​​Олоороо зүбшэн, хэлэеэ хамгаалха

Тогтохын Толто

Буряад хэлэнэй Ехэ хуралда хабаадагшад нютаг газар бүхэндэ буряад хэлэн яажа хүгжэнэб, ямар бэрхэшээлнүүдтэй ушарнаб гэһэн элидхэлнүүдые уншаа. Буряад Уласай, Үбэр Байгалай хизаарай Ага тойрогой һургуулинуудта буряад хэлэеэ сахин хүгжөөхэ талаар хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэжэшье байгаа һаань, һургуулинуудта буряад хэлэ шудалха дуратайшуулай тоо эгсэ доошолоод байна гэжэ тэмдэглэгдээ. Энэнь хадаа эрдэм болбосоролой гүрэнэй хуулида түрэлхи хэлэеэ шэлэн, һайн дураар шудалха тухай гэһэн нэмэлтэ хэгдэһэнэй нүлөө гэжэ эли.

Оршон үеын буряад хэлэн хэрэгтэй

Энэ хуралда буряад хэлэ хүгжөөлгын стратеги зүбшэн абаха гэһэн гол асуудал табигдаа. Мүнөөдэрэй байдалда хайшан гэжэ хэлэеэ сахин хүгжөөхэ, хэлэеэ алдажархигүйн тулада ямар тодо хэмжээнүүдые ябуулха хэрэгтэйб гэһэн олон һанамжанууд оруулагдаа. Жэшээнь, Эрхүү можын Оһын аймагай дарга Виктор Мантыков элидхэлдээ хэдэн жэлэй саана ямар аргаар буряад хэлэеэ аршалан хамгаалжа дэлгэрүүлдэг байгааб гэжэ мэдээсээ. Гэхэ зуура, оршон сагта түрэлхи хэлэеэ мэдэдэг зоной, залуушуулай үсөөржэл байһан сагта, тон ямар шухала хэрэгүүдые үйлэдэхэб гэжэ тэрэ һанамжаяа хэлэбэ.

- Түрэлхи хэлэеэ сахин хүгжөөхын тула, нэгэдэл хэрэгтэй. Бидэ “Алтаргана” наадандаа уулзажа, урилдажа мүрысэнэбди, тоосолдоод, хэрэлдээд, бэе бэеэ үзэн яданабди. Энэ наадан бидэниие эблэрүүлнэ гү? Литературна хэлэнэй хажуугаар хэды олон жаданууд хухалаатай хэбтэнэб? Нютаг хэлэнүүдэй илгаагаар илгаржа байха хэрэг бэшэ. Бидэ булта Буряад Уласаа тойроод нэгэдэхэ ёһотойбди, - гэжэ Виктор Михайлович тэмдэглээ.

Тэрэнэй хэлэһээр, Байгал далайн эрьедэ залуушуулай түб бариха хэрэгтэй. Тэндэ жэлэй дүрбэн сагта алишье аймаг, нютаг, можо газарай буряад залуушуул уулзажа, харилсажа танилсажа, нэгэдэжэ байха болоно. Мүн Оһын аймагта үзэсхэлэн һайхан байгаалитай газарта залуушуулай түб барижа, залуушуулаа хэлэндэнь, ёһо заншалдань һургажа, бэеэ бэеынгээ илгаа бэшэ, адли байһанаа мэдэрхыень дурадхаба. Эндэ хэлэгдэһэн һанамжануудые шэнжэлхэдэ, нютаг хэлэнүүдээрээ хубаарилжа байнгүй, булта эбтэй харилсажа, оршон сагай буряад хэлэ байгуулха шухала гэжэ һанамжа дурадхамаар хаш.

Буряад хэлэ заатагүй шудалуулха

Баргажанай аймагай түрэлхидэй зүгһөө Наталья Гончикова үгэ абажа, Буряад Уласай гүрэнэй хэлэнүүд тухай хуули баримталан, хуули һандаргагдажа байһан тухай мэдээсэбэ.

