​​Алексей Цыденов: “Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар гурбан регионой хэлсээ баталая”

Мүнөөдэр Буряад Уласай ниислэл – Улаан-Үдэ хотодо хүдэлмэриеэ эхилһэн Уласхоорондын “Буряад хэлэн XXI зуун жэлдэ” гэһэн Ехэ хуралай Буряад театрай ордондо үнгэргэдэжэ байгаа нэгэдэмэл зүблөөн дээрэ үгэ хэлэхэдээ, Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цыденов Эрхүү можын, Үбэр Байгалай хизаарай Амбан захирагшадта (Губернаторнуудта) хандажа, буряад хэлэ гурбан региондо хүгжөөхэ талаар гурбан талын хэлсээ баталая гэжэ дурадхаба.

Ородой Холбоото Уласай нютаг можонуудай – Буряад Уласай, Эрхүү можын, Үбэр Байгалай хизаарай, мүн тиихэдэ Монгол Уласай, Хитадай Арадай Уласай Үбэр Монголой бэеэ дааһан аймагай түлөөлэгшэд буряад хэлэнэй ехэ хуралда хабаадалсахаяа ерэнхэй гээд дуулганабди.

Хүндэмүүшэ Буряадтаа хүрөөд ерэһэндэтнай баяртайбди

 Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цыденов нэгэдэмэл зүблөө нээжэ, Ородой Холбоото Уласай Түрын дуулалай зэдэлһэнэй удаа, хуралда хабаадагшадта хандажа, амаршалгын үгэ хэлэбэ. Тиихэдээ манай уласай Толгойлогшо иигэжэ хэлээ:

- Буряад ороной хүндэмүүшэ һайхан газар дээрэ таниие мэндэшэлээд, хуралдаанай эхилһэн ушараар амаршалнаб!

Буряад Уласай, Эрхүү можын, Үбэр Байгалай хизаарай, Монголой болон Хитадай засагай зургаануудай, болбосоролой һалбариин, ниитын нэгэдэлнүүдэй болон эрдэмэй эмхи зургаануудай түлөөлэгшэдые – буряад хэлэ сахин хүжөөхэ хэрэгтэ өөрынгөө хубитые оруулхаар бэлэн зониие уласхоорондын энэ хуралдаанай суглуулһанда би ехэтэ баярлажа байнаб.

Арадай хэлэн гээшэ үндэһэ яһатанай бии болохотой хамта адли бии бололсодог, тэрэнэй үндэһэн соёл, үндэһэн түүхын гол шухала, таһаршагүй нэгэ хуби зүйлынь мүн. Хэлэн хадаа үндэһэн арадай энэ юртэмсэдэ амидарха анханай боломжонь, эрхэ байдалынь гээшэ.

Һанааемнай зобоогоод байна

Түрэлхи хэлэнэй саашанхи хуби заяан тухай бодомжолон, уласай дарга иигэжэ тэмдэглээ:

- Буряад хэлэнэй үгы болонгүй үлэхэ ба хүгжэхэ саашанхи хуби заяан хадаа хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг оршон байдалай үгы болонгүй үлэхэһөө, мүн тиихэдэ юрэнхы болборосолой эмхи зургаануудта тэрэниие заалгаһаа нэн түрүүн дулдыдаха.

Буряад хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг зоной тоо жэлһээ жэлдэ үсөөржэ байна гээд мэдэрхэ хэрэгтэй. Тиихэдээ буряад зоной гансашье хотодо ажаһуудаг хубида энэ хабаатай бэшэ, хүдөөгэйшье зоной дунда ехээр дэлгэржэ байнхай. Энэмнай муу нүлөөнэй улам бүри һүжэржэ байһые гэршэлнэ. Ниигэм дотор хэгдэһэн хэлэ шэнжэлгын дүнгүүдээршье һайн гэхын аргагүй энэ үзэгдэл батадхагдахадаа, хэлэнэй хүгжэлтын муу тээшээ боложо байһые, өөһэд хоорондоо зоной харилсахань бага боложо, буряад хэлэ мэдэхэ хэмжээнэй доошолжо байһаниинь эли харагдаа. Эдэ бүгэдэ хэлэ соёлой талаар тогтууритай байдалай һуладахын, үндэһэтэнэй зарим онсо илгаанууд мартагдан, үгы болохын эшэ үндэһэн болоно гээшэ.

