​Гүнэйн дунда һургуулиин 75 жэлэй ойн баяр

1974 он. Гүнэйн дунда һургуулиин нээлтэ. Шэнэ һургуулиин бэлэг болгоһон түлхюур һургуулиин захирал Баян-Дэлгэр Дашиев абана.

Зогсоно: Цыренов Д.Ц., Агын РК КПСС-эй нэгэдэхи секретарь; Б-Д. Дашиев, һургуулиин захирал; Цырендоржиев Х.Г., сомоной зүблэл түрүүлэгшэ; Бахлаев С.А., XIX партсъездын нэрэмжэтэ колхозой түрүүлэгшэ

2018 ондо Ага тойрогой Гүнэй нютагай һургуули 75 жэлэйнгээ ойн бая­рые угтаба. Дэмбэрэлтэ һайндэрые угтуулан, һургуули дүүргэгшэд, нюта­гаархид, багшанар, һурагшад, засаг зургаан гээд бэлэдхэлэй ехэ ажал ябуу­лаа.

Нютагай түүхэһээ

Һургуулиин багшанар ба эдэбхитэй нютагайхид түрэл һургуулиингаа баян түүхын баримтануудые суглуулжа, барюубшатай, үзэмжэ һайхан ном хэблэн гаргаа.

Энэ ном хэблэлдэ бэлдэһэн, олон жэлдэ Гүнэйн һургуулиин захирал ябаһан Валерий Семёновой хэлэһээр, ном соо нютагай түүхэ ехэ бэшэгдээ гэнэ.

- Хүдөө талада гэб гэн­тэ һургуули бии болошодог бэшэ. Тиимэһээ юун нютаг гээшэб, ямар арад зон эндэ ажаһуудаг байгааб, һургуули энэ нютагта юундэ амин шухала болооб гээд эхин түрүүн түүхын һонин мэдээсэлнүүдые суглуулжа, энэ номой эхиндэ оруулааб­ди, - гэжэ нютаг ороноо шэн­жэлэгшэ Валерий Шойжам­соевич хөөрэнэ.

Үнэхөөрөө, Гүнэй нютаг ехэ баян түүхэтэй. “Гүнээхин гэжэ хэд бэ?” гэһэн ехэ һонирхолтой статья энэ но­мой эхиндэ үгтэнэ.

Монголой элитэ эрдэм­тэн, академик Бямбын Рин­чен 40 жэл соо хамниган угсаатаниие шэнжэлжэ, “Монгол арад улсын хамни­ган аялгуу” гэжэ ном соогоо иигэжэ бэшэһэн байдаг:

“Гүнээкин обогтон дээрэ сагта сэрэг эрын албатай байжа, Чингисэй үедэ ехэ сэрэгэй номон жагсаалай гүндэнь ябадаг байратай һэн тула Гүнээкин гэжэ нэрэтэй байһанаар тэрэнь үри һадаһандань обог болоһон байна”.

Эрдэм шэнжэлэгшэдэй баримтаар, Гүнээхин обог­тон Хэрлэн голоор нүүжэ ябаһан монгол угсаатан арад. 1656 онһоо Нэршүү руу хүрэжэ ерэһэн хаш. 1792 онһоо Гүнээхин өөрын угай тамга хадагалжа, мүнөө болотороо абажа ябадаг. Ононой хамнигад 6 дасан байгуулһан юм. Тэдэнэй нэ­гэниинь Гүнэйн дасан 1802 ондо баригдаһан.

Энэ номдо Гүнэй нюта­гай газар уһанай нэрэнүүд булта бүридхэгдэжэ, нэрэ бүхэндэнь тайлбари үгтэбэ. Юундэб гэхэдэ, залуу зон нютагайнгаа газар уһанай нэрэнүүдые мартажа байна бшуу.

Гүнээхин ажалша мал­ша, эрэлхэг зоноороо су­урхадаг. Нютагай 7 хүн Ленинэй орденоор шагнагдаһан, тэрэ тоодо 4 хони­шод ороно.

