​​Эдир аяншалагшад: «Энэ дэлхэйе хубилгахаяа, эб нэгэн байдал мандуулхаяа ерээбди»

2008 ондо Северобайкальск хотодо “Баяр” гэһэн бу­ряадай соёлой түб байгуулһан багша Светлана Дар­маевна ХОБОДОЕВА хүүгэдэй уласхоорондын аяншал­гын эмхи байгуулха гэһэн үүсхэл гаргажа, Монголой түлөөлэгшэдтэй хэлсээ баталһан юм. Иигэжэ хоёр та­лын эб нэгэн хүсэлөөр соёлой-аяншалгын уласхоорондын эблэл эмхидхэгдэһэн бэлэй. Ниитын энэ эмхиин Улаан- Үдэ болон Улаанбаатар хотонуудта проектнүүдые бэелүүлэгшээр Светлана Дармаевнагай өөрынь басагад Октябрина Бимбаевна ДАШАНИМАЕВА, Яна Бимбаев­на БАЗАРОВА, Монгол талаһаа эблэлэй президентээр Б. ЭНХБААТАР хүдэлмэриеэ эхилээ һэн.

Энэ эмхи Улаан-Үдэ хотын эрдэм һуралсалай комитед­тэй, Роспотребнадзортой, ГАИ-тай нягта холбоотойго­ор ажалаа ябуулдаг болоо. Түрүүшын үеэр 20-30 хүүгэдые Улаанбаатар абаашадаг, мүн эды монгол эдиршүүлые угтажа абадаг һаа, мүнөө ажал ябуулгань хараа байса үргэдхэгдөө.

Онсолбол, байгша оной ноябриин 2-һоо 8 болотор Улаан-Үдэ – Улаанбаатар – Эрлянь хото (Хитад гүрэнэй Эрээн хото) гэһэн за­маар Буряадһаа 200 га­ран, Монголһоо 200-гаад үхибүүд хамтаран, Эрээн хотодо хүрэһэн, тэндэ хитад үетэнтэеэ ниилэхэдээ, ха­баадагшадай тоо 500 шахуу болоһон байна. Эрээн хотын эрдэм һуралсалай талаар ко­митедэй түлөөлэгшэд айл­шадаа угтажа түбхинүүлээ.

Иимэ олон хүүгэдэй нэгэ дороо аяншалха гээшэ хоморой үзэгдэл гэхэ гү, али ондоо иимэ жэшээ дүтэ наашашье дуулдаагүй юм. С.Д. Хободоевагай үүсхэл иимэ дэмбэрэлтэй, далижалтай байба бшуу.

Эгээл багашуулынь Улаан-Үдын 56-дахи һургуулиин хатарай “Сэлэнгэ” студи (2- дохи, 3-дахи классууд), эгэ­эл томонуудынь хотын со­ёлой түбэй жэшээтэ “Пелея” һургуули, мүн дам тоолобол, Эрхүү можын Байкальск һууринай, Түнхэн, Ивалга, Сэлэнгэ, Байгал шадарай аймагуудай, Улаан-Үдын 7, 24, 18, 37 болон 54-дэхи һургуулинуудай һурагшад иимэ аяншалгада гараа. За­риманиинь урда жэлнүүдтэ ошоһоншье байха. Монгол оронһоо Улаанбаатарай 9, 18 болон 23-дахи, Сэлэнгэ аймагай Баянгол сомоной һургуулинууд, Хитадһаа Эрэ­эн хотын монгол шэглэлтэй һургуули хабаадаа.

Үбэр Монголой эдир үетэн

Головоломконууд... аяар 11 мянга

...Табан томо “Икарус” түхэлэй автобусууд үглөөнэй 6 сагһаа хотын түбһөө хүдэлжэ, “Агууехэ Сайн за­маар” («На Великом чай­ном пути») гэһэн аяншал­гада эхи табигдаһан юм. Алтан хилын хиналта-шал­галташье дабажа гарабаб­ди. Хубисхалай үлгы “Алтан Булаг” дээрэ үдын хоол ба­рибабди. Үхибүүд монгол түхэригүүдые тоолонхой, өөһэдөө хоол захижа тоо­соно. Хитад хүрөөд байха­даа, юаньшье тоолоходоо ядалдаагүй, шумууһанууд даа, мүнөөнэй хүүгэд. Аян замдаа багшанар хүүгэдтээ хүршэ ороной түүхэтэ газар­нууд, байгаалиин хоморой үзэгдэлнүүд тухай тобшохо­ноор хөөрэжэ һонирхуулна, буряад-монгол хэлэеэ шу­далжа байха тухай һануулна.

