​​Нэрэ томьёонуудые зүб бэшэхэ тухай

Бадагаров Жаргал Баяндалаевич – Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин багша, эрдэмтэн, мэргэжэлэй хэлэ шэнжэлэгшэ, дэлхэй даяар нэрэтэй эрдэмтэн Рассадин Валентин Ивановичай шаби, хэлэ бэшэгэй ухаанай дэд доктор, монгол бэшэг, тодо бэшэг, дүрбэлжэн бэшэг, монгол, хальмаг, дагуур, япон, хитад, англи, франци хэлэнүүдые мэдэдэг хүн юм.

“Буряад үнэн” сониндо һүүлэй үедэ бэшэгдэжэ байһан шэнэ үгэнүүдтэ Жаргал багша зарим тэды ажаглалта хэһэн байна. Жаргал багшын ажаглалтануудыень танай анхаралда дурадхая:

1. Ородой Холбооной Уласай Буря­ад Улас. Ородой Холбоон гээд орхижо болохогүй. Жэнхэни буряадаар һаа, ород лэ болоно. Монгол бэшэгээр һаа, орос болоно. Монгол бэшэгээр бэшэ­хэдээ, орос гэжэ бэшээд, буряадаар ун­шахадаа, ород гэжэ уншаха жэшээтэй. Мүн улас - улад, тогос - тугад гэхэ мэтэ жэшээ дурдажа болоно.

2. Буряадаар һаа, ОХУ-ай гээд байха, хэлэхэдээ, Ородой Холбооной Уласай гэхэ. Буряад, монгол хэлэ доромжол­хо, шоодборилхо һанаагаар зарим зон [охууын], [охууай] гэхэ мэтээр уншаад, ехэл энеэдэтэй юумэ олобобди гэжэ олзуурхадаг. Тэрээнһээ боложо, нүгөө заримынь эшэхэ гайхахашье ушар гарадаг. Энэ хадаа ухаан болбосорол хоёр нимгэдэһэнһээ болоно гэжэ та­нихань зүйтэй. Тобшолһон үгэ иигэжэ уншаха ёһон үгы, заал һаа, бүхэли үгэ болгожо уншадаг тула эшэхэ гайхаха юумэн огто үгы.

3. Һайд - 1) вельможа; 2) знать, «лучшие люди»; 3) министр

4. Уралиг - уран - искусный, уралиг - искусство; баян - богатый, баялиг - богатство.

5. Нютагай аялга - диалект

6. Тэмсээн - соревнование, состяза­ние (спортивного характера)

7. Мүрысөөн - тотализатор

8. Урилдаан - 1)соревнование (культурного характера); 2) конкурс; 3) гонки, скачки

9. Шүлэгшэ гэхэдээ, шүлэгтэ дура­тай хүн, шүлэг уншаха дуратай хүн

10. Уран шүлэгшэ гэбэл, шүлэг ура­наар уншаха дуратай хүн болоно

11. Ирагуу найрагша - поэт

12. Мэдээсэл - информация

13. Новость - мэдээн, hонин мэдээн

14. Байгуулга - организация

15. Удха зохёолой хэлэн - язык ли­тературы

16. Бэшэгэй хэлэн - литературный язык

17. Хянагша - корректор

18. Номой һан - библиотека

19. Анхаруулгын тэмдэг - воскли­цательный знак

20. Асууһан тэмдэг бэшэ, асуултын тэмдэг (тэмдэг юумэ асуугаа юм гү) - вопросительный знак

21. Зурааһан гэжэ олон хүнэй яһала үнинэй хэрэглэдэг үгэ бии - тире

22. Таһалал - запятая

23. Сэг тэмдэг - знаки препинания

24. Ирагуу найраг - поэзия

25. Толгой холбохо - аллитерация

26. Һүүл холбохо - рифма

27. Зохёогшо - автор

28. Зохёолшо - писатель

29. -ведение гээшые шудалал гэһэн үгөөр тааруулан оноогоо һаа, дээрэ

30. Литературоведение - удха зохё­ол шудалал

31. Монголоведение - монгол шу­далал

32. Литературовед - удха зохёол шудалааша

33. Монголовед - монгол шудалаа­ша

34. Үгын һан шудалал - лексико­логия (-логия гээшые баһа шудалал гэхэ)

35. Толи зүй - лексикография

36. Хүгжэмшэ - хүгжэмдэ дуратай

37. Хүгжэмшэн - хүгжэм наададаг хүн

38. Хүгжэмэй зохёолшон - компо­зитор

39. Мяхаша - мяханда дуратай

40. Мяхашан - мяха эдидэг арьяа­тан, амитан

41. Үгүүлбэри - предложение

42. Уран зохёол - художественная литература

43. Литературовед - уран зохёол шудалааша

44. Хүгжэмэй зохёогшо - музы­кальный автор

45. Удха зохёол – литература.