​Ашата багша

Сэлэнгэ, Хяагта аймагуудай уулзуурта оршодог Бул­тамуурай дасанай шэрээтэ Баир лама Батоцыренов Буряадай буддын шажантай хасагуудай хүдэлөөе эмхидхэжэ, түрүүшынхиеэ Эдир хасагуудай фести­валь эмхидхэһэн юм. Баир шэрээтэ жиндагуудаа Сагаан һараяа сагаан һанаагаар угтажа, архигүйгөөр Сагаалга­наа үнгэргэе гэжэ уряалдаг. Хэдэн жэл соо арадай барил­гын аргаар Бултамуурай дасан һэргээн бодхооно.

Сагай һэлгэлдээн соо

Саг түргэдэжэ, хүн түрэлтэншье сагтаяа адли ураг­шаа тэгүүлнэ гэжэ мүнөө хэлсэнэбди. Иимэл сагта урагшаа һанаатай, урма зориг­той хүнүүд мүндэлдэг гэжэ мэдээжэ. Эгээл тиимэ зориг түгэлдэр хүнүүдэй нэгэн Баир лама болоно. Табан­гуудай эртын дасан һэргээхэ асуудалай та­бигдахада, Баир лама өөрөө дуганай һуури сэбэрлэжэ эхилээ. Тэрэнэй жэшээгээр Нуур-Түхэмэй зон адли туһалалсажа эхилээ. Баир лама хэдэн залуу ламанартай Хяагта ай­магтахи табангуудые эблүүлжэ шадаа. Тэ­дэнэр лэ урда сагһаа Эсэгэ оронойнгоо зүүн урдахи хилэ нангина­ар сахижа, хамгаалжа ябаһан түүхэтэй. Ород гүрэнэй Сенадай хууляар тэдэнэр түрэхэһөөн хасагууд боло­дог байгаа.

Баир ламын намтар харабал иимэ. Баир Батоцыренов Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин биологическа факультет дүүргээд, тоонто нютагтаа багшалаа. Бултамуурай дасанай шэрээтэ болохоһоон урид Заяа хамбын нэрэмжэтэ Буддын шажанай “Даша Чойнхорлинг” ехэ һургуулида багшалжа байһан юм. Багшал хадаа залуу үетэниие зүб замаар залаха ажал ябуулна, тэрэ тоодо эдир хасагуудые эмхидхэнэ.

- Бултамуурай дасанай шэрээтэ ламын оролдолгоор ма­най үхибүүд уг унгияа мэдэхэ болоо. Хасагууд гээшэ хэд гээшэб, ямар баатаршалга гаргаһандаа түүхэдэ орооб гэжэ ойлгоходоо, омогорхол түрэнэ, - гэжэ хасаг полковник, ОМОН-ой командирай орлогшоор ябаһан Бато Дансарунов хөөрэнэ.

Мүнөө жэлдэ 2-дохи фестиваль үнгэргэхэдэ, 1764 ондо ха­тан хаан Елизавета Петровнагай зарлигаар байгуулагдаһан Сэлэнгын дүрбэн хасаг полкнуудай дурасхаал мүнхэлһэн хүһөө шулуун табигдаа. Энэл хатан-хаанай зарлигаар буд­дын шажан гүрэнэй шажан болгогдоһон түүхэтэй.

Заншалаа сахижа

Ямаршье сагта ламанар багша байһан, мүнөөшье лама багшамнай гэнэбди. Баир лама арад зоноо архиин угаарта бү төөригты гэжэ уряалдаг. Бултамуурай дасанда ганса са­гаан эдеэгээр, сайгаар үргэл мүргэлнүүд үнгэргэгдэнэ.

- Баир шэрээтэ түрүүтэй ламанарай хүсэл зорилгоор ма­най ажабайдал һайн тээшээ хубилна, - гэжэ Үбэр-Зөөхэйн сомоной засаг дарга Валерий Дамдинов хэлэнэ. – 2006 онһоо эхилжэ, бүхы обоонуудаа архигүйгөөр тахинабди. Эндэһээ эхилжэ, бэшэ найр наадануудта архи хэрэглэхэгүй гэжэ оролдонобди.

- Сагаалганай гү, али обоогоо тахиһанай һүүлээр һогтуу эндүүшүүл харагдахаяа болёо, - гэжэ Елена Владимировна Жапова багша урматайгаар нэмэнэ.

Тоонто нютагтаа үнэхөөр дуратай хүнүүдые Баир лама суглуулан дахуулжа шадаа. Бэеэ бариһан, үлүү үгэгүй, ехээр абяашье гарахагүй Баир лама олоной ашата багша болон­хой. Бандида Хамба лама мэдэжэл Баир ламада Бултамуурай дасаниие һэргээлгын ажалые даалгаһан байна.

- Бултамуурай дасан – Ородой Эзэнтэ гүрэнэй эгээл ехэ хиидүүдэй нэгэн байһан. 700 ламанартай энэ дасан Зүблэлтэ засагай тогтохо үедэ дууһан һандаргагдаһан юм. Хэдэн арбаад жэл соо эндэ юуншье байгаагүй. Булта зоной хүсөөр 2006 ондо түрүүшын дуган рамнайлагдаа. 2013 ондо зайн гал оруулаабди. Согшон дуганай нэгэдэхи дабхарые дууһаабди. Мүнөө хоёрдохи дабхарай барилга түгэсэжэ бай­на, - гэжэ Баир лама хөөрэнэ.

Хэлэхэдэ бэлэн ааб даа, харин барилга ехэ хүндэ байгаа. Эндэхи зоной хэлэһээр, тэдэнэр дуганай һуури татахаяа хуушан гараж хирпиис хирпиисээрнь улаан гараараа зада­лаа. Нютагаараа барилгашадта эдихэ хоолынь суглуулаа. Түрүүшын хуралнуудта шубуун дэнгээ баряад ошодог бай­гаа. Зайн галшье, уһаншье үгы байгаа...

Теэд энэмнай баһал үнгэрһэн түүхын нэгэ хуудаһан болоол даа. Тиигэжэ Хяагтын хангал талын шэнэ домог түүрээгдэбэ. Баир лама болон Бултамуурай дасанай жинда­гууд он жэлнүүдэй үнгэрхэдэ, үри үхибүүднай, аша гушанар­най хиидэйнгээ сахюусадай харалтаар аза жаргалтай, хэшэг буянтай ажаһууха гэжэ найдамтайгаар этигэнэ.

Маргарита ИХЕНОВА

Сэнгэ РИНЧИНОВ оршуулба