“Монгол хүнүүд оро­доор дуугардаггүй. Яажа хэлэеэ ойлголсо­хобта?”- гэхэдэ, хүбүүд, басагад яряанай мэдэхэ үгэнүүдээ шэбшэн даб­тана, бэе бэетэйгээ мэн­дэ амараа хэлсэжэ тур­шана. Улаанбаатар орой һүни хүрөөд, зочид буу­далда түбхинэн, үдэшын хоол баряад, хэдэн зуугаад хүүгэдэй шаг шууяан одоо­шье намдаа бэлэй.

Монголой ниислэл хото­до хоёр бүлэг болон хубаар­жа, Оюун ухааны олон улсын музей болон түүхын музей һонирхон харабабди. Оюун ухааны музей хадаа Мон­гол Улсын соёлой габьяата зүтгэлтэн, шилдэг зохёон бүтээгшэ Зандраа Түмэн-Өлзиин байгуулһан Монгол ороной хубиин түрүүшын музей мүн гэжэ ойлгобобди. Эндэ табигдаһан экспонат бүхэн хүнэй ухаа гүйлгэхэ зо­рилготойгоор бүтээгдэһэн. 11 мянган головоломконууд- нааданхайнууд бии гэнэ. Эдэ экспонадууд уласхоорон­дын 130 выставкэ-яармагта хабаадаһан. Шагай наадан, ээдрээ тайлаха наадан, хурга гарын сүүдэрын наадан, ори­гами, онсо оньһотой домино гэхэһээ эхилээд, зай захагүй. Аяар дүрбэн дабхартай энэ байшангаар үдэрөөшье дүүрэн ябаа һаа, физикын хуу­линуудые, механикын арга­нуудые хэрэглэн хэгдэһэн элдэбын дүрсэ нааданхайну­удаар тогложол бай гэмээр. Ганса шатарай дүрсэнүүд 400 ондо ондоо янзын эд хэ­рэглэн хэгдэһэн.

- Ямар бурханда шүтэһэнэй ашаар онсолиг иимэ музей байгуулаа гээшэбта? – гэжэ Түмэн-Өлзиидэ ханда­бабди.

- Завхан аймагын Нэмрэг сомондо түрэһэн хүм. Хот­хоод угайб. Эдийн засагай газарта хүдэлөөб. Отгон­тэнгэри ууладаа, Очирваани бурхандаа наһаараа мүргэжэ ябаа хүм, - гэжэ энэ зундаа 75 наһаяа тэмдэглэһэн ухаа­лан зохёогшо хөөрөө һэн.

Хүүгэдэй хужарлаһан гээ­шэнь, зарим наадануудтань хабаадаадшье үзөө. Гидэй фокусуудые харуулхадань, таагаадшье туршаба. Гэр­тэхинээ гайхуулхаяа ухаа гүйлгэдэг нааданхайнуудые олоор худалдажа абаба.

Удаа дараань багшанар наймаанай газараар нэгэ хэды соо хүүгэдээ ябуулаад, Эрээн хото ошохо поезддо һуухаяа зорибобди.

Аригуун Эхэ ороноо магтан дууланаб

Гүрбэлнүүдые мүнхэлжэ, хилэеэ бүхэлнэ гү?

Хитадай хилэ шадарай Эрээн хото нарата үдэрөөр угтаба. Үбэр Монголой Шэ­лиин голой газарта, сүл гу­бида 60 гаран жэлэй саана үндын ургаһан Эрээн хото хитадуудай хэхэгүй юумые хэхэ, бүтээхэгүй юумые бүтээхэ шадабарииень гэр­шэлнэ. Дугаагтаһан һолонго, таалалдажа байһан ман­тан динозаврнууд (гүрбэл) хотын үзэмжэ болоно. Гүрбэлнүүдэй хэбтэшэ эндэ элбэгээр олдоһон, Хитад, Росси, США гүрэнүүдэй эр­дэмтэд шэнжэлгэнүүдые хамта хэһэн.

