​​Барас Халзановай ойн баярта ордон нээгдэбэ

Сэлэнгэ аймагта зэргэлээд оршодог Харгана болон Жаргаланта гэжэ һууринуудта Буряадаймнай бэлигтэй ирагуу найрагшад түрэһэн. Хэрбэеэ Даша Дамбаевай ойн баярай хэмжээнүүд үнгэрһэн жэлдэ үндэрлөө һаа, байгша ондо Барас Халзановай 80 жэлэй ой тэмдэглэгдэнэ. Эгээл энэ түхэреэн ойень угтаха зуураа нютагаархидынь Жаргалантадаа соёлой һайхан ордон нээбэ. Декабриин 7-до үнгэрһэн нээлтын баярта оролсоходоо хэһэн ажаглалтануудаа та олондоо дурадхахам.

Абгадаал адли ажалша бэрхэ

Барас Халзановай эсэгын нэрэ зүүһэн ойро түрэлэй болодог Цыретор 2011 ондо хорёодхон наһандаа Жар­галантын сомоной даргаар һунгагдаа. Мүр дээрээ гори­тойхон ехэ ашаа тээһэн за­луу хүбүүн арга боломжоо­роо ажалаа хэжэл ябаа. Ноёд һайдай богоһо хоёр жэлэй туршада нилээдхэн эллээжэ, 7 сая түхэриг туһаламжа нэ­хэжэ, Үбэгэн гол дээгүүрхи хүүргэеэ шэнэлүүлээ. Ти­игээдшье туйлалта дээ­рээ тогтошоогүй, ажаһуугшадайнгаа зарга мүрдэн, заатагүй амбулатори ба­рюулха гэжэ шиидэһэн байна. Федеральна һанһаа мүнгэндэ хүртэһэнэй ашаар үнгэрһэн жэлдэ энэ хүсэлөө хүсэлдүүлжэ шадаа. Мүнөө нютагай зон бэеэ эмнүүлхэеэ шэб шэнэхэн амбулатори ру­угаа алхалдаг болонхой.

Арадай хүсөөр асари олон барилганууд хаа-хаанагүй бодоно гэжэ Цыретор Цырендоржиевич адаглаад, нютагаархидаа уряалаа. Тиигэжэ үхибүүдэй наадаха талмай үндыгөө, барилдаанай “Абарга” гэжэ гэр бодоо. Нютагай зоной тэмдэглэһээр, нэгэнь шэр­дэхэ, нүгөөдэнь угааха, саа­дахинь асарха ба абаашаха гэхэһээ эхилээд, хүн бүхэнэй хубита оруулагдаа. Цыретор Халзановай нютагаархидаа нэгэдүүлээд дахуулха шада­баринь эгээл эндэ бодотоор элирээ.

Байгша оной июлиин 20-до барилдаанай “Абарга” гэ­рэй нээлтэдэ Буряад Уласай Толгойлогшо оролсоо. Тии­хэдэнь сомоной дарга саана­хииень бодожо, Алексей Цы­деновтэ баригдажа байһан соёлой байшанаа харуулаад, туһаламжа эриһэн юм.

Соёлой шэнэ байшанда

Урдахи соёлой байшан хуушаржа, хүнэй орохонь аюултай болоһон байгаа. Эгээл тиимэһээ дүрбэн жэ­лэй саана хаагдахадань, бүхы баярай тоглолтонууд һургуулида эмхидхэгдэжэ эхилээ.

«Удаан хүлеэгдэһэн клуб­най одоошье баригдаба. Энэ ехэ хэрэгыемнай дэмжэлсэһэн бүхы зондоо баяр та­лархалаа мэдүүлнэб», - гээд, Жаргалантын сомоной дар­га Цыретор Халзанов сэдьхэ­лээ хүдэлгэн хэлэбэ.

Баярай дулаахан оршон­до нээлгын ёһолол үнгэрөө. Уласай болон аймагай хэм­жээнэй ноёд һайд, тэрэ то­одо Соёлой яаманай сайд Соёлма Дагаева, Буряад Ула­сай Толгойлогшын болон За­сагай газарай Захиргаанай хүтэлбэрилэгшын орлогшо Виктор Аюшеев, Сэлэнгэ ай­магай засаг дарга Станислав Гармаев, аймагай бүхы сомо­нуудай дарганар болон бу­сад амаршалаа.

