​​Түүхэмнай түүрээгдэһээр

Мүнөө “Байгал” сэтгүүлэй 5-дахи дугаар олоной һонорто дурадхахадаа, “Далан долоон домог” гэһэн урилдаандамнай ороһон Цэбэг Хобраковой «Басай шоно уг изагуурай зарим домогууд» гэһэн шэнжэлхы гүнзэгы удхатай статья тус дугаар соо толилогдоо гээд мэдээсэе. Энэ статьягайнгаа үргэлжэлэл нэмэлтэ болгон, “Агууехэ элинсэгүүдээ дурдая” гэһэн удаадахи статьягаа һая редакцида асархадань, “Буряад үнэн” сониндоо толилхо гэжэ шиидэбэбди. Сонин сэтгүүл хоёрнай холбоотой, нэгыень «Байгал» сэтгүүл соо уншаад, нэмэлтыень “Буряад үнэн” соо олоёл даа.

Агууехэ элинсэгүүдээ дурдая

“Байгал” сэтгүүлэй 5-дахи дугаарта Агууехэ Шоно Ба­атар ехэ баабай тухайгаа, тэрэнэй сууда гараһан, ехэ-ехэ зарим үринэр тухайнь һануулжа бэшээд, мүнөө энээн тухай үргэлжэлүүлхые бодобоб. Минии сэсэн бэрхэ абганарни, баабаймни, Да­рима эжымни, ехэ дархашуул байһан нагасанарни олон һонин домогуудые хөөрэгшэ һэн, олон юумэнэй мартаг­даашье һаань, һанагдаһан үгүүлэлнүүдыень бэшээд туршаһуу.

Совет засагай үедэ энээн тухай бэшэхэһээ байха, ехэ­эр хэлэхэньшье аюултай саг байһан, зэмэдэ дайруулха шалтагаанһаа боложо, зон хуу нюужа, шэбэнэн һагад хөөрэлдэдэг байгаа бэзэ.

Мүнөө сагай зөөлэрхэдэ, уг изагуурайнгаа түүхэ һануулжа, хөөрэхэ, бэшэхэ үе сагай тогтоод байхада, энэ һайхан үйлэ хэрэглэжэ, алдар суута, агууехэнүүд, олон мянган жэлнүүд соо суурхажа байһан аад, мүнөө мартагдахаяа байһан уг из­агуурайнгаа элинсэгүүдые, баатарнуудые, эхэнүүдые дурсан-дурсан, ургажа байһан залуу үетэндэ саг үргэлжэ һануулжа байха ду­ран хүрэнэ.

“Байгал” сэтгүүлэй 5-дахи дугаарта Алан-Гуа ехэ эхын хаана, хайшан гэжэ түрэһые, хадамда гараһые, үри хүүгэдтэй болоһон тухай бэшээ һэмди. 5-дахи, одхон хүбүүн Бодончарһаань 11 үе болоод Агууехэ Чингис Бог­до хаанай мүндэлһые, алтан угынь “борджигин” бэшэ, ха­рин эхынгээ нэрээр, түрэһэн нютагайнгаа нэрээр “баргуд­жин” гэжэ нэрлэгдэһэн бай­гаад, мянган жэлэй хугасаа соо “борджигин” болошоһон гээд абгамни ойлгуулагша һэн.

Шагнахада, аялгань аб ад­ляар дуулдаһан шэнги, “бор­сонойн” гээшыень баһашье “борджигин” гээд бэшэхэдээ болоо. Эртэ урдын алфави­дууд соо зөөлэн аялганууд (гласные) үгы байһан бай­даг.

Иврит алфавит тии­мэ байһан аад, ганса хатуу аялгануудһаа (согласные звуки) бүридэнхэй байһан. Тиихэдээ хуушан тюрк хэ­лэнэй бэшэгээр “шоно” гэжэ үгэ, б.р (бр) гээд бэшэгдэ­дэг, дуулдахадаа, “бор”, “бар” гэжэ байгаад хэлэгдэдэг байһан байна.

Мүнөөнэй тюрк хэлэн дээрэ шоные “бюрю” гээд нэрлэнэ. Энээн тухай Барга Баатар, Агууехэ Барга хаан баабай, Хаан Хажир Сагаан ноён, Борсой Шоно баабай тухай бэшэхэдээ тайлбарил­жа туршаа һэмди.