Гүрбэлнүүдэй мантан му­зей соо орон сасуу хүүгэд: “Үү-й, ямар үндэр юм” гээд, өөдөө үлын, гайхан зогсо­шохо юм. Зураглажа бираха­ар бэшэ, өөрын нюдөөр лэ хараха хэрэгтэй. Ямар нэгэн амитаниие асари иимэ һүлдэ болгон тахиһан ондоо бу­лан дэлхэй дээрэ бии юм гү? Үгыл ха даа, хай... Түрүүшын дабхарые – зэрлиг ой, нуур сөөрэмүүдэй хажууда бэлшэһэн баримал динозаврну­удые һонирхон хараад, шала дээрэ зохёогдоһон “Динозав­рнуудые яажа барихаб” на­ада наадаад, хүүгэд хоёрдохи дабхарта байһан гүрбэлнүүд тухай фильм хараба.

Эрээн соо гансашье бог шорой үгы. Сачогшуу хэрэг­сэл бариһан дворник нэ­гэшье бог олохо һанаатай ха, теэд шортоо хэбэртэй. Наймаанай дэлгүүрнүүд бо­лон кафенүүдэй нэрэнүүд ехэнхинь хитадаар, нүгөөдүүлынь хуушан монголоор бэшээтэй.

70 миллион жэлэй саанахи Газарайнгаа түүхые мүнхэлһэн Хитадые дээдын ухаан урлалай гүрэн гэхээр бэшэ гү?

- Бидэ хитад хэлэ шу­далжа туршанабди. Ун­шаад үзэелши, - гээд, нэгэ һонюуша хүбүүн оролдохо­шье гээшэнь.

Монгол хэлэ мэдэхэ һаа, дэлгүүр дээрэнь ядалдаха­ар бэшэ. Хитадууд яагаашье һаа, юумэнэй сэн, абаха – үгэхэ гэһэншүү үгэнүүдые яһала мэдэдэг, ойлгодог лэ байна. Эндэ ажаһуудаг 100 мянга шахуу зоной 15 ху­бинь монголшууд гээд бодоо һаа, монгол нүлөөн яһалал ха даа.

“Агууехэ Сайн зам” гэһэн удаадахи музей сэдьхэ­лэй нарин утаһа дайрамаар лэ байба. Хуушанай бэшэгүүд, буддын шажанай эд хэрэгсэлнүүд, гоёолто шүрэнүүд, аяга амһартанууд, мэдээжэ эрдэмтэд ту­хай хөөрөөнүүд – хамтын түүхымнай нарин нягта гэр­шэл даа.

- Минии хүгшэн эжы иимэ даруулга шэмэглэл үмдэдэг. Теэд заахан даа, иимэ томо бэшэ, - гэжэ бишыхан хатар­шадаймнай нэгэн ажаглал­таяа хэлэнэ.

Зан заншалһаа үндэһэтэй

Үглөөдэрынь гол наадан соёлой байшан соо эхилбэ. Эмхидхэгшэд хитад, ород, монгол хэлэнүүд дээрэ сугла­рагшадые амаршална. “Турунтаевын кадриль”, “Мон­гол Улсын хамтын хатар” гээд лэ эхилшэнэ. Түнхэн аймагай Хэрэнэй “Улаалзай”, Сэлэнгэ аймагай Загастайн, Улаанбаатарай 18-дахи һургуулинуудай нэрэнүүд оло дахин дабтан соносхог­доно. Үдэ багаар эгээл бага­шуул – Улаан-Үдын 56-дахи һургуулиин “Сэлэнгэ” сту­ди (хүтэлбэрилэгшэнь РФ- гэй, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Д.Д.Найданова) “Һэрилгэ”, “Һэеы даралга” гэһэн хатарнуудаа харуулба.