Хэгдэһэн ажалай дүнгүүд тухай

Арбан жэлэй саада тээ, 2008 ондо, Буряад Уласай Засагай газар анха түрүүшынхиеэ буряад хэлэнэй Хурал үнгэргөө һэн гэжэ Алексей Цыденов һануулба. Хэлэнэй талаар аяар арбан жэлэй туршада уласта бэелүүлэгдэхэ бодолгые элирхэйлһэн буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар Гол бодол (Концепци) тэрэ Хурал дээрэ зүбшэн хэлсэгдэжэ, элирхэйлэгдэһэн тухай һануулаа.

Мүн баһа энэ концепциин зорилгонууд дээрэ үндэһэлэн, Засагай газар 2014 онһоо 2020 он болотор буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ Гүрэнэй хүтэлбэри (программа) зохёожо, тэрэнь Арадай Хуралаар дэмжэгдээ һэн гээд тэмдэглээ.

Буряад Уласай гүрэнэй хэлэн болодог буряад хэлэ үлөөхэ, сахин хүгжөөхэ болон дэмжэхэ талаар гүрэнэй уялгануудые хуулита ёһоор батадхаха зорилготойгоор “Буряад Уласай гүрэнэй хэлэн болодог буряад хэлэ дэмжэхэ хэмжээнүүд тухай” Буряад Уласай Хуули 2014 оной мартын 7-до абтаһан гээшэ.

Мүн баһа Холын хараата түсэб (стратеги) 2030 он болотор бэелүүлхэ асуудалда уласай Толгойлогшо анхаралаа хандуулаад, түрүүшын ехэ хуралһаа хойшо үнгэрһэн арбан жэлэй туршада хэгдэһэн ажал тухай тобшохоноор хэлээ:

- Элдэб эмхи зургаануудые, үйлэдбэриин эмхинүүдые буряад хэлэ хүгжөөлгын Холын хараата түсэб (стратеги) бэелүүлхэ хэрэгтэ эдэбхитэйгээр хабаадуулха хэрэг Хэлэнэй бодолгодо хараалагдадаг. Үнгэрһэн арбан жэлэй туршада болбосорол һуралсалай, соёлой эмхи зургаанууд, олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй түлөөлэгшэд, аралжаа наймаанай (олзын хэрэгэй), олониитын болон шажан мүргэлэй олон тоото эмхинүүд буряад хэлэ сахин үлөөхэ болон хүгжөөхэ талаар асуудалнуудые шиидхэхэ хэрэгтэ эдэбхитэйгээр оролсоо.

Үхибүүдэй дунда үдэр бүриин харилсаанай хэлэ дэмжэхэ хэрэгтэ Ородой Холбоото Уласай Буддын шажантанай заншалта Сангха горитой ехэ хубитаяа һүүлэй хэдэн жэлэй туршада оруулжа байнхай. “Эхэ хэлэн – манай баялиг” гэһэн урилдаа үнгэргэнэ, «Буряад ФМ» гэһэн радио-субаг байгуулжа, ажаябуулгыень дэмжэнэ, бусадшье олон хэрэг, түсэлнүүдые бэелүүлнэ.

