​​Аман зохёолой абдарые уудалагша

Банзаа Доржын Пүрбэ

«Аман зохёолой абдарһаа» гэжэ 32 үльгэр онтохоной, хэдэн домог түүхын, Харганаагай зоной уг гарбалай, 207 оньһон хошоо бо­лон ябаган үгын, 97 таабариин суглуулбари “Буряад үнэн” Хэ­блэлэй байшанда 2005 ондо нара хараа бэлэй. Энэ ном арадай аман зо­хёол шэнжэлэгшэдтэ ехэ удха шанартай байхаһаа гадна, залуу үетэниие хүмүүжүүлхэ талаар ехэ туһатай гэжэ мэдээжэ фольклорист Сергей Ба­буев тобшолол хээ һэн.

Үльгэр онтохонуудые нилээн дуулаһаншье, уншаһаншье һаа, анха түрүүшынхиеэ иигэжэ уншаад, ехэ гайхаа һэм:

Жаргалайнгаа захада хүрөөд,

Үзүүрыень үнэгэн хибээд,

Озуурыень охотноон хибээд,

Онтохомнай иигээд дүүрэбэ...

Энэ суглуулбари хэблүүлһэн Пүрбэ Доржиевич Банзаракцаев Ивалга аймагай (мүнөө Сэлэнгэ ай­магай) Харганаа иютагта 1928 оной декабриин 19-дэ түрөө. Уг гарбалаа­раа һэнгэлдэр угай һалтамаантанһаа эхитэй.

Үбгэн абань үхибүүдтэ үдэшын боро хараанаар үльгэр, онтохонуу­дые удхалан хөөрэжэ һонирхуулдаг байгаа. 1936 ондо Харганаагай эхин һургуулида ороо. 1947 ондо сэрэ­гэй албанда татагдаһан юм. 1954 ондо Улаан-Үдын 1-дэхи һургуули дүүргээд, Алтайн хизаарай Троицк хотодо һуража, 1-дэхи категориин киномеханик мэргэжэлтэй болоһон юм. Тиигээд лэ 1984 он болотор тоонто нютагтаа киномеханигаар хүдэлөө. 1985 ондо хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, нaha бараа һэн.

Пүрбэ Доржиевич хүдэлжэ байха­даа, үбгэд хүгшэдөөр үдэр бүри уулзажа, арадай аман зохёолой аргагүй ехэ баялигые шагнаһан байна. Хэ­дэн хоногоор үльгэр домогуудые хөөрэдэг абганиинь Гармаев Радна (һэнгэлдэр угай), Бадмаев Бальчин, Бадмаев Доржо (абзай угай) байгаа, харин Балданов Даша Дашипылов Лубсан (олзон омогой) хоёр дуунуу­даа дууладаг һэн.

1958 оной зун "Буряад-Монголой үнэн" сониндо "Арадай дуунуудые яажа суглуулхаб?" гэһэн статья Бу­ряадай шэнжэлэлгын институдай эрдэмтэн Гунга Туденов бэшэһэн байгаа. Тэрэ статья уншаад, ара­даймнай аман зохёол гүнзэгы да­лайдал адли, "уһанай загаһые нэгэ гүльмөөр губшажа дууһаха аалши?" гэгдэһэн үгэнүүд ехэл зүб байба. Тэрэ гэһээр арадай зохёолой баялигые, уг гарбал, үндэһэн ёһо заншал­нуудые, түрэл нютаг тухайгаа түүхэ домогуудые суглуулжа эхилээ.

Нютагтаа Банзаа Доржын Пүрбэ гэжэ алдаршаһан юм. 1960 ондо Улаан-Үдэһөө эрдэмтэд А.И. Ула­нов, Г.О. Туденов, Ц-А. Дугар-Нима­ев ерэжэ, арад зонһоо һурагшалжа суглуулһан аман зохёолынь Буряа­дай эрдэмэй түбэй архивта тушааһан юм. Тэрээн тухай иимэ данса бии: Банзаракцаев Пүрбэ Доржиевич 208 оньһон үгэ, 97 таабари, үльгэр, домогуудые, Харганаа нютагай уг гарба­лай түүхэ гэхэ мэтые – хамта дээрээ 237 гар бэшэгэй хуудаһатай согсол­бори тушаагаа.

"Буряад-Монголой үнэн", "Прав­да Бурятии", "Буряад үнэн", "Ула­ан Сэлэнгэ" гэһэн сонинуудай хуудаһануудта үе-үе болоод лэ, ню­тагайнгаа hoнинуудые эльгээжэ бай­гаа. Жэшээнь, "Шанга тэмсэл хэрэг­тэй" (Харганаа нютагай ажалшадай суглаанһаа) гэжэ хурса шүүмжэлэл 1965 ондо "Буряад үнэндэ " Б. Хар­ганаагай гэһэн нэрэ доро хэблэгдээ һэн. Түүхэ түүрээгшэ Пүрбэ Доржи­евич бүхы наһаараа таһалгаряагүй хүдөөгэй соёл гэгээрэлэй гулам­тада киномеханигаар хүдэлжэ, "СССР-эй кинофикациин отличник” болоһон юм. Цэрэн-Цоу Батуевна наһанайнгаа нүхэртэй зургаан үри хүүгэдтэй боложо жаргаһан юм. Мүнөө тэдэнэй арбан ашанар, до­лоон зээнэр, 29 гушанар ажана амга­лан ажаһуунад.

“Хүн энэ дэлхэйдэ түрэхэдөө, эдихэ ууха, хубсалха ба баяжаха зэр­гээрээ жаргалтай ябаха бэшэ, ажал хэрэгээрээ, үри хүүгэдээрээ жарга­лаа эдлэдэг. Пүрбэ Доржиевич мэн­дэ ябаа haa, энэ үбэл 90 наһатай үбгэжөөл болошоод байха һэн”, - гэжэ хүбүүд, басагадайнь дэмжэлгээр но­мынь хэблэлдэ бэлдэһэн Буряадай габьяата багша, мэдээжэ ирагуу най­рагша Нина Артугаева бэшэнэ.