​Хазуухай уг удам

Антон Раднаев, Цырма Бадмаева

Баргажан голой эхирэд угсаатанай дунда хазуухай гэжэ бэрхэ, шадамар уг бии юм. Үнгэрһэн нажар Эхирэдүүдэй II дугаар нааданай үедэ энэ уг изагууртан тухай һонирхолтой ном Антон Раднаев олондо дурадхаа.

Үбгэн абын үнэтэ жэшээ

Энэ номоо бэлдэхэдээ, Антон Очирович удаан сагта архив соо хүдэлһэн байна. Тиимэһээ баргажан буряадуудай түүхэһээ олон сэнтэй мэдээнүүдые оруулаа гэжэ ажаглааб.

2014 ондо “Буряад үнэн” Хэблэ­лэй байшанай даабаряар Баргажан аймагай Улан тосхондо болоһон эли­тэ багша, сэтгүүлшэн, оршуулагша Очир Ванданович Раднаевай 100 жэ­лэй ойдо хабаадаһамби. Очир Ванда­нович болбол Антон Раднаевай эсэ­гэнь юм.

1953 ондо Буряад-Монголой Ула­сай партиин намай Обком хэблэлэй хүдэлмэрилэгшэдые томилолгын асуудалнуудые шэнээр шиидхэжэ эхилһэн юм. Тиихэдэнь 1945 онһоо Коммунис партиин гэшүүн байһан Очир Раднаев “Буряад-Монголой үнэн” газетын корреспондентээр Бар­гажан аймаг эльгээгдэһэн. Тэрэ үедэ энэ аймаг ажахын олон һалбаритай байгаа. Тэрэнииень һайн мэдэхэ, үнэн сэхэ, ямаршье асуудалнуудые зүбөөр шиидхэлгэдэ оролсохо, буряад хэлэн дээрэ бэшэхэ хүн хэ­рэгтэй байба. Тиигэжэ 1953 оной сентябриин 1-һээ тус газетын кор­респондентээр хүдэлжэ эхилбэ.

Очир Раднаев 1914 ондо Бар­гажанай аймагай Тоопхо нютаг­та түрэһэн. Хяагтын багшанарай училищида орожо, амжалтатай дүүргэһэнэйнгээ удаа Аргадайн, Ха­ра-Модоной эхин һургуулинуудта ударидагшаар ажаллаа. Удаань Загарай аймагай Хара-Шэбэрэй һургуулида хүдэлхөөр эльгээгдэбэ. Тэрэшэлэн Сэлэнгын Селен-Енхорой эхин һургуулиие даагшаар томилогдобо. Тиигэжэ багшын ажалда ехэ дүршэлтэй болоһон.

1942 ондо Эсэгын дайнда сэрэгэй ээлжээтэ эшелон фронт хүргэлсэжэ ябахадаа, хүндөөр үбшэлжэ, арми­ин зэргэһээ гаргагдаһан. Тэрэ жэл­дээ Уланай һургуулида багшалаад, удаань аймагай арадай гэгээрэлэй таһагай инспекторээр хүдэлхэдөө, нютагай багшанарай дунда хүндэтэй болоһон Очир Вандановичые Нуу­рай һургуулиие даагшаар томилбо.

Хорин зургаан наһан дээрээ ябаһан гүрбэгэр сэхэ үндэр бэетэй хүбүүн Нуурай участково больница­да фельдшер-акушеркээр хүдэлдэг урин шарайтай Евдокия басагантай танилсажа, айл бүлэ болобо.

Хожомынь Уланай суута һургуулиин захиралаар хүдэлөө. «Буряад- Монголой үнэн» газетын тусхай кор­респондентээр 1953-1962 онуудта урагшатайгаар ажаллаа. Тэрэ сагта Баргажан аймагта Хурамхаан ородог бэлэй. Тиимэһээ ехэ зай газарта яба­жа, газетэдээ һонин һорьмой бэдэр­дэг һэн. “Машина ташина гэжэ үгы. Баабай ябагаар, заримандаа мори тэргээр, мопедээр командировкодо һараар ябагша һэн. Хүнтэйн үргэн талаар байрлаһан полевой стангууд дээрэ ошожо, таряа тарилга ба хуря­алга буулгадаг бэлэй, - гэжэ Антон Очирович зугаална.