- Бишыханууд, хөөрхэнүүд, зонһоо гайхаха гээ­шые мэдэхэгүй. Иимэ холо ерээд, ёһотойл туршалга га­ража байна гээшэ, - гэнэ Да­рима Доржиевна.

Энэ бүлэгтэй түрэлхид Н.Б. Ошорова, Е.Д. Токуре­нова, Л.Н. Шагдурова гэгшэд ябалсажа, ехэ туһаяа үзүүлээ. - Һайшаалтайнь гэхэдэ, мэргэжэлтэ коллективүүдһээ дутуугүй бэлигээ зариман гэршэлнэ. Юрэл хатарха бэшэ, харин ажабайдалтай холбоотой ямар нэгэн зан­шал харуулхада, удхань дэ­эшэлдэг. Жэшээнь, “Байгал тухай домог”, “Һэеы дарал­га”, “Арбан нэгэн эсэгэнэр”, ”Оронуудай хатар”, “Сибири­ин масленица» - бултал зан заншалһаа үндэһэтэй, - гэжэ О.Б.Дашанимаева сэгнэлтэ - һанамжаяа хэлээ һэн.

Яармаг

Сайн Замда урданай хүпеэсүүд, аяншалагшад хай­шан гээд наймаагаа эрхил­дэг байгааб, тэрэ үеын ёһо гуримууд мүнөө сагта шэл­жэн ерэхэ ёһотой гү?

Улаан-Үдын 24-дэхи һургуулиин захирал Л.Г. Скоромных:

- Сайн Зам гэжэ дэмы нэрлэгдээгүй. Саадын бо­долтой, олзодо шударгы, түүхэеэ сэгнэдэг хүнүүдые хүмүүжүүлхэ ёһотойбди. Арбаад жэлэй саана Ири­на Дамбаева шабимнай өөрынгөө хэһэн нааданхай­нуудые худалдаа, “Икадай шэлэнүүд” гэһэн шэнжэлхы элидхэлээ уншаа һэн. Мүнөө эрхим дээдын мэргэжэлтэн болонхой. Иимэ хэмжээндэ хабаадаһамни түлхисэ, туһа боложо үгөө һэн гэжэ бидэн­дээ һайниие хүргэжэ ябадаг.

Сэлэнгэ аймагай Зага­стайн һургуулиин багша И.В.Соктоева:

- “Эхэ хэлэн – манай ба­ялиг” гэһэн хэшээлнүүдһээ эхи абаа һэмди. Уран гартай басагаднай Долгорма Бал­туева, Аяна Очирова, Алина Балданова хүүхэлдэйншье, хүнэйшье хубсаһа оёдог бо­лоо. Яармагта хитад үхибүүд эм домтой ургамалнуудые дурадхана. Одуванчик, хри­зантемэ ургамалаар найруулан хэһэн... Ундыень уужа үзөөб, зосоо ехэл аятай боло­шоно. Ямар бэрхэб даа, хита­дууд.

Улаанбаатарай искус­ствын һургуулиинхид Бу­ряадай урлаг соёлтой танилсаһандаа урматай. Дэршигжүгдэр багша ша­бинарайнгаа “Өөлэн хатан”, “Сайн зам”, “Чингисхааны ехэ нүүдэл” зурагуудые тайлба­рилан хөөрэнэ. “Хатанбаа­тар, Ногоондарь һурагшад бэлигтэй зураашад болохо табилантай. Хоёр ороной эдиршүүл энээнэй урда жэл уулзахадаа, “Фейсбук» хуудаһаар харилсадаг болоо. Танилтай хүн тала шэнги гэ­дэг гүбэ”, – гэжэ һиилбэриин багша хэлэбэ.

Улаан-Үдын 56-дахи һургуулиин хатарай студи Чингисхаанай талмай дээрэ

“Эдир экскурсоводуудай конкурс”

имагтал англи хэлэн дэ­эрэ болодог байба. “Мүнхэ Сарьдаг”, “Шэмээшэгүүд”, “Янжима бурхан”, бусадшье элидхэлнүүд багша О.А. Воротниковагай, “Посольский монастарь” - багша М.М. Халзагаровагай ударидалга доро найруулан зохёогдоо юм байна. Монголой Өмөн гол аймагай “Хэрмэн цав» үзэмжэнүүд, Архангайн Тэр­хийн цагаан нуур тухай Да­лан-задагай, Эмүджинэй хүдэлмэринүүд һайшаагдаа.

