​​Эрдэмтэн хүнэй эрмэлзэл

Гүрэн түрын ниислэл хотодо, Россиин Эрдэмэй академиин хэлэ шэнжэлгын институдай дэргэдэ Бабасан Цыренов докторой нэрэ зэргэ хамгаалба гэһэн һайн һонин үнгэрһэн жэлэй намарай эсэс багаар дуулдаа бэлэй. Тиихэдээ диссертаци хамгаалгын зүблэлэй гэшүүдэй нэгэнииньшье арсажа дуугаа үгөөгүй, бултадаа дэмжэһэн юм.

Баабай эжын буянгаар

Өөртэнь хонходожо амаршалха­дамни, эгээлэй юрын, үдэр бүриин үйлэ хэрэг тухай хөөрэлдэжэ байһан мэтээр харюусаа һэн. Гансал баг­шынгаа, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй док­тор, профессор Лубсан Доржиевич Шагдаровай аша габьяа онсолон тэм­дэглээ бэлэй. Дүүлихэ, дошхорхогүй, даруу номгон абари зантай, өөрыгөө һайрхаха, үбсүүгээ шааха дурагүй һэн тула тиигээ ёһотой гэжэ бодоо һэм.

Теэд бидэ, түрэлхи хэлэнэйн­гээ саашанхи хүгжэлтөөр, боло­жо байһан хубилалтануудаарнь гансашье мэргэжэлтэ ажалайнгаа эрилтээр бэшэ, харин мүнөө үеынь байдалаар һанаагаа зободог, ажал­лажа байгаа газартаа өөрынгөө үүргэ һайнаар дүүргэхэ гэжэ үнэн зүрхэнһөө тэгүүлдэг зон, түрэлхи хэлэеэ гүнзэгы гэгшээр шэнжэл­жэ, тэрэнэйнгээ түлөө оролдожо байһан хүнэй эрдэмэй доктор боло­ходо, үнэхөөрөө ехээр баярлаабди. Үдэр бүриеэ эрдэмэй ажалда зорю­улжа, ондоо тээшээ һаналаа хубаажа табингүй, хэлэ шэнжэлгэдэ горитой ехэ хубитаяа оруулжа байһан Баба­сан Цыренов тухай, тэрэнэй амжал­танууд тухай хөөрэхэ һанал түрэжэ, энэ ниитэлэлгэ бэшэгдэбэ гээшэ.

“Хүн болохо - багаһаа, хүлэг болохо - унаганһаа” гээд, араднай сэсэн мэр­гэнээр хэлсэдэг. Хүлөө шоройдоһон хүрьһэтэ түрэл тоонтоёо, мэдээжэ ирагуу найрагшын бэшэһээр, “эхын­гээ һүнтэй хамта элүүр солбон тэнжэхэдэшни туһалһан” аршаан бу­лагайнгаа шэмэ, хүсэ наһан соогоо мартахын аргагүйл даа.

Угаа уһанда хаянгүй утын замда ульһатай ябаха - угаа шухала. Баба­сан Цыреновэй наһанай намтарай эхин – түрэл нютаг Ивалгаһаань, түрэһэн эхэ эсэгэһээ, түүхын холые һэтэлэн ерэһэн уг изагуурһаань. Рос­сиин хүдөө ажахын эрдэмэй Сибири­ин таһагай бүридэлдэ ородог Хүдөө ажахын Буряадай эрдэм шэнжэлэл­гын институдай ажалшан, Буряад Уласай габьяата механизатор Доржо Шарапович болон ажалай габьяа ехэтэй Эрдэни Хандажаповна Цыре­новтэнэй бүлэдэ Бабасан Доржиевич 1973 оной хабар түрэһэн.

Багшанарай һайхан һургаал дахажа

Бабасан Цыренов Ивалгын дун­да һургуулида һураа. Түрүүшын һургагшань – Буряадай арадай баг­ша, 50 гаран жэлдэ багашуулые эр­дэмдэ һургаһан Лайжид Дабацыре­новна Ванданова. Ородой Холбоото Уласай арадай гэгээрэлэй отличник Валентина Аюшеевна Хахураева ан­гиин хүтэлбэрилэгшэ байһан.