Ажалай Улаан Тугай ор­деноор – 10, Дайшалхы Улаан Тугай орденоор – 4, “Хүндэлэлэй Тэмдэг” («Знак Почета») – 9, Октябриин Революциин орденоор – 1, Арадуудай хани барисаанай орденоор – 1, Ажалай Алдар Солын III шатын орденоор – 1, Улаан Одоной орденоор - 7, Ажалай Алдар Солын III шатын орденоор – 6, «Эхэ-Герой» орденоор – 18, Шэн зоригой орденоор – 3. Ме­дальнууд: «За освоение це­линных и залежных земель» – 7, «За трудовую доблесть» – 4, «За трудовое отличие» – 4, «За строительство Бай­кала-Амурской магистрали» – 3, «Патриот России» – 1.

Ононой эхин шатын һургуули

Эсэгэ ороноо хамгаал­гын Агууехэ дайнай шэрүүн 1943 оной янгинама хүйтэн январь һарада Онон голой эрьедэ эхин шатын һургуули нээгдэһэн байна. Тэрэ сагта бүхы хүсэ шадалаа элсүүлэн, Илалта туйлалгада эльгээгдэжэ, тэрэ үлэн хооһон, хэсүү сагта Агын талада эхин ша­тын һургуули нээгдэхэ ушар гайхалтай. Тиигэжэ Гүнээхин бага үхибүүдээ хүршэ Һүдэнтын һургуули абаашаха­яа болиһондоо хэды баярлаа хаб. Нютагай соёлой байшан соо байрлаһан һургуули хоёр халаанаар ажаллажа эхилээ. Эгээл түрүүшын багша Цырендолгор Дон­докова түүхын хуудаһанда иигэжэ бэшэһэн байгаа: “Һүдэнтын һургуулиин за­хирал Бадма-Базар Намсара­евич намайе дуудажа, Гүнэй руу эльгээһэн юм. Клуб соо түмэр пеэшэн байгаа, үхибүүдтэеэ хамта мүшэр модо суглуулжа, улайшта­рынь түлидэг бэлэйбди. Бочкоор хэһэн пеэшэнһээ гал гаража, түймэр яажа болошодоггүй байгаа юм”.

Ононой эхин шатын һургуулида 1943-1949 ону­удта 26 һурагша һуража гараһан байна. Энэ һургуулиин түрүүшын шабинарай нэгэн Бүтит Сүхэбатарова тэрэ сагые дулааханаар дурсана: «Багшанараа “Нима һургагша”, “Албажинов һургагша” гэдэг һэмди. Һургуулимнай модон байшан соо һэн, галаа түлидэг, хар­шынтай дэн байха. Лагбаан соо бэхэ байха, гуурһаар бэ­шэдэг һэмди, 1 глобус, 1 кар­та байгаа. Үбэлэй хүйтэндэ бэхэмнай хүршэхэ, юумэн хо­мор, хатуухан лэ саг һэн даа», - гэжэ Бүтит эгэшэ хөөрэнэ.

2018 он. Эхин шатын ангиин багшанар 

Ойн баярай ёһолол

Энэ намарай һайхан сагта Гүнэйн һургуули 75 жэлэйн­гээ ойн баярые үргэн дэлисэ­тэйгээр тэмдэглэбэ. Энэ ху­гасаада хэдэн олон һурагшад тус һуралсалай гуламтаһаа далижан гарааб даа. Мүнөө холо ойро газарнуудаар то­онто нютагаа суурхуулжа, үндэр амжалтануудые туй­лажа ябадаг шабинарынь түрэл һургуулиингаа баяр­та олоороо сугларжа, баг­шанартаа баярые хүргэжэ, баглаа сэсэгүүдые, бэлэг сэлэгүүдые барюулаа.

Мүнөө сагта Гүнэйн һургуули Ага тойрог соо түрүүшүүлэй тоодо ажалаа урагшатай ябуулдаг. Ню­тагай омогорхол болоһон һургуули үргэлжэ элдэб ха­ралган, урилдаануудта хо­дол амжалта туйладаг бо­лон һурагшад алтан, мүнгэн медальнуудаар һургуулияа түгэсэдэг байһаниинь мүн.