- Англи хэлэн дээрэ элид­хэл хэлгые буруушаадаг зон бии байһан. Теэд сагай эрил­тээр энэ шэглэлнайл үнэн зүб. Оюун ухаанай (интел­лектуальные) наадануудаар, спортивна мүрысөөнүүдээр мүн лэ шанга тэмсэл болоо. Хитадай Эрээн хотынхид 1-дэхи, Буряадай -2-дохи, Монголой тамиршад 3-дахи һууринуудые эзэлээ, – гэжэ Октябрина Бимбаевна онсо­лоо бэлэй.

Хитад һургуулида айлшалаад...

Хилын саанахи шагнал үлүү сэнтэй гү?

Саг гээшэ эршэмтэйгээр хүгжэнэ. Глобализация гэһэн ойлгосо хилэнүүдые нээхые, хүүгэдые багаһаань хари хэлэндэ һургахые, ондоо оронуудай соёл, заншалтай танилсахые уряална. Мон­гол гиднай – Туула ородоор, хитадааршье, өөрыгөө Надя гээд нэрлэһэн хитад гид­най монголоор, ородооршье тордиһогүй харилсадаг бай­ба. “Би Надя шэнги болохоб”, - гээд, автобус соо һууһан би­шыхан басаган гараа үргэжэ байгаад мэдүүлнэ.

Эрээн хотоһоо мордохын­гоо урда эндэхи һургуулитай танилсабабди. Агууехэ Кон­фуцида хүшөө газаань табиг­данхай. Стадионойнь хэмжээ – манай Буряадай стадион мэтэ. Класс бүхэн ами амяа­раа хоёр дабхартай байшан­гууд соо түбхинэнхэй. Хүбүүд нэгэ янзаар, ёжик түхэлөөр үһэеэ заһууланхай. Бултадаа шахуу һуга үндэрнүүд, жии­рэй хитадһаа тад ондоонууд, жэгтэй. Хүбүүд, басагадшье хуу спортивна хубсаһатай.

- Бултандань физкуль­тура боложо байгаа юм гү?

- Үгы. Энэнь һургуулиин формо гээшэ. Барюуб­шатай юумэ үмдэхүүлжэ зобоохогүйн тула иимэ фор­мотой, - гэжэ гид тайлбарил­на.

Эдэнэрэй өөрынгөө хэлэн дээрэ нэгэ дороо ганганал­дахадань, байрань оройб­шотойгоо оболзошоно аа гү гэхээр.

...Хүүгэдэй сэдьхэлдэ мартагдашагүй мүр сараа үлөөһэн энэ аяншалгада илагшадые шагналгын үдэшэ, дискотекэ одоол ха­лима баярай оршон байдал­да үнгэрөө. “Арадай хатар” мүрысөөндэ илаһан “Пелея” студи, Хэрэнэй хатарай ан­самбль, 56-дахи һургуулиин “Сэлэнгэ” студи, урданай заншал харуулһан Улаан­баатарай 18-дахи, Улаан- Үдын 37-дохи, Эрээн хотын һургуулинууд, бусадшье эб нэгэн альга ташалган доро алталмал шэмэглэлтэй Ди­пломуудта, медальнуудта хүртөө.

Улаан-Үдын 56-дахи һургуулиин хатарай студи Чингисхаанай талмай дээрэ

Хилын саана абаһан шагнал үлүү сэнтэй гү? Хүсэжэн далижаха, хүгжэхэ гэһэн ниитэ нэгэн хүсэлдэ абтанхай һэн, эдир аяншалагшад. “Гурбан ороной хүүгэд - бидэ нэгэдээд, энэ дэлхэйе хубилгахаяа ерээбди, энэ дэлхэйе шэнээр зохёохоёо ерээбди” гэһэн һүрөөтэ дуун сэдьхэл соо зэдэлжэ байһандал бэлэй

Октябрина Дашанимаевагай гэрэл зурагууд

Улаан-Үдэ-Улаанбаатар-Эрээн хото