Мүнөө энээниие дабта­хадаа, Алан-Гуа ехэ эхын 4-дэхи хүбүүнэйнь үри һадаһан болохо, агууехэ сэ­рэгэй ударидагша, Хүхэ Ор­дагай ехэ дарга, ударидаг­ша байһан, бүхы Дунда Ази, Индиие эзэмдэһэн, “Алтан Орда” гүрэниие үгы хэжэ, тэрэнэй хаан байһан Тох­тамыш хааниие саазалһан, Русь гүрэниие Алтан Ордаһаа абараад, өөрөө ошо­жо, Русь дахинаа эзэмдэхэ гэжэ түхеэржэ байһан аад, хүндэ үбшэндэ дайрагдажа, бурхандаа ошоһон агууехэ Тамерлан, Тимур ленг, Же­лезный Хромец гэжэ байгаад алдаршаһан «бороулас” гээд уг гарбалтай ехэ хүн тухай бултанда һануулая.

Энэ уг гарбал тухайнь Самарканд хотодо байдаг, хүдөөлһэн ордонойнь (Мав­золей) хуурсагайнь хабхаг дээрэ бэшээтэй юм гээд, түүхын эрдэмтэд булта бэ­шэдэг, хэлэдэг. Тиихэдээ «бороулас” гээшэмнай баһал “шоно гарбалтай” арад гэһэн удхатай болоно ха юм.

Тиихэдээ агууехэ Шоно Ба­атар ехэ баабайһаамнай, тэ­рэнэй хоёрдохи хүбүүн Бор­сой Шоно баабайһаамнай, Баргуджин Түхэм һайхан нютагһаамнай, бүхы Буряад оронһоомнай иимэ ехэ зон эхин түрэлтэй байна гэжэ ойлгоо хада ямаршье монгол хүнэй омогорхохоор лэ.

Тюрк, монгол арадууд нэгэ эсэгэһээ, хоёр хошоо хүбүүдһээ Зүлхэ мүрэнэй эхиндэ, Байгал далайн хажу­уда түрэһэн гэдэг.

Манай ээрын урда тээ 3-4-дэхи зуун жэлдэ эгэ­эн түрүүшынхиеэ Хитад гүрэниие эзэмдэхэдээ, хун­ну гээд нэрэтэйгээр хитадай түүхэдэ бэшүүлһэн, энэ ма­най ээрын урда 3-4-дэхи зуун жэлнүүдэй үедэ бүхы Еврази эзэлжэ, Рим ехэ гүрэниие һандаажа, бүхы Европые эзэмдэхэдээ, гунны гээд Ев­ропын түүхэдэ бэшүүлһэн.

Тэрэ үе сагһаа эхилжэ, энэ хоёр арад зааха-зааханаар илгаржа, һалажа захалһан гэдэг. Энэ эхин угынь мүнөө хэлэ амаяа, түүхэеэ, нэрэ обо­гоо хуу алдаһан, төөришэһэн үсөөн тоотой болошоһон эхирид уг гэдэг.

Тюрк арадууд соо Монгол гэжэ ехэ нэрэ зүүхэ арга эрхэ ганса уряанхай, тува арадта үлэһэн. Монгол (ородоор ис­тинно главный), энэ үндэр нэрэ зүүхэ агууехэ эрхэ нүгөө тюрк арадуудынь бул­та алдаһан гэдэг, яахадааб гэхэдэ, тэдэнэр Хүхэ Мүнхэ Тэнгэри ехэ эсэгэдээ урба­жа, сэсэн бэрхэ еврей, араб арадуудай мэдэлдэ булта орошоһон.

Манай буряадууд баһа өөрын дураар энэ ехэ нэрэһээ арсаад, юуншье бэшэ болоод, төөрижэ ябадаг.

Энэ заахан бэшэг соогоо агууехэ Шоно Баатар баа­байнгаа, тэрэнэй хүсэтэй шанга, сэсэн бэрхэ, мүнөө булта манай Һахюуһан ехэ Бурхаднай болоһон, алдар суута, ехэ-ехэ хэзээ холын, мартагдажа байһан агууе­хэ элинсэгүүдээ дурдажа, һануулжа туршабаб. Ойлго­хо хүниинь ойлгожо, уг изагуураараа омогорхожо, ами наһаяа, ажал хүдэлмэриеэ, һанаа сэдьхэлээ тэгшэлжэ, хүсэ шадал түгэс болохо гэжэ найдая.