“Буряад соёл” гэһэн ниитын эмхи, ниитын “Найдал” ба “Амар мэндэ” жасанууд болон бусад буряад хэлэ олоной дунда нэбтэрүүлхэ талаар эдэбхи ехэтэй ажал хэнэд. Худалдаа наймаанай “Абсолют” бүлгэм болон аралжаанай бусадшье хамжаанууд түрэлхи хэлэ сахин үлөөхэ ба хүгжөөхэ талаар ажаябуулгада анхаралаа табижа, дэмжэлгэ, туһа үзүүлнэ.

Аймаг нютагууд, айл бүхэн ажал ябуулха ёһотой

Хүдөө нютагуудта буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар эршэтэй ажал ябуулха хэрэгтэй гэжэ Буряадай Толгойлогшо хэлэбэ:

- Бэелүүлэгдэжэ байгаа ажалай аһан ехэ ашаг үрэтэй байхын тула зорилго түсэблэн ябуулха хараа бодол үргэнөөр нэбтэрүүлхэ хэрэгтэй. Түбхын түрүүндэ хүтэлбэриин гол шухала хэмжээн болодог нютагай засагай хэмжээндэ нэбтэрүүлэгдэхэ ёһотой.

Хэлэнэй бодолго бэелүүлхэ ажалай гол түбүүд хадаа эхин шатын хэмжээндэ, хүдөөгэй сомонууд, һургуулинууд болон бүлэнүүд хүрэтэр бууха ёһотой. Юундэб гэхэдэ, тэндэл түрэлхи хэлэн дээрээ хөөрэлдэдэг зомнай ажаһууна, ажахыгаа эрхилнэ. Энэл хэмжээндэ түрэл эхэ буряад хэлэмнай ажамидарха, хүгжэхэ зэргэтэй ха юм. Энэ ажалай гол зорилго – гэр бүлэ, хүүгэдэй сэсэрлиг, һургуули болон хамаг нютаг, сомон бүхэндэ нэн түрүүн хэлэнэй оршон байдал байгуулга болоно.

Тиихын тула аймаг бүхэндэ буряад хэлэ хүгжөөлгын тусхай хүтэлбэринүүд (программанууд) зохёогдожо абтаха ёһотой юм.

Хэгдэжэ байгаа ажал харгалзалан хүтэлхын тула буряад хэлэ сахин үлөөхэ талаар Яруунын болон Захааминай аймагуудта нютагай засагай түбүүд байгуулагдаһан юм. Энэ жэшээ хараадаа абажа, бусад аймагууд энэ талаар ябуулжа байһан ажалаа эршэдүүлхэ зэргэтэй.

Бидэ гэһэн хамтаараа

Хоёрдохи ехэ хуралай эмхидхэн байгуулагшад тухай Алексей Цыденов иигэжэ хөөрэбэ:

- Ганса Буряад Уласай Засагай газар мүнөөдэрэймнай Хуралай эмхидхэн байгуулагша болоогүй. Манай хүршэнэр – Эрхүү можын Засагай газар, Үбэр Байгалай хизаарай Засагай газар, “Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл” гэһэн нютаг можонууд хоорондын ниитын хүдэлөөн, Буряадай Гүрэнэй ехэ һургуули мүн лэ зохёон бүтээлсэжэ байна бшуу.

Буряад Улас гансаараа бэшэ, мүн баһа буряад угсаатанай таран ажаһууһан, үдэр бүриин ажабайдалда буряад хэлэнэй хэрэглэгдэжэ байһан дэбисхэртэй хүршэ нютаг можонуудаймнай гүрэнэй дээдын зургаанууд, мүн тиихэдэ олониитэ, дээдын эрдэм олгодог ехэ һургуули энэ Хуралдаанаймнай эмхидхэн байгуулагшад бололсоо гэжэ онсолон тэмдэглэхэ хүсэлэнтэйб.