Нютаг зон бүгэдөөрөө су­гларжа, һургуулиингаа бай­шан өөдэнь татажа, спортын танхим һэльбэн шэнэлжэ, дулаан, болбосон түхэлтэй болгоо. Мүн һурагшадай бэе һорилгоной мүнөө сагай эрилтэдэ таарама хэрэгсэл, түхеэрэлгэнүүдые худалда­жа абаа. Иимэ спортын ор­дон соо эдир тамиршад бэеэ һорижо, үшөө олон амжал­тануудые туйлахал байха гэжэ һоригшод, багшанар, үхибүүдшье найдуулаа.

Һургуулиин ба нютагай байдал тон нягта холбоо­той юм. Тиимэл хадаа энэ ойн баярта дашарамдуулан, “Дасанай худаг” гэһэн архи­тектурын барилга бодхоог­дожо, баярай оршон байдал­да нээгдэбэ. Нютагай үндэр наһатанай тодорхойлһоор, энэ худаг Гүнэйн дасанай мэдэлэй байһан, худагай уһаниинь тон сэбэр, амта­тай. Энэ худаг һэргээлгэдэ “Булаг” гэһэн ТОС-ойхид тон ехэ эдэбхи үүсхэл гаргаа.

Гүнэй нютагай засаг зурга­аниие олохон жэл соо Рихард Дармаев хүтэлбэрилнэ. Тэрэ өөрөө 1983 ондо нютагайнгаа һургуули дүүргэһэн юм.

- Һурагша бүхэн дулааха­наар өөрынгөө түрэл нютагаа, түрэл һургуули, хайрата баг­шанараа дурсажа ябадаг ха юм даа. Бултанай сэдьхэлдэ манай һургуули эхи табигшадай нэрэ хэзээдэшье мартагдахагүй. Эдэ хэд бэ гэхэдэ, Цырен-Долгор Дондоковна, Балдоржи Бал­дандоржиевич, Баян-Дэлгэр Дашиевич, Ринчин Жундуевич, Базар-Ханда Доржиевна, Дол­жин Батоевна болон олон-олон манай багшанар. Энэ сагай ху­гасаада хэды олон багшанар ээлжэлэн манай һургуулида ажаллааб даа. Тэдэнэр булта һургуулиин үндэр хүгжэлтэдэ заатагүй өөрынгөө хубитаяа оруулаа, - гэжэ сомоной засаг дарга Рихард Дармаев тэмдэ­глээ.

Гүнэйн һургуули Ононой эхин шатын һургуулиһаа эхи абан, 1970 ондо найман жэ­лэй болоһон юм. Дүрбэн жэл үнгэрөөд лэ, дунда һургуули нээгдэһэн байна. Тиигэ­жэ 1975 ондо тус һургуули түрүүшынхиеэ һурагшадаа томошуулай үргэн харгыда гаргаһан байна.

Гүнэйн найман жэлэй һургуулиин ба Гүнэйн дунда һургуулиин түрүүшын захи­рал Сергей (Баян-Дэлгэр) Да­шиевич Дашиев байһан юм.

- Мүнөө манай һургуулида 100-гаад үхибүүд һурана. Тэ­дэниие эрдэм мэдэсэтэй, бэрхэ багшанар һургадаг. Жэл бүри шэнэ багшанар, залуу халаан ерэжэ, һургуулиимнай бай­дал улам һонирхолтой бол­годог. Харин дүршэл ехэтэй багшанар залуу багшанартаа дүй дүршэлөөрөө хубаалда­жа байдаг юм, - гэжэ Гүнэйн һургуулиин захирал Цыржи-Мэдэг Зыдыгмаева хөөрэнэ.

Тиигэжэ мүнөөдэрэй һургуули һурагшадайнгаа оршон үеын эрилтэдэ таа­рама бүрин дүүрэн эрдэм мэдэсэтэй болохыень орол­доно. Инновационно, шэнэ онол түхэлөөр үхибүүдые һургаха арга боломжо энэ һургуулида зохёогдонхой.

Шэнэ ном