​​Улаан хурьганай мүргэл

Бөө Александр Ерахаевай Аюр хүбүүе улаан хурьганда мүргүүлхэ үедэ

Улаан хурьганай мүргэл хэхэ гээшэ юун бэ гэжэ хүн асуужа болохо. Энэ хадаа урданай сагһаа хойшо уг удамаар дамжажа ерэһэн худариин буряадуудай зан­шал болоно.

Энэмнай ямар гурим бо­лоноб гэбэл, хүбүүн хүниие гурба дахин хониндо мүргүүлхэ ёһотой. Хониниинь шэмхэгдээгүй, эбэртэй хо­нин байха зэргэтэй. Тон түрүүн таба наһатайдань һэеы тохом дээрэ һуулгаад, удаань һургуулида орохын урда, харин гурбадахияа эмэ­эл дээрэ һуужа, гартаа годли бариһан, сэрэгэй албанда ошохын урда иимэ мүргэл үнгэргэдэг гээшэ. Энэ хадаа ёстой эрэ хүн болобо, хаа­нашье ябаа һаа, ямаршье юумэндэ диилдэхэгүй гэһэн удхатай.

Энэ удаа Галина Уланов­на Даньшаевагай гэр бүлэдэ иимэ заншал үнгэргэхэ саг­тань дайралдажа һонирхобобди. Галина Улановна энэ үдэр зээ хүбүүн Аюртаа иимэ гурим бүтээбэ. Энэ заншал сахин бүтээхэдэ, түрэл гаралай зон, айл хотон суглардаг юм.

Энэ гурим тухай тодорхойгоор бэшэхэдэ, иимэ. Хама­гай урид энэ гурим бүтээхэ айлайхи бүхы хэрэгсэлээ бэлдэнэ. Эрэ хонин, гурбан дэрбэлгэ (залуу хуһан мо­дохонууд) заабол хэрэгтэй. Эдэ мододой нэгэндэнь хара бүдөөр хэрмэ, хоёрдохидонь сагаан бүдөөр шандага, ха­рин гурбадахидань улаан бүдөөр сэргэ эсхэжэ уяна. Үшөө юун эндэ ороноб гэхэ­дэ, жодоо (ёдоо), хөөрүүлһэн һүн, шанаһан зөөхэй, аяга амһарта, хоёр тогоон, хашарһан мүнгэн, архи, хүбүүнэй бага наһатай байбал, һэеы, бүдүүн эрэ болоболнь эмээл, годли болоод, бөөдэ ба бэшэшье сугларһан зондо барюулха бэлэгүүд, бусад­шье хэрэгсэлнүүд эртээнһээ бэлдэгдэнэ.

Эртэ үглөөнһөө бөө ерэ­жэ, энэ гурим бүтээхээр бэлдэгдэһэн хэрэгсэлнүүдыень шалгаһанай удаа, сэржэм үргэжэ, сугларһан зон булта тэрэ сэржэмһээнь ама хүрэхэ ёһотой. Тиигэжэ энэ зан­шалаа бүтээхэеэ газаашаа гарахын урда гэрээ арюуд­хана. Удаань пеэшэн сооһоо сог гаргажа, тэрээндээ ёдо­огойнгоо хэлтэрхэй нэмэжэ ууюулжа, хэрэгсэлнүүдээ ууяһан сог дээрээ арюудха­жа, газаашаа абаад гарана. Тиихэдээ ганса бүһэтэйшүүл гаража, энэ заншал бүтээдэг байна.

Газаа сэбэр газарта зу­рамуудтай гурбан модохо­нуудаа – дэрбэлгэнүүдээ зоожо, доронь шэрээ болго­жо, хабтагай дэбдеэд, тэрэ­эн дээрээ хашарһан мүнгэ, зөөхэй, архи, печени болон хампеэд үргэл болгожо та­бина. Бишыхан Аюр хүбүүн һэеы тохом (сэрэгэй албан­да мордохоёо зэһэһэн залуу хүбүүндэ – эмээл болон год­ли бариһан) дээрээ һуужа байха ёһотой. Удангүй бөө сэржэмээ үргэжэ, энэ зан­шалаа бүтээжэ эхилнэ. Энэ һамбаандань бүһэтэйшүүлэй зариманиинь түлеэ хахалжа, тогоогоо бэлдэнэ. Нүгөө за­риманиинь хониёо гаргажа эхилнэ. Хониёо гаргахадаа, баһа өөрын гуримтай: эндэ хониной дотор гэдэһэ арил­гаха, сэбэрлэхэдээ, бүһэтэйшүүл өөһэдөө энэ ажал хэхэ ёһотой, эхэнэрнүүд оролсодоггүй байна.