Максим Шагдаров, Станислав Дашиев, Соёлма Дагаева, Виктор Аюшеев, Цыретор Халзанов

“Хоёр жэлэй саана Роман Шагжитаров ахамнай энэ байшанай проект бэшээ бэ­лэй. Бидэ тиихэдэнь нэгэ хони үгэхэбди гэжэ найдуу­лаал һэмди”, - гэжэ Станис­лав Дашиевич үгэ абахадаа, уриханаар эхилээ. Тиигэжэ барилга ябуулһан “Строй­тех” бүлгэмэй Олег Жамья­новта баяраа мэдүүлээ.

Дүрбэхэн һарын туршада 80 хүнэй һууха һандалитай соёлой һайхан ордон бодоо. Тиигэхын тулада федераль­на, уласай болон аймагай һанһаа 16 саяһаа үлүүтэй мүнгэн һомологдоо.

«Бидэ сонгоолнууд туф­таа хэдэггүй гэжэ барилгаяа ябуулхадаа, хүбүүд һанааем заһаа бэлэй”, - гээд, Жарга­лантын сомоной дарга Цы­ретор Цырендоржиевич бул­таниие хүхеэбэ.

Борис, али Барас гү?

Багаһаа уран үгэдэ эльгэ­тэй Борис Халзановые эжынь “Барас” гэжэ эрхэлүүлдэг байһан. Хожомынь эгээл энэ нэрээрээ холо ойгуур алдар­шаа, Буряадай соёл урлалда өөрынгөө мүр сараа үлээгөө. Буряад хэлэ, бэшэг шудалжа байһанаа, Москва руу уран найруулагшын һургуулида ошожо ороһон. Тэрэнээ түгэсхэһэнэй удаа Сверд­ловскын киностудида найруулагшаар хүдэлөөд, хожо­мынь дэргэдэнь үсөөн тоото арадуудай “Зов” гэжэ студи нээһэн. 12 уран кино, 22 ба­римтата кино найруулһан. Тиихэдээ гол дүрэнүүдые гүйсэдхэхыень Буряадай зүжэгшэдые уридаг, өөрөөшье оролсодог байһан. Да­ша-Рабдан Батожабайн “Төөригдэһэн хуби заяан” гэжэ зохёолой удхаар фильм бу­улгажа эхилһэн аад, эсэстэнь хүргэжэ үрдеэгүйнь харам­тай.

Эжынгээ наһа барахада, ехэ уйдаа. Долоон һара бо­лоод, хойноһоонь ябашаһан. Чукоткодо кино буулганда роль гүйсэдхэжэ байһанаа, хүйтэ абажа үбдөөд, 50-яад­хан наһандаа Барас Хал­занов хада гэртээ хариһан байна. Энээн тухай суута балерина Лия Балданова­гай найруулһан баримтата фильмһээ мэдэбэбди. Соё­лой шэнэ байшан дотор оло­ной урда энэ баримтата кино дурадхагдаа бшуу.

Ажаһуугшадаа алдаагүй Жаргаланта

Түүхэтэ тоо баримта тодорхойлһон һонин мэдээ со­ёлой сайд Соёлма Дагаева дуулгаба. 1901 ондо Жарга­лантада 698 хүн ажаһуудаг байһан. Харин мүнөө эдыл зон тоологдоно, 62-ынь – үхибүүд юм. Тэдэн “Алтан жаргал” гэжэ ансамбльда дуулана, хатарна. Тиимэһээ шэнэ клубтай болоһондоо угаа баяртай. Томошуулшье багашуулһаа дутанагүй - нэ­элгын ёһололдо бэлдэжэ, хоор байгуулаа. Хоорой тэг дунда дээрэ хэлэгдэһэн со­моной дарга Цыретор Хал­зановай наһанайнь нүхэр Арюна зогсоно һэн. Буря­ад хэлэнэй багша һэн тула бүхы хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр оролсодог, илангаяа Ивалгын дасанда үнгэрдэг “Эхэ хэлэн – ма­най баялиг” гэжэ наадамда таһалгаряагүйгөөр ябадагы­ень тэмдэглэхэ шухала. Иимэ эдэбхи үүсхэл ехэтэй хани­тайл хадаа Цыреторэй ажал урагшатайгаар ябана ха юм. Үнэр баян энэ залуу бүлэ ню­таг сэлеэнээ хүдэлгэдэг нэгэ аминиинь болонхой.

Абгаяа дууряажа ажалша бэрхэ даргын тэмдэглэһээр, найман ханатай наһатайшуулай сугларха гэр аша­глалда тушаагдахаар болоод байна. Дүйсэн үдэртэ тэндээ сугларжа, маани мэгзэмээ уншадаг байха юм. Үшөөшье олон хараа түсэбүүд сомо­ной даргын урда бии. Ам­жалта хүсэе! 

Сарюуна Эрдынеевагай гэрэл зурагууд