​Дун сагаан хуһанай дархан багшын омогорхол

Урайни урда сагһаа хойшо буряад-монгол арадууд ажабайдалдаа үйһэн зүйлнүүдые үргэнөөр хэрэглэдэг бай­гаа гэжэ түүхэдэ мэдээжэ. Түрүүшын үйһэн бэшэгүүд Ород Уласай олон га­зарнуудта, ехэнхидээ Новгородско мо­жодо олоор олдожо, хэдэн зуун жэлэй хугасаада огто муудангүй, мүнөө үедэ уншагдаһан юм.

Согто Очирович Дашеев 1994 ондо Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ багшын дээдэ һургуули дүүргээд, Хориин Хүрбын найман жэлэй һургуулида хоёр жэл баг­шалаад, Тохорюугтын һургуулида мүнөө болотор багшална.

Хорин жэлэй саана Хориин ажалай багшанарые бултыень суглуулжа, Тохо­рюугтын һургуулиин дэргэдэхи Хүрбэ голой эрьедэ гурбан үдэр, дүрбэн һүни хуһанай үйһэнэй урлалай нюусануудтай би танилсуулха хэшээлнүүдые үнгэргөө һэмби. Тэндэһээл Согто Очирович багша угайнгаа заншалые үргэжэ, энэ урлалаа саашань үргэлжэлүүлхэһээ гадна, залуу үетэндэ дамжуулна.

Угһаа удхатай

Мэдээжэ ирагуу найрагша Рахмет Шоймардановай бэшэһээр:

- Талаан бэлиг гээшэмнай тэнгэриһээ тэб гээд буужа ерэдэггүй, харин уг из­агуурай, уг удхаһаа, шуһанһаа эхитэй. Нээрээшье, хүн бүхэнэй уг гарбалые үзүүр үндэһэнһөөнь шэнжэжэ үзэбэл, за­абол али нэгэ үедэнь дуушан, үльгэршэн, дархан гү, али бөө найжа, лама ушардаг. Тиимэһээ хүн түрэлтэн онсо бэлигтэй хүнүүдые “бурханай галтай” гэжэ хэлэдэг гэжэ һананаб, - гэһэн бодолынь нээрээл зүб гэжэ һанагдана.

- Уг унгимни Бэшүүрэй Шэбэртэ нютагһаа эхитэй юм. Энэ нютагай хиза­ар ороноо шэнжэлэгшэ, уг удамые ойл­гогшо ирагуу найрагша Басаа Валера уг удамымни уудалһан байдаг. Очир Цырен­жапович эсэгэмни угай дархан байһан, Дарижап Базаровна эжымни халуун ехэ ажалаараа Ажалай Улаан Тугай орденой кавалер болоһон юм, - гэжэ багша өөрөө хөөрэнэ.

Буряад арадайнгаа угалза хээнүүдые уранаар хэрэглэн, үзэмжэ һайхан уран бүтээлнүүдые үйһөөр бүтээжэ, аймагу­уд хоорондын, Буряад Уласай, Ородой Холбоото Уласай болон Уласхоорондын үзэмжэнүүдтэ уран бүтээлнүүдээ таби­жа, магтаал һайшаалда хүртэжэ урма­шадаг. Тэдэ бүгэдэн сооһоо Бүгэдэ Бу­ряадайнгаа “Алтаргана” нааданай алтан медальда хүртэһэнөө үндэрөөр сэгнэдэг. Тиихэдээ Согто Очирович туйлаһан бая­раараа һанаагаа амараад һуунгүй, зохёо­хы шадабарияа саг үргэлжэ мүлижэ, онол аргануудаа баяжуулжа, хуша модоор уран гоёор һиилэжэ, үйһэн болон модон торхонуудые дархална.

Эрхим түйсэ

Тиимэһээл бэрхэ багшые Томск хотодо 32-дохиёо үнгэргэгдэхэ Уласхоорондын “Праздник топора” фестивальда уриһан байна. Эндэ Ород Уласай можонуудһаа болон хари гүрэнүүдһээ уран дарха­шуул олоороо сугларжа, бэлиг талаан­гаа гэршэлжэ, 16 гектар талмайда уран зүйлнүүдээ дэлгэхэдээ, эдэ урлалнуудые яажа бүтээнэбибди гэжэ харуулаа. Энэ ехэ талмайда урда жэлнүүдтэ урашуулай бүтээһэн уран зүйлнүүдэй дээжэ элбэгээр дэлгээгдэжэ, олоной анхарал татажа байдаг. Энэ ехэ үзэсхэлэндэ манай уран Согтын урлаһан бүтээлнүүд өөрын онсо һуури эзэлээ гэжэ омогорхон тэмдэглэе. Тэдэнэй дунда энэ жэлдэ тэрэнэй түрүү һуури эзэлһэн ”Таёжная, озёрная, степ­ная” гэжэ гурбан үйһэн түйсэнүүдынь баһал хойто үеын харагшадые баярлуул­хаар үзэсхэлэндэ дээдын хүндэтэ һуури эзэлээ гэжэ баяртайгаар онсолоё. Хаана байһан хүдөөгэй Тохорюугтын багша иимэ ажал бүтээнэб гэжэ эрдэмтэдэй һонирхоходо, Согто Очирович үйһөөр дарамал “визиткэ” - үнэмшэлгэеэ гартань барюулжархихадань, гайхалаа баража ядаа бэлэй. Тиигэжэл Согто багша улас­хоорондын үйһэшэ дархашуулай урилда­анай дунда түрүү һуури эзэлжэ, Буряад ороноо суурхуулаа.

Гал гуламтын эзэн

Ажалай амжалта – наһанай хани нүхэрһөө эхитэй гэжэ тон зүб. Дээдын һургуули эб хамта дүүргэхэдээ:

Хадын элбэг модонһоо

Хуһанай һайханиие олоолби.

Хүүхэн зулгы шарайдаш

Хүнэй һайханиие олоолби, - гэжэ хуби заяагаа ниилүүлһэн наһанайнгаа нан­гин нүхэр Ирина Булатовнатаяа дэрэеэ ниилүүлжэ, эб хамта хүдэлхэһөө гадна, Бата-Мүнхэ, Бата-Жаргал хүбүүдээ, Сэл­мэг хүүхэеэ гарынь ганзагада, дүрынь дүрөөдэ хүргэжэ, ажабайдалай үргэн хар­гы нээнэ.

Арад бүгэдэ зондоо,

Ашата Буряад орондоо

Ашатын туһа үзүүлхэ

Аргатай ябаһууб даа!–

гэжэ Согто Очирович ажалаа нарина­ар ябуулна.

Валерий ЦЫБИКОВ, арадай дархан