​​Согто-Хангилай соло

Ага тойрогой Согто-Хангил нютаг тухай аяар 250 гаран дуун нэгэ доро зохёогдоһон юм. Һаяхана энэ суутай нютаг тухай үшөө 20 дуун мүндэлөө.

Түүхэдэ ороһон үйлэ хэрэг

Аяар холын 1968 ондо Ага тойрогой Согто-Хангил нютаг тухай дуунай харалган бүхы Зүблэлтэ гүрэнөөр дүүрэн соносхогдоһон юм. Тэрэ үедэ Буряадай элитэ хүгжэмшэн Юрий Ирдынеев тус нютагай хүүгэдэй хүгжэмэй һургуулиие даагшаар ажаллажа байгаа. Соёлой байшаниие багша, олониитын ажалай эдэбхитэн Дамбаринчин Цыренжапов даагаад ябаа. Тиигэжэ эдэ хоёрнай нютаг тухай эрхим дуунай конкурс байгуулха һанамжа оруулаа. Согто-Хангилай 22-дохи партсъездын нэрэмжэтэ миллионер колхозой түрүүлэгшэ Дамба-Жалсан Дондокович энэ үүсхэлые ехэтэ дэмжэжэ, правлениин суглаанай хараада зүбшэлсэжэ, зүб мүрыень шиидхэһэн байгаа. Бүхы СССР гүрэнэй томо хэблэлнүүдтэ соносхол үгтэжэ, хаа-хаанаһаа мэдүүлгэнүүд орожо эхилээ бшуу. Согто-Хангил нютагые юрэ хаража үзөөгүй зон магтаал дуунуудые эльгээһэн байна. Эрхим дуунай харалганай шүүгшэдэй бүлэг бүридхэгдөө. Колхозой агроном Буда Дамдинов, буряад хэлэнэй багша Должид Дугарова, эрхим һаалишан Сэндэма Махабадарова, композитор Юрий Ирдынеев, соёлой байшаниие даагша Дамбаринчин Цыренжапов гэгшэд шүүгшэд болоо. Мүнөө үндэр наһатай Сэндэма абгай тэрэ үеын үйлэ хэрэгүүдые иигэжэ дурсана:

- Колхозоймнай парторг Бадмажаб Цыбиков почтоор ерэһэн дуунуудые бүридхэжэ, тэрэ дансань мүнөөшье болотороо нютагай музей соо хадагалаатай. Хамта дээрээ 250 дуун харалганда ороо бэлэй. Зарим дуунуудынь харалганда хабаадахагүй гэһэншье шиидхэбэридэ абтагдаһан байха.

1968 оной зунай зүлгы һайхан сагта нютагаар дүүрэн эндэ тэндэ бүлэг бүлэгөөрөө дуушад хубааран, Согто-Хангил тухай дуунуудые зэдэлүүлжэл байгаа. 250-яад дуунуудые хэн бултыень дуулахаб, хаанаһаа иимэ олон мэргэжэлтэ дуушад олдохоб даа. Эндэ Ага тойрогой болон Согто-Хангилай юрын дууша арад лэ дуулалдаа гүб даа. Тиимэл байгаа хадань, Согто-Хангилайл хадаа дууша байдаг гэжэ хэлсэдэг болоһон байжа магад. Тэрэ үедэ Сагаан һарын наадан хорюулта һэн тула, гансал зунай сагта нютаг бүхэндэ зунай наадан үнгэрдэг һэн. Тэрээн дээрэ ажахынгаа түрүүшүүлые тэмдэглэжэ, үнэтэ бэлэг сэлэгүүдые баридаг, тамирай урилдаан, соёлой нааданууд дэлгэгдэдэг һэн. Тэрэ зунай нааданда эрхим дуунай харалганай дүн согсологдоо. Урда тээнь гурбан үдэрэй туршада бүхы 230 гаран дуун дуулагдажа, шүүгшэд шагнажа, шэлэһэн байгаа. Эгээл эрхим дуун гээд, Даша Дамбаевай үгэ дээрэ энэл нютагһаа урган гараһан мэдээжэ хүгжэмшэн Базар Цырендашиевай зохёоһон “Согто-Хангил” гэжэ дуун тодорһон юм. Энэ дуу Буряадай элитэ артистнар Абида Арсаланов, Ким Базарсадаев болон нютагай дуушан Буда Дамдинов гэгшэд гүйсэдхэжэ, һүрөөтэй һайхан дуун мүнхын дэлисэдэ гараһан юм. Энэ дуун мүнөө болотороо арад зондоо мэдээжэ зандаа, хүн зон дуулажал байдаг ха юм даа.

