​​Цыбен Жамцараногой мүнхэ дурасхаалда

Элитэ ехэ эрдэмтэн, буряад арадай дундаһаа тон түрүүн хэлэ бэшэгэй эрдэ­мэй доктор болоһон, олониитын ехэ ажал ябуулагша, буряад арадай аман зохёол шэнжэ­лэгшэ, гэгээрүүлэгшэ Цыбен Жамцараногой дурасхаалда зорюулһан Хүндэлэлэй самбар Бу­ряад Уласай Һуралсалай бодол нэбтэрүүлгын дээдэ һургуулиин байшанай ханада үлгэгдэбэ. Февралии 21-дэ үнгэрһэн энэ баяр ёһололдо Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай сайд Баяр Жалсанов, мэдээжэ эрдэмтэд, Буряа­дай дээдэ һургуулиин багшанар, Ага тойрогой нютагай зоной нэгэдэлые түлөөлэгшэд, дүтын түрэлхид суглараа.

Болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайд Баяр Жалсанов нэн түрүүн үгэ барихадаа, иигэжэ тэм­дэглэбэ: “Ц. Жамцарано жараад наһа наhалаа. Тиихэдээ ямар үйлэ хэрэгүүдые хэһэн бэ, аха дүү монгол туургата буряад арадуудые яажа ниилүүлһэн бэ, хоёр гүрэнэй хоорондо холбоо яагаад тогтооһон бэ гэжэ олон зон мэдэнэгүй ёһотой. Улаан бургааһад, һургуулида һуража байһан үхибүүд, оюутад багаар мэдэһэн байха. Эгээл тиимэһээ ажалай ветеран Юрий Ринчи­нович Цыбен Жамцараногой нэрыень мүнхэлхэ байгаабди гэһэн дурадхалыень дэмжэн, ажал ябуулһан байнабди. Манай буряад арадай суу­та хүбүүнэй нэрэ мүнхэлэгдэжэ, ялас гэмэ одо мүшэд шэнгеэр яларха ёһотой!”

“Үнгэрһэн зуунай хорёод онуудта Буряад орон­до ехэ мэдээжэ, бэрхэ, бэлигтэй зон олон байһан юм. Тэдэнэй дунда Цыбен Жамцарано, Базар Барадин гэгшэд онсо һуури эзэлнэ. Эдэ зомнай Буряад Уласай, буряад хэлэнэй, буряад эрдэмэй бии бололгодо, хүгжэлтэдэ горитой ехэ нүлөө оруулаа. 1930-аад онуудаар, арбаад жэлэй турша­да Монгол Уласай бии бололгодо, тогтоолгодо горитой хубитаяа оруулһан. Эдэ бүгэдыень бидэ мэдэжэ, һанажа ябахабди. Тиигэжэ элдэб хэмжээ ябуулгануудые эмхидхэнэбди, конференцинүүд, дүхэриг шэрээнүүд болодог гээшэ. Мүнөө иигэжэ буряад арадайнгаа эгээл бэрхэ хүбүүдые ходол һанажа, нэрыень үргэжэ ябаха ёһотойбди. Манай буряад арадай дунда иимэ бэрхэ бэлигтэ хүнүүд байһан тухайнь залуу һүрэгтэ дамжуулха хэрэг­тэй”, - гэжэ энэ баяр ёһололдо оролсоһон Россиин эрдэмэй академиин хэлэ шэнжэлэлгын институдай доктор Бабасан Цыренов уряалба.

Тобшо мэдээн:

Цыбен Жамцарано Ага тойрогой зайсанай гэр бүлэдэ 1881 ондо түрэһэн. Шэтэдэ гурбан ангиин училищи дүүргэжэ, саашань Пётр Бадма­евай эмхидхэһэн Санкт-Петербургын гимназида һураһан байна. 1881-1901 онуудта Эрхүүгэй багша­нарай һургуулида һураа. Һүүлээрнь Ага нютагтаа багшалһан. Удаань Петербургын дээдэ һургуулида ороо. Тэндэ оюутан байхаһаа гадна, статьянуудые, эрдэмэй элидхэлнүүдые болон мэдээсэлнүүдые бэшэжэ, тэдэ ажалнуудаа элдэб хэблэлгэнүүдтэ толилуулдаг һэн. 1911 онһоо 1917 он болотор Цыбен Жамцарано Монгол Уласта хүдэлһэн юм. Тэндэ Жамцараногой үүсхэлээр Монголой Гада­адын хэрэгүүдэй яаманай дэргэдэ эхин шатын һургуули эмхидхэгдээ. Тэрэ һургуулиин түрүүшын багша байһан гэжэ тэмдэглэлтэй. Мүн лэ дунда һургуулинуудай бии бололгодо, Монголой сонин, журналнуудай хэблэлгэдэ үүсхэл гаргаа. Гадаа­дын хэлэнүүдһээ ород болон хитад хэлэнүүдые үзүүлхэ хэрэгтэй гэжэ номноһон. Буряад орон ру­угаа бусахадаа, Үбэр Байгалай түрүүшын соведэй зургаанай ажал хэрэгтэ эдэбхитэйгээр хабаадаа. Монголой арадай хубисхалай илалтын һүүлээр Ц.Жамцарано Монголой засаг зургаанай болон арадай партиин хүтэлбэрилэгшэдэй нэгэн болоо. Удаань 1932 онһоо 1937 он болотор Ленинград хотодо СССР-эй зүүн зүг шудлалай эрдэмэй акаде­мидэ хүдэлөө. Эндэ эрдэм шэнжэлэгшэ байһанаа гэршэлээ.

Үнэхөөрөөшье, Ц. Жамцараногой хэһэн ажал сэгнэшэгүй ехэ. Харамтайнь гэхэдэ, 1937 ондо харата муухай хамалгаанай үедэ тушаагдажа, 1940 ондо наһан болоо. Тэрээнһээ хойшо аяар 1990-ээд онууд болотор Ц. Жамцараногой бүхы үйлэ хэрэгүүд, бэшэһэн эрдэмтэ ажалнууд тухай ямаршье мэдээсэл үгы шахуу байһаниинь ха­лагламааар. Мүнөө нэрэнь сагааруулагданхай. Эрдэм шэнжэлхы, гүрэн түрын ажалайнь үүргэ тухайнь үшөөл хөөрэжэ, бэшэжэ, олониитэдэ мэ­дээжэ болгохо шухала.