Уг дамжан

Очир ба Евдокия Раднаевтанай гэр бүлэдэ Валерий, Толя, Антон, Тоня, Маша гэжэ табан үхибүүд түрэһэн.

Очир Раднаевай 100 жэлэй һайндэртэ хабаадаһан багшанар, Улан нютагай үндэр наһатан, улад зон Очир Ванданович Евдокия Ангановна хоёрой үри хүүгэдээ һайнаар хүмүүжүүлһэндэнь баясан урмашажа байһанаа мэдүүлээ бэ­лэй. Конференциин табан секцидэ хабаадагшадай эрхимүүдтэ дүтын түрэлхидэй зүгһөө үнэтэ бэлэгүүд барюулагдаһан юм.

Очир Раднаевай аша хүбүүн – олзын хэрэг эрхилэгшэ, меценат, “Снежный барс» компаниин юрэн­хы захирал Виталий Раднаев мүн. Харин зээ хүбүүниинь Буряадай со­ёлой сайд ябаһан Тимур Цыбиков болоно. Бэшэшье аша зээнэрынь уг гарбалайнгаа нэрые үргэжэ, һайн жэшээ харуулжа ябана.

Антон Раднаевай гэр бүлэ

Антон Очирович 1977 ондо Сверд­ловскын юридическэ дээдэ һургуули дүүргээд, Хори аймагай мүрдэгшөөр ажаллажа эхилээ. Һүүлэй жэлнүүдтэ Загарай, Түнхэн, Мухар-Шэбэр, Ка­банска аймагуудта прокуророй орлогшоор, аймагай ахамад прокуро­роор эдэбхитэйгээр ажаллаа. Удаань Буряадай прокуратурада хүдэлөө, юстициин зүбшэлэгшэ ябаа. Мүнөө наһанайнгаа амаралтада гараад, Ан­тон Очирович түрэл нютаг тухайгаа номуудые, жэшээнь, тайшаа Сахар Хамнаев тухай бэшэжэ байна. Нажар­таа Яаригта нютагтаа гэр бүлөөрөө ошожо байдаг. Антон Очировичай наһанайнь нүхэр Цырма Гомбоевна Бадмаевагай тоонто Яаригта юм.

Раднаевтанай бүлэ нютагтаа бо­ложо байһан ажал хэрэгүүдтэ эдэбхитэйгээр хабаадалсадаг. Уланай һургуули дүүргэһээр 50 жэлэй энэ намар болоһон ойн баярта эдэ хо­ёрнай һургуулиин багша ябаһан Аймпил Галсанович Гальчеевэй дүрэ зуруулаад бэлэглээ. Мүнөө жэл Яаригта нютаг Россиин эгээ һайхан һууринуудай тоодо ороо. Нютаг ту­хайгаа Цырма Гомбоевна зугаалха­даа, олон-олон бэрхэ хүбүүд, басага­дые хүмүүжүүлжэ гаргаһан суутай Нуурай эхин һургуулияа, гайхамшаг­та һайхан байгаалияа, ажалша бэрхэ нютагаархидаа дулаанаар һанана. Цырма Гомбоевна биологиин баг­шын мэргэжэлтэй, дүрбэн хүбүүдэй эхэ юм. Баабайнь, Гомбо Чирконо­вич, Агууехэ дайнда Баруун фронт­до хабаадаад, 7 жэл боложо, гэртээ бусаһан. Гарма Буянтуевна гэжэ наһанайнгаа нүхэртэй түрэл колхоздоо амжалтатайгаар хүдэлөө, 1955 ба 1967 онуудта Москвада ВДНХ-да Буряадай делегациин тоодо ороод хабаадаа. Олон хүүгэдэй, аша зээнэ­рэй эхэ, хүгшэн эжы Цырма Гомбоев­на зөөлэн дулаан, урин налгай зан­тай, ехэ хүндэмүүшэ зантай юм.

Баргажан голой омогорхол

Раднаевтанай хүбүүд ондоо тээ өөдөө болоошье һаа, түрэл Баргажан нютагаа хэзээдэшье мартадаггүй, арад зондоо туһалхаяа оролдодог. Виталий Владислав хоёр Яариг­тада түрэһэн хадаа эжынгээ бууса һэргээгээ, гэр баряа.

