​Мянган Монголой нэгэн

Жанчивын Амаржаргал

Хари ороной эрхэтэн Бу­ряад орондо нютагжаад, нютагжаhан энэ дайдадаа эндээ мүндэлhэн нютагай хүбүүдhээ халташье дутуугүй хандасатай, эдир залууhаа хойшо үри хүүгэдээ тэнжээжэ, ажалла­жа ябадаг хүн тухай хөөрэхэмни.

Жанчивын Амаржаргал. Иигээд лэ саашань юушье бэшэнгүй орхижорхёошье һаа, хүн бүхэн өөрөө тухайлаад, энэ хүнэй хэн байһые ухаан бодолоороо хүсэлдүүлэн ойлгохол даа. Мэдээжэ хүн ха юм…

Гэбэшье… Амаржаргал 1947 оной майн 10-да Улаан-Баатар хо­тодо түрэhэн. Угаараа буряад хүн юм. Монголой буряад. Мүнөөл Бу­ряадай монгол бэзэ. Абань 1923 ондо Буряадhаа урагшаа, Монго­лой хилэ гаража ошоһон. Мухар-Шэбэрэй Суулга гэдэг газарhаа ошоhон байгаа. Эжынь баһал энэ­эн тойронгой хүн – Шэтэ можын Хёлгын аймагай. Баhал 1923 ондо гаража ошоhон байдаг. Тиигээд лэ тэрэ хоёр Улаан-Баатарта уулзажа ниилээд, амидаржа байгаа. Жан­чив абань бүхы наhаараа хэблэ­лэй үйлэдбэридэ ажалтай байhан, эжынь шүдэ эмнэлгын газарта баhал бүхы наhаараа ажаллаhан юм. Амаржаргал Улаан-Баатар хотодо hургуулида орожо, арбан жэл hуража гараад, Монголой кино үйлэдбэридэ орожо, 1964 онhоо 1968 он болотор операторай туhалагшаар ажаллаа. 1968 ондо Монгол Уласай Соёлой яаманай зууршалгаар киногой дэ­эдэ hургуулида hурахаяа Москва ороо бэлэй. Операторай hургуули 1974 ондо дүүргэжэ гараад, Монгол кино үйлэдбэридөө бусажа, хүдэлжэ байһан ажалдаа ороо. Олон түрэлэй кино үйлэдбэридэ хабаадалсаа, гэбэшье тэрээндэ гол түлэб уран hайханай кино даалгагдаhан байба. Олон мэдээжэ хүнүүдээр суг ажал­лаа, ажалай һайн дүршэл гараа, ухаа, заабаридашье хүртөө. 1986 он боло­тор ажаллаад, наһанайнгаа нүхэрэй нютаг руу, элинсэгүүдэйнгээ орон дайда руу зорижо, Улаан-Үдэ нүүжэ ерэһэн юм.

Өөрөө би арба гаран жэлдэ тон дүтэ харилсажа ажаллажа байһан энэ хүн тухайгаа бэшэхэдээ, мэ­дэхэшье һаа, сэнхир дэлгэсэйнгээ хүдэлмэрилэгшэдтэй тон дэлгэ­рэнгы хөөрэлдөө хэжэ, Амаржар­галаа олон талаһаань харуулха һэдэлгэ хэбэб. Тиигэжэ буряад хэлэн дээрэ гаража байдаг дамжу­улгануудай редакциие толгойлжо ябаһан Дарима Жамсоева, дамжуулга хүтэлэгшэ-сурбалжалагшад Гунсэма Тудупова Булад Цыбиков хоёр, Амаржаргалтай нэгэ цехтэ ажаллажа байдаг операторнууд Во­лодя Жаров, Булад Бадмаев, Нико­лай Сладков, найруулагша Зэгзэма Самбуева гэгшэд «Амаржаргал» гэхэдэл, тон дуратайгаар, утаһаа утаар хөөрэжэ захалшанад. Амар­жаргал тухай сониндо бэшэхэнь гэһэн һураг телевидениин байшан­гаар нюдэ сабшаха зуура таража, тэрэ үедэ тэндээ ажаллажа байһан зоной баярлаһан гээшэнь. «Нээрэ­эш даа, энэ хүмнай наһан үеэрээш сониндо гаража үзөөгүй хүн ха юм, зүб, арад зон һайн хүнүүдээ мэдэхэ болог лэ», – гэлдээн дуулдана.