Буряад хэлэнэй багшанарынь - ялас гэмэ һургагшад, Бүхэсоюзна, Россииншье, Буряад Уласаймнайшье олон тоото шагнал хайрада, шангууд­та хүртэгшэд. СССР-эй болон РСФСР-эй арадай гэгээрэлэй аша габьяатан, дунда һургуулиин 10-дахи ангида үзэхэ буряад уран зохёолой номой авторнуудай нэгэн Нина Батуевна Цыретарова, мүн лэ гүрэн түрымнай арадай гэгээрэлэй отличник, Буряадай габьяата багша Мэдэгма Баба­сановна Бадмацыбикова хоёр боло­но бшуу. Эрдэмэй орёохон замаар алхалжа, үндэр орьёл өөдэнь үсэд нэтэрүүгээр дабан гаража, докторой солодо хүрэһэн шабинь мүнөөдэр эдэ багшанарайнгаа аша габьяаень мартаагүй, нэрэнүүдыень үргэн маг­тажа ябадаг һайхан заншалтай.

1990 ондо эрдэмэй гуламтаяа амжалтатайгаар дүүргэжэ, түрэл хэ­лэндээ ехэ дуратай, түрэлхиин ехэ ульһатай байһан залуу хүбүүн баг­шын хүнгэн бэшэ мэргэжэл шэлээ һэн.

Дээдэ һургуулиин дабаа дабаха гээд

Буряадай гүрэнэй багшанарай Банзарай Доржын нэрэмжэтэ дээ­дэ һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй факультедэй оюутан боложо ерэхэ­дэмни, Бабасан Цыренов “борьбоо үндылгэжэ”, “бордойнхой” хүн ябаг­ша һэн. Тэрэ сагһаа хойшо орол­досо ехэтэй, урагшаа һанаатай, эр­мэлзэл ехэтэй Бабасан Доржиевич нүхэртэеэ танил юмди.

Суута эрдэмтэд, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, профессор Даша-Нима Доржиевич, багшын эрдэмэй доктор, Ородой Холбоото Уласай Болбосоролой эрдэмэй академиин гэшүүн-корреспондент Эрхэтэ Рад­наевич Раднаевай шаби байһанаараа хэдэн үе зон омогорходог гээшэбди. Эрдэмэй доктор болоһон нүхэр Баба­сан Цыренов – манай нэгэн. “Минии мэргэжэлтэн болохо замда хүндэтэ багшанар, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидадууд Галина Дамбаевна Бу­даева, Сэсэг Гылыковна Осорова хоёр мүн лэ ехэ нүлөө үзүүлһэн юм”, - гээд Бабасан Доржиевич онсолон тэмдэглэдэг.

Дээдэ һургуулидаа һуража байха үедөө, худхаляатай хатуу ерээд оной эхеэр хоёр жэлэй туршада Бабасан Цыренов “Ивалгын ажабайдал” со­ниндо сурбалжалагшаар ажаллаа.

Эрдэмэй орьёл өөдэ

Дээдын эрдэм оложо, мэргэжэл­тэй болоһон тухай үнэмшэлгэеэ үбэртэлжэ, эрдэмэй түрэл гулам­тадаа бусаад, буряад хэлэн болон уран зохёолой багшаар арбан жэлдэ ажаллаа, дээдэ гарай багшын зэргэ­дэ хүрөө.

1997-2000 онуудта аспирантура дүүргээд, “Монгол хэлэнүүд” гэһэн тусхай мэргэжэлээр бэшэһэн дис­сертацияа амжалтатай хамгаалжа, Бабасан Доржиевич хэлэ бэшэгэй эрдэмэй дид-докторой солотой, мүн тиихэдэ монгол хэлэ бэшэг шудалаг­шын нэрэ зэргэтэй болоо.

Россиин эрдэмэй академиин Си­бириин таһагай Монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэд оро­ниие шэнжэлэлгын хүреэлэндэ 2001 онһоо хойшо мүнөө болотор таһалгаряагүй ажаллана. Эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэһөө эхилээд, хэлэ шэнжэлгын таһагые даагша хүрэтэр ургаа.

Түрэл хэлэеэ түүхэлэн шэнжэлнэ

Буряад болон монгол хэлэнүүдэй лексикологи болон лексикографида, түрэл хэлэнэймнай бэшэгэй дүрим тухай һургаалда, нютаг хэлэнүүдтэ эрдэмтэн анхаралаа хандуулжа, ажа­лаа эрхилнэ. Баһа тиихэдэ арадай аман зохёолой хэлбэри, һурагшадые хэлэндэ һургаха хэрэгтэ туһалха ар­гатай шэнжэлгэнүүдые Бабасан До­ржиевич элбэгээр хэдэг байна.