Виталий Раднаев болбол “Снеж­ный барс” компаниин эхин һуури табигша юм. Энэ байгуулга эхинһээ шанар һайтай эд хэрэгсэлтэй гэжэ суутай. “Зорилгогүй хүдэлжэ болохогүй. Бидэ тэрэ зорилго хүнүүдэй урда табижа үгэнэбди. Ти­игэжэ юрын наймаашан, али кладов­щик байһанаа, захиралай орлогшо, коммерческэ захирал болотор өөдөө ургана. Бултадаа нэгэ зорилготой - Байгалай хажууда ажаһуугшад компьютерна технологидо дадал­тай, бэрхэ болохо ёһотой, - гэжэ Ви­талий Раднаев хэлэхэ зуураа иигэжэ нэмэнэ. - Ямаршье хүндэ зосоонь галхан байдаг. Тэрэ галыень аһааха, ажалыень сэгнэхэ, хүндэлхэ хэрэг­тэй. Тиибэлшни өөртэш баһал ти­имээр хандахал даа. Манай компа­нида хүдэлмэрилэгшэд һэлгэгдэжэ байдаггүй”.

Хубиин хэрэг эрхилдэг хүн бүхэндэ өөрынь олоһон дүршэл гэжэ байдаг. Виталий Раднаевай тэмдэглэһээр, мүнгэн – эгээ шухала юумэн бэшэ гэжэ нэгэтэ ойлгооб. Би, намтай хүдэлжэ байһан зон үдэр бүри ургаха ёһотойбди, тиихэдээ ажалнай хуу һайн бүтэхэ. Нёдондо Виталий Раднаев Новосибирск хото­до “Го” наадаар чемпион болоо. Энэ баһа ехэ амжалта. Гадна “Хүндэтэ ол­зын хэрэг эрхилэгшэ” гэһэн диплом Буряадай Толгойлогшо Алексей Цы­деновэй гарһаа абаа. Тиихэдэ “Снеж­ный барс” Россиин 25 эгээ бэрхэ ИТ-компанинуудай тоодо ороо.

Үри хүүгэдынь урагшатай

Байгша ондо Виталий, Дари­ма Раднаевтанай Юмжана басаган Сампиловай нэрэмжэтэ музейдэ өөрынгөө үзэсхэлэн нээжэ, олоной һайшаалда хүртөө. Юмжана Раднае­ва багаһаа зурагта эльгэтэй байһан. Нажартаа энэ бэлигтэй басаган бүхы дэлхэйдэ суута барон Штиглицэй (Зүблэлтэ засагай үедэ Мухина­гай гэжэ мэдээжэ) нэрэмжэтэ дээдэ һургуулида ороод, һуража байна. Бу­ряад эхэнэр уран зураашанай иимэ һургуулида ороһониинь манай Буря­ад нютагта түрүүшынхиеэ бшуу.

Эдир уран зурааша, аша басаган Юма Раднаева

Антон, Цырма Раднаевтанай хүбүүд баһал урагшатай ябана. Эр­дэм хүбүүниинь «Николаевский» гэжэ компаниин юрэнхы захирал юм. Энэ компаниин дэлгүүрнүүд һүүлшын жэлнүүдтэ шэнэ-шэнэ аргануудые хэрэглэнэ, өөрынгөө үйлэдбэри хэнэ. Сэнгүүдынь үндэр бэшэ болоо, тиимэһээ олон зониие татана.

Владислав баабайнгаа замаар юрист мэргэжэлтэй болоо. Баяр мүнөө Москва хотодо айл бүлөөрөө ажаһууна.

Эгээ ехэ Арюна ашань Москвада экономикын дээдэ һургуулиин магистратурада һурана. Хоёрдохи ашань Ирина Англида Бирмингемэй университет хойто жэлдэ дүүргэжэ, эм­шэн болохо. Арина Москвагай Ломоносовой нэрэмжэтэ университедтэ һурана. Лариса, Булат, Даяна, Дари гэгшэд һургуулида һурана, Арьяан Тамир хоёр сэсэрлигтэ ябана.

Иимэл даа, Баргажан голой һайхан айл тухай минии хөөрөөн. Элинсэг хулинсагайнгаа буянгаар өөрынгөө абьяас шадабариин хүсөөр Раднаевтанай айл бүлэ Буряадта ам­жалтатайгаар ажаһууна, нютагайн­гаа ажабайдалые һайжаруулхын түлөө өөрынгөө хубита оруулна.

Дулма БАТОРОВА