Цэбэг ХОБРАКОВ

...“Далан долоон домог” урил­даанда Лопсон Шенхоровой “Хаан Шаргай Бурхан Баабай” гэһэн үльгэрлиг туужын хоёрдохи хэһэг – түгэсхэлынь үгтэбэ. Арадай аман үгэһөө һабагшатай, эгээл түрүүшынхеэ хэблэгдэжэ байһан энэ зохёол наринаар хужарлан уншаа һаа, сээжэдээ одоо ехэ бая­лиг хуряажа абахат гээд, хүндэтэ уншагшадтаа хандая. Урилдаанай урасхалда Захаамин аймагай Ён­горбой һууринда ажаһуудаг Луб­сан Цыренов “Захаамин хангайн домогууд» гэһэн найруулгатайгаа оролсобо.

Уран зохёолшо, ниитын ажал ябуулагша Доржо Сультимовтай Монгол оронтой соёлой талаар харилсаанууд тухай хөөрэлдөөн үгтөө.

“Буряадай уран зохёолшодой шэнэ бүтээлнүүд” гэһэн ниитэ гар­шаг доро Александр Лыгденовэй “Нүүдэлшэд” туужын үргэлжэлэл, Тимур Гомбожаповай шүлэгүүд толилогдобо.

“Манай литэ” гэһэн ниитэ гар­шагые Буряадай мэдээжэ уран зохёолшо Самбу Норжимаевай 90 наһанай ойдо зураглал болон авторай залуудаа бэшэһэн басни­нууд шэмэглээ. Мүн лэ Буряадай ирагуу найрагша Алексей Бада­евай 80 жэлэй ойдо дурасхаалай булан үгтэбэ.

“Монголой уран зохёолшодой бүтээлнүүд” гэһэн ниитэ гаршаг доро Монголой бэлигтэй ирагуу найрагша, прозаик Гомбожавын Мэнд-Ооёогой шүлэгүүдые Цын­дема Бабуева Надежда Гармаева хоёр оршуулжа, олоной һонорто дурадхаһан байна.

Буряад уран зохёолшодые оло­ор оршуулһан Андрей Румянце­вай 80 наһанай, Намжил Нимбуе­вай 70 жэлэй ойдо зорюулганууд онсо һууряа эзэлээ.

“Шэнэ номууд” гэһэн ниитэ гар­шаг доро “Ород Уласай мүнөө үеын арадуудай уран зохёол” гэһэн шэ­нээр гараһан антологи тухай Га­лина Базаржапова-Дашеева бэшэ­бэ. Ирагуу найрагаа уншагшадта дурадхахын урда һайса һагшажа, үгэ бүхэнэйнь зүб һууриие оло­жо, уянгын уян хүшэгые нээһэн, туд бүридөө “Сэдьхэлэй һудал”, “Зүүдэнэй орон” гэһэн номуудые гаргуулһан Захаамин нютагһаа гарбалтай Солбон Аюшеев Вале­рий Цыбиков хоёрые “Байгал» сэтгүүлэйхид үнэн зүрхэнһөө амаршална. Шэнэ бодолнууд, шэнэ уянга хоймортомнай айл­шалба гээшэ.

Һүүлэй үедэ аша үрэтэйгөөр ажаллажа байһан ирагуу найраг­ша, философ Даша-Дондоп Очи­ров «Зүүн зүгэй зүнтэйхэн зүгы” буланда Корней Чуковскиин “Те­лефон” гэһэн шүлэглэмэл найру­улга оршуулжа дурадхаһаниинь, багашуулай булангые эзэлбэ.

Энэ жэл түрэһөөр 85 наһанайнгаа ойе угтажа байһан Буряадай арадай уран зураа­ша Иннокентий Налабардинай түүхын удхата зурагууд хэблэгдэ­бэ. Үбэр Монголой уран зохёол­шо Сайшиялай “Сказание о Чин­гисхане” гэһэн номой гадарые И.Налабардинай зураг шэмэглээ һэмнай.

Түүхэмнай мүнөөшье түүрээгдэһээр, уран зурагууд соо удхаяа олоһоор лэ.