Эрдэмэй 5 монографи зохёогшо болон зохёогшодой нэгэн, эрдэмэй талаар 70 гаран статья бэшэһэн бай­ха юм. Бабасан Цыреновэй редакци доро 10 гаран монографи хэблэгдээ. Тэрэ тоодо академическэ “Буряад-ород толи” (2006-2008 онууд, 2 боти), “Ород-буряад толи” (2008 он), “Буряад зоной урданай һуудал бай­далай тайлбари толи” (2005 он).

“Европын, Азиин болон Афри­кын гадаадын гүрэнүүдэй ба Аме­рикэ, Австралиин үндэһэн арадуудай хэлэнүүд (монгол хэлэнүүд)” гэһэн тусхай мэргэжэлээр Бабасан Доржи­евич Цыреновтэ 2009 ондо доцен­тын эрдэмтэ нэрэ зэргэ олгогдоһон байна. Буряад Уласай Толгойлогшын дэргэдэхи буряад хэлэнэй талаар ко­миссиин гэшүүн юм.

“Буряад хэлэнэй бэшэгэй дүрим” заһагдаад, нэмэгдээд, 2009 ондо хоёрдохиёо хэблэгдэхэдэ, мэргэжэл­тэ ажалаараа буряад хэлэндэ хаба­атай, бэшэгэй хэлэ үдэр бүриингөө хүдэлмэридэ хэрэглэдэг зон ехэтэ һонирхожо, зүбшэн хэлсээгшэ һэмди. Зарим дүримүүдые буруушаахашье хүнүүд байгаа. Теэд авторнуудай нэгэн болоһон Бабасан Доржиевич тэсэбэри ехэтэйгээр ойлгууламжын ажал ябуулаа бшуу: гараһан асуу­дал бүхэндэ тодо харюу хэлээ, за­рим тэды дүримүүдэй һэлгэгдэһэн ушарые удхалан тайлбарилжа үгөө. Тииһээр шэнэ дүримүүднай бүримүһэн хүсэндөө орожо, хэрэглэгдэдэг болоһониинь мэдээжэ.

Ажалаар олдоһон аша габьяа

Хори гаран жэлдэ ашаг үрэ ехэ­тэйгээр ажаллаһанайнгаа түлөө гүрэн түрын, олониитын магтаал хайрада, шагналнуудта Бабасан До­ржиевич хүртөө. Томо гэгшын то­линууд дээрэ хүдэлжэ, эрдэм болон техникын һалбарида онсо габьяатай байһанай түлөө олгогдодог Буряад Уласай Гүрэнэй шанда хүртөө һэн. Россиин Эрдэмэй академиин Сиби­риин таһагай Хүндэлэлэй бэшэгээр хоёр удаа, Буряад Уласай Болбосо­ролой болон эрдэм ухаанай яаманай грамотаар шагнагдаа.

Монгол хэлэнүүдые шэнжэлдэг хадаа нэгэ үндэһэтэ арадаймнай гүрэн түрэ манай эрдэмтэнэй аша габьяа мүн лэ мэдэржэ, Агууехэ Мон­гол Уласай байгуулагдаһаар 800 жэ­лэй хүндэлэлдэ зохёогдоһон медаляар шагнаһан байха юм.

Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй “Буряад арадай үмэнэ габьяатай байһанай түлөө”, мүн тии­хэдэ Буряад Уласай Толгойлогшын зарлигаар “Буряад Уласай үмэнэ габьяатай байһанай түлөө” медаль­нуудаар мүнөө жэлдэ шагнагдаа. Эдэ бүхы шагналнууд эгтээ хүндэ үгтэдэг бэшэ. Үсэд нэтэрүү үнэн ажа­лаараа, үндэр эрдэмэй, үндэһэн ара­дайнгаа түлөө үдэр бүри оролдожо байһан хадань Бабасан Цыреновтэ барюулагдаа бшуу.

Эрдэмтэн хүнэй эрмэлзэл буура­ха, мохохо бэшэ. Саашанхи ажалдаа урма зоригтой ябажа, үшөө үндэр амжалтануудые туйлахыень, олон шабинарые һургажа, эрдэмэй үргэн замда гаргажа байхыень хүсэе.

Баяр БАЛДАНОВ, Ородой Холбоото Уласай Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн