхэеэ болиходонь, юрын һонирхогшод үгэ бүтээхэ ажал халажа абахаа һанана. Энэ ябадалые муу гэжэ бүримүһэн муушалжа болохогүй. Юундэб гэбэл, хэлэнэй хүгжэлтэдэ али-али талаһаа анхарал хандуу­лагдажа байбал, хэлэеэ мүлижэ һайжаруулха зорилгодоо хүрэхэ болонобди. Һонирхолой хэлэ шэнжэлэгшэдэй (любители-лингви­сты) тоодо багша, сэтгүүлшэн, оршуулагша, түүхэшэн зэргэ мэргэжэлтэниие багтаажа бо­лохо бэзэ. Энэ бүлэг зон үдэр бүриин ажалда шэнэ үгэ дээрэ торожо байдаг һэн тула шэнэ үгэ бүтээхэ ажалые хэхэ баатай болоно. Теэд тэдэнэй оролдолго мэргэжэлэй хэлэ шэн­жэлэгшэдэй оролсоогүйгөөр ашаг багатай, һанаанда яашье хүрэхэгүй гэжэ ойлгомжотой. Тиибэшье мэргэжэлэй буса хүнэй шэнэ үгэ зохёохо үүсхэлые таһа хорингүй, ажалыень зүб тээшэнь залажа байгаа һаа, ажалда туһа нэмэ­ри болохо бэзэ.

Буряад Уласай Болбосоролой ба эрдэм уха­анай яаманай 2016 оной 2 һарын 29-эй № 376 “Буряад хэлэнэй нэрэ томьёоной справочник баталха тухай” захиралта гараһан байна. Тэрэ справочник соохи үгэнүүдые сониндоо бэшэ­жэ, уншагшадтаа ойлгуулнабди.

Гэхэдээ тэрэ документ соо ородһоо буряад хэлэндэ сэхэ оршуулагдаһан нэрэ томьёонууд үгтэһэн юм. Минии бодолоор, тэрэ справоч­ник гэжэ нэрлэгдэһэн хадаа шэнэ үгэнүүдтэ тайлбари үгтэхэ ёһотой байгаа. Нэрэ томьёо­нууд тайлбаригүй мүртөө, зарим үгэнүүд бу­руу оршуулагдаһан гү, али тойруу удхатайгаар үгтэнэ. Жэшээнь: РОССИЙСКАЯ ФЕДЕРАЦИЯ – Оросой Холбоото Улас гэхэ бэшэ, харин ОРО­ДОЙ ХОЛБООТО УЛАС гэхэ байгаа, (РОССИЯ – ОРОД ГҮРЭН), РЕСПУБЛИКАНСКИЙ – улас түрын гэхэ бэшэ, УЛАСАЙ гэхэ, ЭКОНОМИКО – ЭДЭЙ ЗАСАГ г.м.

Һүүлэй жэлнүүдтэ “Буряад үнэн” сониндо шэнэ үгэнүүд, нэрэ томьёонууд олоор бэшэгдэнэ. Тэдэ зарим үгэнүүдые түүжэ абаад, та уншагшадайнгаа һонорто хүргэхэ дуран хүрэнэ.

Амбан захирагша – губернатор

Аралжаанай – коммерческий

Аралжаанай бэшэ эмхи – некоммерческая организация

Арадшалал – демократия

Болбосорол – образование

Бөөнөөр – оптом

Бутархай наймаан – розничная торговля

Шэрхэг – штук

Баримта бэшэг – документ

Тоосооной данса – расчётный счёт

Тээбэри – транспорт

Унаа тээбэриин яаман – Министерство транспорта

Интернет сүлжээн – Интернет сеть

Ниитын сүлжээн – социальные сети

Заха – рынок

Заха зээлиин – рыночный

Зошод буудал – гостиница

Анагааха ухаанай колледж – медицинский колледж

Уралигай колледж – колледж искусств

Дорно дахинай дээдэ һургуули – восточный институт

Дэлгүүр – магазин

Монголой нюуса тобшоон – Сокровенное сказание монго­лов

Эрхилэгшэ – редактор

Даадхал – страхование

Элүүр мэндын даадхал – медицинское страхование

Аймагай засаг дарга – глава района

Сомоной засаг дарга – глава сельского поселения

Аймагай зүблэл түрүүлэгшэ – председатель районного со­вета депутатов

Эбээн тэдхэгшэ – учредитель

Эдэй засаг – экономика

Ниигэмэй – социальный

Ниигэмэй хангамжа – социальное обеспечение

Үбэ соёл – культурное наследие

Хурал – собрание

Хүрэнгэ – капитал

Шүүгшэ – судья

Гудамжа - улица

Эзэгтэй – хозяйка

Сомон – сельское поселение

Һуури бүтэсэ – инфраструктура

Түсэл – проект

Хуулиин түлэб – проект закона

Эб хамта нам – коммунистическая партия

Улас түрэ – политика

Улас түрэшэ – политик

Сэдьхэл зүйшэ - психолог

Уласай – республиканский

Эмэй сан – аптека

Арга – метод

Арга зүй – методика

Арга зүйн – методический

Арга зүйшэ – методист