3003
Табан хушуу малаа үдхэжэ ябадаг буряад-монгол арад үри үхибүүдээ багаһаань үндэһэн ажалдаа наадаараашье һурган хүмүүжүүлдэг байһан. Тиихэдээ шагай наадые ехэтэ хүндэлдэг байгаа. Малай, илангаяа хониной шагайнуудые баһал табан хушуу малаар нэрлэжэ наададагынь һониншье, дэмбэрэлтэйшье.
Эдэ олон наадануудһаань “Мори урилдаае” хөөрэхэмнай.
Шагай бүхэгэр талаараа дээшээ хараад унабал – хонин (1). Хонхогор талаараа дээшээ харабал – ямаан (2). Һуугаад үлэбэл – тэмээн (3). Хажуу талын бүхэгэрөөрөө харабал – морин (4). Нүгөө хонхогор талаараа унабал – үхэр (5).
Хэдышье хүн энэ нааданда хабаадаха. Наадагша бүхэнэй урда буряад литын ёhoop арбан хоёр жэлэй зурагтай хюлгэ байха. Хоёр таладань ород ба буряадаар нэрэнүүдынь бэшээтэй байха. (Хюлгын ара талада шатарай хюлгэ зураатай. Тиимэһээ шагай наадаяа дүүргээд, энэл хюлгэеэ эрьюулээд, шатар болон пүүхэ (шашки) наадаха.
Пүүхэ наадан
“Хонид” наадаяа эхилээд, хюлгые алад гарабал, “морин” болоно. Тиихэдээ наадагшад бүхы жэлэй нэрэнүүдые һайн мэдэхэ болоно. Һайнаар наадаха болон хюлгэ, шагай, шатар, пүүхэ наадаха дүрим мэдэхэ гэбэл, 8924-778-90-62 утаһаар хонходооройгты.
Мори урилдаан
Энэ наадые ганса үхибүүд наададаггүй. Ехэшье зон үглөөгүүр ажалдаа ошоходоо, дүрбэн шагай өөдэнь хаяжа, ажалайнгаа урагшатай байхые шалгадаг. Нэгэшье морин унаагүй бол, юушье хэһэнэй хэрэггүй. Нэгэ “мориной” унабал, дахин шэдэхэдэ болоно. Хоёр-гурбан мориной унабал, өөрын оролдолгоор һанаһан хэрэгээ бүтээжэ болоно. “Дүрбэн бэрхэ” унабал, бүхы юумэ урагшатай, һанаһан хэрэг “номуун ёһоор” бүтэхэ гэһэн дэмбэрэлтэ ухаатай.
Сагаан морин илаба
Наранай гараха зүгтэ бaйhaн наадагша түрүүн эхилхэ. Энэ эрхэдэ хүртэхын тула наадагша бүхэн дүрбэ-дүрбэн шагайгаа хаяха. Хэндэнь олон «морин» буунаб, тэрэ түрүүн наадаяа эхилхэ.
Нэгэдэхи наадагша дүрбэн шагайгаа хаяха. Тэдэнэй нэгэ шагай «морин» буугаа haa, мориниинь нэгэ жэл ябаха. Хоёр «мориной» буушабал, мориниинь хоёр жэл урагшаа гараха. Хэрбэеэ гурба унаа һаань - гурбан жэл. Хэрбэеэ наадагшын дүрбэн шагайнь дүрбэн «морин» буушабал, табан жэл урагшаа ябаха. Юуб гэхэдэ, дүрбэн «морин» хомор тудадаг юм. Тиимэһээ нэгэ жэл нэмэжэ урмашуулдаг.
Тэнсээ
Мориной тудаагүй бол, нүгөөдэ наадагша эхилхэ. Тэрээндэ «мориной» буугаагүй болбол, нэгэдэхи наадагша дахин наадаха эрхэтэй болохо. Энэ мэтээр хурдан «морин» арбан хоёр жэл ахижа, нара зүб тойроод, эсэстээ ерэхэ. Түрүүн ерэһэн наадагша шүүһэн болоно. Энэ урилдаанда түрүүлжэ ерэһэн гүйгөөшэдэ шан барюулагдажа, мориной соло дуудагдаха.
Хэрбэеэ наадагшадай моридой нэгэ жэлдэ булта ерээ һаа, тэндэһээ түрүүлжэ гараха эрхэеэ буляалдаха. Баһал дүрбэ-дүрбэн шагайгаа хаяха. Хэндэ олон “морин” унанаб, тэрэ түрүүн наадаяа үргэлжэлүүлнэ. Наадан бүри урматай һонин болоно.
Ажаглалта:
1. Үйһэн хюлгэ дээрэ 12 жэлэй литэ зураатай байха. Үгы һаа, хатуу картон дээрэ хюлгэ зураха (1-дэхи зураг): 1-хулгана, 2-үхэр, 3-бар, 4-туулай, 5-луу, 6-могой, 7-морин, 8-хонин, 9-бишэн, 10-тахяа, 11-нохой, 12-гахай.
2. Энэл ёһоор арбан хоёр шагай һубарюулжа табиха. Зүүн таладань буряадаар жэлэй нэрэнүүдые бэшэхэ, баруун хажуудань ородоор бэшэхэ.
Валерий Цыбиков, багша