Ородой Холбоото Уласай гурбан нютаг можын хоорондо ябуулагдажа байгаа хамтын ажал мүн лэ удха шанартай. Энээн тухай уласай дарга мүн лэ хэлэһэн байха юм:

-Буряад Уласта, Эрхүү можодо, Үбэр Байгалай хизаарта буряад хэлэ үхибүүдтэ зааха талаар Ниитэ нэгэ болбосоролой дэбисхэр байгуулха ажалаа бидэнэр үргэлжэлүүлхэ ёһотойбди. Энэ шэглэлээр анха түрүүшын алхамууд энэ жэлдэ хэгдээ бшуу даа. “Буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ талаар хоорондоо харилсаха ба хамтын ажабуулга эрхилхэ тухай” хэлсээн гурбан нютаг можын болбосоролой яамануудай хоорондо баталагдаа.

Тиигээд, энэ ажал бүри эршэдүүлхын тула, иимэ хэлсээ нютаг можонуудайнгаа Засагай газарнуудай хэмжээндэ баталха хэрэгые хэлсэе гэжэ ажал нэгэтэй нүхэдтөө Алексей Цыденов дурадхаба.

Түрэл хэлэнэй булаг түрэһэн эхэ эсэгэһээ эхитэй

Үхибүүнэй хэлэ хүгжөөн хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ гэр бүлэ ба гэр бүлын хүмүүжэл эгээл шухала нүлөө үзүүлдэг. Тиимэ ушарһаа буряад хэлэ һэргээн хүгжөөхэ хэрэгтэ гэр бүлын оруулдаг хубита нүлөөн хадаа Холын хараата түсэб гэгдэдэг Стратегиин гол зорилгонуудай нэгэн болохо ёһотой. Буряад хэлэеэ ерээдүй руу шэглүүлхэ хэрэгтэ түрэлхи хэлэндэнь үхибүүдээ һургаха үүргэтэй гэр бүлэнүүдые оруулаагүй һаа, буряад хэлэнэймнай саашадаа хүгжэхэнь тон хэсүү. Буряад хэлэеэ тэрэ хэбээрнь үлөөжэ шадаһан Шэнэхээнэй буряадуудай бүлэнүүдэй амжалта түгэс жэшээдэ онсо анхарал хандуулхаар, тэрэниие хаа хаанагүй дэлгэрүүлхээр юм гэжэ уласай Толгойлогшо онсолбо.

 - Буряад хэлэ үгы хэнгүй үлөөхэ, сахин хүгжөөхэ асуудалнуудые гансал засагай зургаанууд шиидхэхэ ёһотой бэшэ гэжэ түгэсхэлдэ хэлэхэ һанаатайб. Бүхы талаһаа – олониитын, буряадуудай бусад нэгэдэл, хамтаралнуудай талаһаа дэмжэлгэ, туһа хэрэгтэй. Олониитын эхин үндэһэн болохо гэр бүлэ бүхэнэй, амяараа хүн бүхэнэй хэмжээндэ дэмжэлгэ хэрэгтэй.

Буряад хэлэеэ алдангүй үлөөхэ, тэрэнээ ерээдүйн гүн руу хүтэлэн оруулха зорилго бэелүүлдэг зон хадаа зохёохы ульһатай, үнэн сэхэ, этигэл найдалтай байхынгаа хажуугаар бүтээжэ байгаа энэ ехэ хэрэгэйнгээ шухала үүргые ойлгожо, хүсэ шадалаа элсүүлжэ, бэеэ гамнангүй урагшаал дабшаха зэргэтэй.

Хуралдаанда хабаадажа байгаа хамаг зондо ашаг үрэтэй ажал, хараалһан хамаг түсэб, зорилгоёо бэелүүлхэдээ, амжалта туйлахыень Алексей Цыденов хүсэһэн байха юм.

Ехэ хуралда ерэһэн айлшад, буряад хэлэ хүгжөөлгэдэ хабаатай манай нютагаархид мүн лэ энэ зүблөөндэ үгэ хэлэхэ. Тэрээн тухай тээ байд гээд дуулгахабди.

Борис Балдановай гэрэл зураг