Тэдэнэйнгээ хөөрөөнүүдые хам­тадхан хэлэбэл: Амаржаргал гээ­шэмнай аргагүй һайн хүн, манай ехэ аха заха болоно гээшэ ха юм даа, буряад редакциин эгээл дүтын нүхэр. 71-тэй ябана. Москвагай ВГИК дүүргэһэн хүн байна, уран һайханай кино буулгаха мэргэ­жэлтэй. Мэргэжэлээрээ Амаржаргалда хүрэхэ оператор гэжэ манда үгы байгаа, һая болотор дээдэ эрдэмтэй ори ганса оператор байгаа бшуу. Суг хүдэлдэг залуу нүхэдтөө ехэ туһатай, заажа үгэхэ, телевиде­ни гээшэмнай орёо-жороо газар ха юм даа, ганса нюур шарайень бу­улгаад харуулжа байха бэшэ, үшөө буулгажа байхадаа, гэрэл таару­улха гэжэ гол эрилтэ байдаг. Абяа буулгаха. Эндэ ехэ шадабари хэрэг­тэй. Һайнаар бэшэжэ абаха. Мүнөө телевидениин талаар бодолго гээ­шэ мэдээсэлэйл дамжуулгануудые сэнхир дэлгэстэ гаргаха гэнэ гээшэ ааб даа.

Амаржаргалтан 1986 ондо на­ашаа, Улаан-Үдэдэ, хүрэжэ ерээ. 1974 ондо Москвада гэр бүлэ бо­лоо. Клара Улаан-Баатарта ород хэлэнэй багшаар ажалладаг байhан юм, олон жэл, 12 жэл ажаллаа. 1986 онhоо мүнөө хүрэтэр нэгэтэ ороһон телевиденидээ ажалаа хээд лэ яба­на гээшэ. Нэгэ басагатай. Тэрэнь 1977 ондо Улаан-Баатарта түрэhэн юм. Эндээ hургуули дүүргээ, Буряа­дай ехэ һургуулиин биологиин фа­культет дүүргээ, удаань Буряадай хүдөө ажахын академиин экономи­кын факультет дүүргэжэ гараhан юм. Мүнөө Буряадай хилээмэнэй үйлэдбэридэ мэргэжэлээрээ ажал­лажа байна гээшэ. Зээ басагатай, тэрэнь hаяхана 12-той болоо. Клара Улаан-Үдэдэ номой санда ажаллаа, hургуулида ород, англи хэлэнүүдэй багша байгаа. Өөрөө баһал эндэхи багшанарай дээдэ hургуули дүүргэhэн хүн юм.

Дээдэ һургуули дүүргэһэнэй удаа хэды дахин энэ оньһон түхеэрэлгэнүүд (техникэ) һэлгэлдээ гээшэб, шэнэ техникэ бии боло­но, мүнөө цифровой гэнэбди, бии болоо. Энээниие шудалхада хүндэ байгаа гү гэхэдэ, ехэ хүндэ байгаа, гэбэшье эхи үндэһэн тархи соош­ни байхадаа юм гү, нэгэл аргаар, багсааһаар бариһаар ойлгогдоод лэ байгаал даа, харин яажа буулга­ха ёhотой юм гэжэ айхабтар hайн hургуули гараhан хүн ха юмбиб даа гэжэ сэхыень хэлэбэ.

Ж.Амаржаргал бол Буряад Уласай соёлой габьяата ажал­тан, Хүндэлэлэй грамотануудаар шагнуулагдаһан юм. Нэгэтэ Хурам­хаанай зошод буудал соо хоножо байхадаа:

– Амаржаргал, дуулыш. Юундээ ходол абяагүй һуугшабши, – гэһэм,

– Биш дуу дууладаггүйб, – гэбэ.

– Яагаад дуулахагүй, монголшу­уд дууша зон ха юм, дуула-дуула, – гэхэдэм,

– Биш мянган монголой нэгэн гээшэб. Тэрэш дууладаггүй юм, – гэжэ харюусаа бэлэй…

Николай ШАБАЕВ