Хоёрдохи харалганда нютагай басагад шалгараа

Тэрэ гэһээр аяар 50 жэл үнгэршэбэ. Нютагай соёлой ажалшад түүхэдэ ороһон эрхим дуунай харалганай ойн баяр тэмдэглэжэ, хоёрдохи харалганиие эмхидхэхэ гэжэ шиидэбэ.

- Тэрэ үедэ байһан нютаг зонһоо һураашалан, музейн данса шэнжэлэн, энэ хэрэгые дахин һэргээжэ, нютаг тухайгаа шэнэ үеын дуунуудые байгуулха зорилго урдаа табяабди. Нютаг зомнай, нютагай захиргаан Баир Цыдыпов, хүдөө ажахымнай түрүүлэгшэ Зоригто Дондоков гэгшэд энэ үүсхэлыемнай дэмжээ. Хүн зон мүнгэ татажа, малшаднай хони малаа үгэжэ, шангай жаса байгуулагдаа, - гэжэ нютагай соёлой түбые даагша Баярма Шойдокова мэдээсэбэ.

Согто-Хангил тухай эрхим дуунай 2-дохи харалганда хамта дээрээ 11 хүгжэмшэ, 14 ирагуу найрагша, 6 дууша хабаадаа. Тиигэжэ энэ нютаг тухай үшөө 20 дуун мүндэлбэ бшуу. Эгээл эрхим гээд, Буряадай эстрадын одото дуушан Дулма Сунрапова болон Согто-Хангил нютагай хүүгэдэй уран һайханай һургуулиин захирал Цынжидма Цырендашиева хоёрой зохёоһон “Мүнхэ нютаг – Согто-Хангил” гэһэн дуун тодорон гараба.

Цынжидма Шойдоковна эдир залууһаа эхилжэ, Согто-Хангил тоонто нютагтаа соёлой ажал эдэбхитэй ябуулдаг. Олон жэлэй туршада нютагай соёлой байшаниие даагшаар ажаллаад, һүүлэй арбаад жэлэй туршада хүүгэдэй уран һайханай һургуулиин захиралаар ажаллана. Бэлигтэй хүн алишье тээшээ тэгшэ абьяастай байдаг, Цынжидма Шойдоковнагай сүлөө сагтаа шүлэгшье бэшэдэг байһаниинь гайхалгүй.

- Манай нютагаймнай бэлигтэй басаган Дулма Сунрапова - минии шаби, өөрөө шүлэг бэшэдэг, хүгжэм зохёодог, дуу дууладаг тон бэлиг шадабаритай ха юм. Гэбэшье намда шүлэг зохёохыемни дурадхаа һэн. Би үшөө нёдондо холо талаар ябаад, тоонто нютагаа бусахадаа, нютагайнгаа сэбэр агаар амисхалан, угаа ехээр баясаһандаа, “Мүнхэ нютаг - Согто-Хангил” гэжэ бэшэжэрхиһэн байгааб. Тэрэнээ Дулмада үгөө һэм. Энэ харалганда тэрэниием дуун болгоод эльгээгээ. Шүүгшэдэй һанамжаар, тэрэ дуумнай Гран-придэ хүртөө. Дулмымнай ехэ оролдолгоор лэ амжалта туйлагдаа,-гэжэ Цынжидма Цырендашиева хөөрэнэ.

Согто-Хангилай соёлой байшан соо дүүрэн зон сугларжа, эрхим дуунай харалганай нээлгын эхиндэ бүгэдэ бодожо, түрүүшын харалганда илагша “Согто – Хангил” гэжэ дуу дуулабад. 1968 ондо нэгэ доро 236 дуун мүндэлэн бии болоһон юм. Тэрэ гэһээр энэл нютагай ирагуу найрагша Рабдан Рабжуев композитор Ольга Тангатова хоёр олохон дуунуудые тоонто нютагтаа зорюулһан. Гэхэ зуура, түрэл нютаг тухай эрхим дуунай 2-дохи харалганай дүнгөөр үшөө 20 дуун бии болоо. Тиимэл хадаа Согто-Хангилнай эгээл олон дуутай нютаг байгаа ёһотой.