- Манай Баргажан аймагта зарим гэртэхин буряад хэлэнһээ арсаха тухай идхалгын ажал ябуулжа байгаа. Тиимэһээ тэдэнтэй ойлгууламжын ажал ябуулагдажа, хэлэн шудалагдадаг зандаа үлөө. Мүнөө энэ ушар хараалан, Буряад Уласай Засаг түрэдэ, Арадай Хуралда хандажа, буряад хэлые заатагүй һургуулинуудта шудалуулха тухай хуули баталхыетнай гуйнабди, - гэжэ Наталья Гончикова тэмдэглээ.

Түрэлхи хэлэеэ заатагүй шудалха гэһэн урагшаа һанаатай, холын хараа бодолтой түрэлхидэй һанамжа, үүсхэл дэмжэбэл, хэлэмнай хосорхогүй, үхэхэгүй бшуу.

Хуушан монгол бэшэгтээ бусаха

Ехэ хуралай түрүүшын үдэр үнгэрһэн пленарна зүблөөнэй түгэсхэлдэ шууд үлэн алдажа ерэһэн Хитад Гүрэнэй Шэнэхээнэй буряадуудай соёл шудалалай эблэлэй түрүүлэгшэ Тогтохын Толто энэ хэмжээ ябуулга эмхидхэгшэдтэ баярые хүргэбэ.

- Хитад гүрэнһөө самолёдоор ниидэжэ, сагай уларилай шалтагаар Улаан-Үдэдэ бэшэ, Улаан-Баатарта тогтон, гурбан гүрэниие тойрон ерэһэмни баһал өөрын удхатай байгаа ёһотой. Гурбан гүрэнэй 5 газарай буряадууд хэлэеэ аршалан хамгаалха асуудалнуудые зүб мүрөөр шиидхэхэл ёһотой. Үгы хэгдэһэн хэлэеэ өөдэн үргэжэ, гүрэнэй хэлэн хүрэтэр хүгжөөһэн еврейнүүдэй жэшээ бидэндэ туһатай, - -гэжэ Тогтохын Толто онсолбо.

Тэрэнэй хэлэһээр, Хитад гүрэндэ 7 мянга 800 шахуу буряадууд ажаһууна, тэдээн соо түрэлхи хэлэеэ мэдэхэгүй нэгэшье хүн үгы. Иигэжэ хари гүрэндэ ажаһуугаад, түрэлхи хэлэеэ бузарлангүй нангин сахижа ябаһан жэшээ бусад буряадай һэшхэлэй удхата тэмдэг.

Шэнэхээн буряадуудай соёл шудалалай эблэлэй түрүүлэгшын хэлэһээр, шинии нютаг хэлэн иимэ, минии хэлэн дээрэ, гэжэ хубаарилан, илгарангүй, аяар үндэр сагһаа хүгжөөд ерэһэн хэлынгээ голыень олоод, эбтэйгээр анхаран абаха шухала.

- Хайшан гэжэ нэгэ түрэлхи хэлэеэ абаран абахаб гэһэн арга бии. Энэнь хадаа, юуб гэхэдэ, хуушан монгол хэлэеэ хүгжөөхэ шухала. Санкт- Петербург хотын зүүн зүгэй үнэ сэнтэй баялиг нөөсын хүреэлэндэ хэды олон номууд хуушан монгол хэлэн дээрэ бииб! Тэрээн соо мүнөө үеын монгол, буряад хэлэнүүдтэ тааруулһан номууд бии. Тэдэниие уншажа, шэнжэлжэ, залуушуулда дамжуулхаар ехэ удхатай мэдээсэлнүүд хадагалаатай, - гэжэ Толто ахатан мэдүүлбэ.

Үнэхөөршье эндэ, онсолон тэмдэглэбэл, хори хэлэн литературна гол аялга гэжэ тоосолдожо байнгүй, булта дары хуушан монгол хэлэндээ эрьен бусажа, нэгэ хэлэтэй, эбтэй буряадууд болохол байгаа бэшэ гүбди?

Борис Балдановай гэрэл зураг