​Элеонора Ламханова: «Эхын жэшээ эгээл сэнтэй»

“Нютагаа орхижо, ондоо тээшээ ошожо хүдэлхэ хүсэл хэзээдэшье минии зосоо байгаагүй. Юундэб гэхэдэ, Хоридо түрөөб, хүн болооб, тиимэһээ нютагаархидаа бултыень шахуу танихаб, тэдэмни намаяа мэдээ ааб даа”, - гээд, Хориин засаг даргын орлогшо Элеонора ЛАМХАНОВА тоб байса харюусажархиба. Эдэбхи ехэтэй бэрхэ даргада ажалай талаар ондоо дурадхалнууд хажууһаа ороһон байжа болохо гэжэ тухайлаад, Хориһоо ябаха хүсэлэн байгаа гү гэжэ асууһан байгааб. Саашанхи хөөрэлдөөмнай – та олоной анхаралда.

- Элеонора Николаевна, хэнэй үхибүүн боложо түрэхэһөө, мүн хаана һуралсал гарахаһаа хүнэй хуби табилан дулдыдадаг. Аба эжытнай хэд бэ, хаана һураабта?

- Би айлай дүрбэн үринэрэй хоёрдохинь боложо түрэһэмби. Дээрээ ахатайб, дороо хоёр дүүнэртэйб. Тиимэһээ багаһаа дүүнэрэйнгээ түлөө харюусажа, тэдэнэрээ харалсан үндыгөөб гэхэдэ болоно. Юундэб гэхэдэ, дүү хүбүүмни намһаа 6 дүү, дүү басагамни аяар 8 дүү бшуу. Аба эжы хоёр ажалаа хэжэ, ходо сүлөөгүйнүүд ябаха даа. Бинь дүүнэрээ хүүгэдэй сэсэрлигтэ абаашадаг һэм. Хожомынь сугтаа һургуули руугаа харайлдагша бэлэйбди. Гэртэхи ба газаахи ажалаа баһал сугтаа хэхэш даа. Газаахи ажал ехэ – үхэр малнай хэзээдэш олон байха...

Николай Дугарович Ламханов эсэгэмни баһал үнэр баян айлай ууган хүбүүниинь юм. Бэеын тамирай багша мэргэжэлтэй - Д. Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай дээдэ һургуули түгэсхэһэн. Гэбэшье һургуулида удаан хүдэлөөгүйл даа. Хориин райкомой комсомолой хоёрдохи секретарь ябаа, удаань сагдаагай ажалда шурган ороо. Наһанайнгаа амаралтада гаратараа, замполит ябаа.

Галина Раднаевна эжымнай мүн лэ олон дүүнэрые дахуулһан эгээл ехэ эгэшэнь бэлэй. Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын дээдэ һургуулида бухгалтерай мэргэжэл шудалжа гараһан юм.

Зай, иигээд, хоёрдохи асуудалдатнай харюусаһуу. Би 200 гаран жэлэй баян түүхэтэй Хориин 1-дэхи һургуули түгэсхэһэмби. Ганса «таба» сэгнэлтэнүүдые абадаг байгааб гэхын аргагүй. Теэдшье муу һураагүйлби даа. Һургуулияа хоёр «дүрбэнүүдтэй» дүүргээ һэм. Минии үеынхид хуу бултадаа пионернүүд ябаабди, комсомол болообди. Дунда һургуулияа түгэсхөөд, Д. Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай дээдэ һургуулида орооб. Ород хэлэ болон ород уран зохёолой багша мэргэжэлтэй болоод, нютагаа бусажа, түрэл һургуулидаа ажалайнгаа намтар эхилээб. Тиихэдэ минии багшанар ехэ туһалаа, ходо дүмэжэ, дүнгэжэ байна гээд мэдэрэгшэ бэлэйб. Минии классай хүтэлбэрилэгшэ, баһал хэлэ бэшэгэй багша Надежда Матвеевна Архинчеевае онсо тэмдэглэхэ байнаб. Намда бүхы дүршэлөө дамжуулаал даа. Арбан жэл тухай хүдэлөөд байтарни, аймагай Захиргаанай Залуушуулай болон бэеын тамирай таһагые толгойлхыемни уриһан юм. Тиигэжэ ажалайнгаа намтарай шэнэ хуудаһа нээгээб гэхэдэ болоно.

- Багшаар хүдэлжэ байһанаа, 2003 ондо аймагай Захиргаан руу дэбжүүлэгдээ болонот. Аймагай хэмжээндэ ажал ябуулжа эхилхэдэтнай һонирхолтойшье, тэрэ мүртөө хүшэршье байгаа ёһотой...

- Намда залуушуулай бэрхэшээл мэдээжэ байгаал даа. Юундэб гэхэдэ, һургуулида ахамад ангиин һурагшадта заагааб. Хэдэн үе үхибүүдые һургажа гаргааб. Тэдэмнил минии шэнэ ажал хэрэгтэм туһалсаа. Залуушуултай хүдэлхэдэ, һонирхолтой байнгүй яахаб. Олон тоото хэмжээнүүдые үнгэргөөбди, олониитын хүдэлөөнүүдые эрхилээбди. Жэшээлбэл, залуу һунгагшын һургуули нээгээбди... Тэрэ үе сагые хододоо һайханаар дурсан һанадагби. Тиихэдэ Буряад Уласай Залуушуулай талаар хороониие Семён Владимирович Мантуров толгойлдог байгаа. Бидэниие хододоо дулаанаар хүлеэн абаад, анхаралтайгаар шагнаад, зүйтэй зүбшэлнүүдые хэлэдэг һэн. Аймагай захиргаанда хүдэлжэ эхилһэн сагһаа энэ хороонтой холбоомни таһалдаагүй.