Хониёо шанажа, зүрхэ, бөөри, эльгэ, сагаан мяха, заһаадаһа (тэбүүн), һүүлэй мяха амяараа хүнэг соо илга­жа абана. Тогоон соо шанаг­дажа байһан мяхаяа сэбэр хуһан модоор-шороор хад­хажа гаргадаг, бэшэ ондоо юумээр тогоон соо орожо болохогүй. Бөөдэ гэжэ нэгэ бишыхан мяха нойтон сэбэр­хэн модоной мүшэрөөр таһа уяад, аминдань шаналсадаг байна. Энэнь домбо гэжэ нэ­рэтэй. Тэрэ мяханһаань бөө ама хүрөөд, бэшыень галдаа үргэнэ. Тэрээнһээ гадна шэ­рээгэй мяхан гээд, бишыхан мяха шанажа, хони гаргаһан хүбүүд тэрээнээ хубаажа эдидэг байна. Хонинойнгоо мяха яһанһаань шуулажа аба­ад, араг яһыень дахин холбо­жо, хонин түхэлтэй болгоно. Зорюута бэлдэгдэһэн шэрээ гэжэ нэрэтэй түлеэн дээрээ гэдэһэнэй шабааһаниинь, гэдэһэ дотороо угааһан уһан булта нэгэ газарта суглу­улагдана. Мэнэ холбоһон хониной араг яһан дээрээ арһыень хаяад, түүдэг таби­жа шатаана.

Зөөлэн мяха жэжээр хэршэһэнэйнгээ удаа, энэ зан­шалайнгаа дүүрэхэ тээшэ гэртэ байһан эхэнэрнүүдые дуудажа, архи аягална, мяха тараана. Энэ заншал бүтээхэ үедөө бөө дүрбэн зүгтэ сэр­жэм үргэнэ. Тиигэжэ энэ Аюр хүбүүндэ бөө хэды дахин хүнэгтэй мяхан даллага ба­ряад, сэржэм үргэнэ. Удаань һү, зөөхэй, шэхэр, печениһээ үргэжэ, тон түрүүн Аюр хүбүүнэй ама хүрэһэнэй һүүлдэ булта байһан зон энэ эдеэнһээнь амталха ёһотой.

Энэ хэрэг бүтээһэн бүһэтэйшүүл гэртэ ороходоо, хэн ямар юумэ баряад гараа һэм, тэрэнээ һөөргэнь баряад орохо ёһотой.

Гэртэ орожо, бөө пеэшэн­дэ гэхэ гү, али галда сэржэм үргэхэдөө, Аюр хүбүүе хажуу­даа табсан дээрээ һуулгаад, уншалга бүтээнэ, харин байһан бүхы зон шэрээ­гэй саана гаража һуунад. Эндэ гэрэй эзэд айлшадые хүндэлнэ. Бөө һуурияа эзэл­жэ һуухадаа, саашадаа Аюр­та (ондоошье хүбүүндэ) эрдэмтэй, бэрхэ хүн боло­жо үндыхөөрнь һайниие хүсэнэ. Иигэжэ ерэһэн айлшад Аюрта болон Галина Улановнада (гэрэй эзэдтэ) абажа ерэһэн бэлэгүүдээ барина. Энэ хэрэг бүтээһэн бөөдөө гэрэй эзэн эхэнэр нэн түрүүн, удаань сугларһан зондоо баярые хүргэжэ, бэлэгүүдые барина.

Теэд гэртэ байһан зон бөөгэй үүдэ табяагүй һаа, газаашаа гараха эрхэгүй. Тэрэнь юм бэ гэхэдэ, бөө үүдэндэ дүтэлжэ, уншал­га уншажа бөөлэһэнэйнь һүүлдэ газаашаа гараха эр­хэтэй.

Үглөө үдэрынь бөө энэ айлда ерэжэ, сэржэм үргөөд, үсэгэлдэрэй хүнэгтэй дал­лага мяхаяа гаргажа халаа­гаад, байһан зондо эдюулнэ. Тиигэжэ мүргэлэй һүүлээр гурбан хоног үнгэрһэн хой­но дахин сэржэм үргөөд, энэ заншал дүүрэдэг байна.

Авторай гэрэл зураг