- 2013 ондо Хориин аймагай засаг даргын орлогшоор хүдэлжэ эхилээт. Социальна hалбариин түлөө харюусахада тиимэшье бэлэн байгаагүй ёһотой.

- Би ажалдаа ехэ дуратайб. Орёо асуудалнууд байгаа ааб даа. Ямаршье ажалда байха. Теэд тэдэнээ шиидхэхын лэ түлөө ажаһуунабди гэхэ байнаб. Минии һанамжаар, манай засаг дарга Юрий Цыремпилович Ширабдоржиев һайн команда байгуулжа шадаа. Ажалаа мэдэхэ бэрхэ мэргэжэлтэд хүдэлнэ. Холын хараатай бэрхэ ударидагша тула, зүйтэй зүбшэл хэлээд, заагаад үгэдэг. Зарим ушарта яагаад хэхэеэ мэдээгүй байхадамнай, арга мүр харуулаад үгэдэг. Иимэ даргатай байһандаа би ехэ азатайб гэжэ бододогби.

Үшөө хэлэхэ байнаб, Хориин аймагай дэбисхэр дээрэ сагаан һайхан сэдьхэлтэй, урагшаа һанаатай зон ажаһууна. Хэдэн үе залгаһан зон үри хүүгэдээ үндылгэн, тэдэндээ ёһо заншалаа дамжуулан байнал даа. Нютагаархидтаяа хүдэлхэдэм, ехэ бэлэн гэхэ байнаб. Захиргаанаймнай дэргэдэ Аха захатанай эблэл бии. Энэ эблэлэй гэшүүд ажал хэрэгтэмнай ехэ туһалдаг, зүбшэл заабарияа хэлэдэг.

- Амжалтанууд байгаал юм ааб даа. Түсэбүүдшье бии ёһотой...

- Аймагаймнай бүхы һургуулинууд һэльбэн шэнэлэгдээ. Мүнөө соёлой байшанууд шэнэлэгдэжэ байна. Хориин түб тосхоной паркда футбол наадамаар хэмэл хушалтатай поли баригданхай. Тэндэ хододоо наадагшад олон, хүлгөөтэй байдаг. Тоолохо болоо һаамни, захагүй. Түсэбүүдшье бии. Бэелүүлэгдээгүй байгаа хадань, мүнөө дээрээ хэлээгүй hаа дээрэ (энеэнэ)...

- Танда хэн ёһотой жэшээ болодог бэ, илангаяа эхэнэрнүүд сооһоо? Жэшээнь, түүхэдэ нэрээ нэрлүүлһэн нюурнууд гэе.

- Минии һанамжаар, басаган үридэ нэн түрүүн эжынь ёһотой жэшээ байдаг. Минии эжы олон юумэ намда ойлгуулаа, заажа үгөөл даа. Хэрэгтэй сагта намай шангалаадшье абадаг һааб даа. Ябаһан хүн яһа зуудаг гэжэ хэлэдэг һэн. 2016 ондо наһан болоол даа. Теэд яахаб, хүн бүхэнэй жама ёһо иимэл гүб даа... Эжыгээ хараад, хододоо гайхадаг бэлэйб. Амтатайгаар эдеэ хоол буйлуулха, үнеэдээ hааха, бидэ дүрбэниие хүмүүжүүлхэ, ажалаа хэхэ. Хуу үрдеэд лэ байдаг һэн. Теэд хододоо саб-яб ябаха. Эжыдээ хүрэнэгүйб гэжэ заримдаа бододогби. Хүниие шүүмжэлхынгээ урда тээ өөртөө шанга эрилтэ табиха хэрэгтэй гээд, намда хэлэдэг бэлэй. Минии һанахада, эжымни жаргалтай байгаал даа. Юундэб гэхэдэ, найдамтай һайн наһанай нүхэртэй ушараа бшуу. Мүнгэ алтан тухай хэзээдэшье тархинь үбдөөгүй...

Эжын хойно абамнай гансаараа үлөөд уйдаа. Мүнөө бага басагантаяа байна. 75-тай болонхой. Үнөөхидөөл үхэр малаа хараһаар. Ажал хэхэдээ, бэеэ һула табинагүйл даа. Эдэбхитэй зандаа.

Харин түүхэдэ нэрээ нэрлүүлһэн эхэнэрнүүдһээ Дамба-Дугар Иринцеев тайшаагай хани Шойжод хатанай хэһэн ажал хэрэгүүдээр ехэ һонирходогби. Энэ хатанһаа жэшээ абамаар ха. Анаа дасан барилгада Шойжод хатан оролсоһон гэжэ мэдэнэм. Бэшэшье түүхэтэ шиидхэбэринүүдтэ нүлөөлөө. Шанга эхэнэр байгаал даа.

- Танай ябуулжа байһан ажал хэрэгтэ үндэр туйлалтануудые хүсөөд, гарахаа байһан мартын 8-ай һайндэрөөр амаршалнаб. Иимэл согтой залитай, урагшаа һанаатай, түсэблэһэнөө бэелүүлжэ ябыт даа!