​«Хониндо орёохо» арга

Үбшэн хүниие “хониндо орёожо” эмшэлхэ тухай Шэнэхээн нютагһаа уг гарбалтай Түдэбэй Мажигма абгайһаа һонирхоһон байнабди.

Энэ хүн тухай дуулаһан байхат. Тэрэ уран гартан, оёдолшон, баряашан юм. Һаяхана Москва хотодо үндэһэн хубсаһанай урилдаанда буряад арадайнгаа гоёл үмэдхэл харуулжа, нэгэдэхи һуури эзэлжэ ерэһэн зоной дунда баһал ябалсаа һэн.

Мажигма абгай айлай 6 хүүгэдэй ехэ байһан тула, дүүнэрээ абалсаһаар, эжы абадаа хамһалсаһаар, һургуули һудар хэжэ шадаагүй. 1983 онһоо хойшо үбшэн хүнүүдые аргалжа эхилһэн.

«Хониндо орёохо» ёһо

“Элдэб боро арганууд байхал даа. Мүнөө зүрхэ, уушха, хото, бөөрэ муутай, гэмэлтэһэн, ехээр һалхи абаһан, тиихэдэ хондроз үбшэтэй зон олошороо. Эдэ болон бусадшье үбшэнүүдые хониндо орёожо аргалхада болоно”, - гэжэ баряашан хөөрэнэ.

Хониндо орёолгон хадаа хоёр янза байдаг: хүйтөөр ба халууна­ар. Халуунаар орёохо гэбэл, хони­ёо гаргаад, зүрхэнһөөнь эхилээд, бөөрэ хүрэтэрнь халуун зандань хүнэй бэедэ табиха хэрэгтэй. Ха­рин хүйтөөр орёоходоо, тэдэнии­ень хүйтэн уһан соо хэһэнэйнгээ һүүлдэ хүнэй бэедэ табяад, арһаарнь орёодог.

Халуунаар орёолгуулһан хүн нарайлһан эхэнэр шэнги бэеэ дүмэжэ нарилха, һара тухай гэрһээ гарахагүй, һалхи абахагүй гэжэ оролдохо ёһотой. Үхибүүнэй 7-8 наһа гүйсөөгүйдэнь энэ арга хэрэ­глэжэ тад болохогүй. Харин 8-10 һаратайһаа эхилжэ, үхибүүдые хониной яһануудые бусалгаад, шүлөөрнь бэеыень угаадаг. Һула, шадал тэнхээгүй, яһа муушаг хүүгэдые угаахада, тэдэ шадал нэ­мэжэ, һайн болодог. Зүгөөр 8-10 һаратай болоодүй үхибүүдые угааха хэрэггүй.

Хониндо орёолгон өөрын саг­тай юм: майн 12-һоо декабриин 22 болотор энэ арга хэрэглэхээр. Бэшэ үедэнь һалхи абаха аюултай.

“Теэд зарим ушарта хэдыдэнь­шье орёохо саг болодог, - гэжэ Ма­жигма абгай хэлэнэ. - Жэшээнь, нэгэ бүһэтэй хүн бөөрэеэ ехээр үбдэжэ, шуһаар шээжэ эхилээ. Тиихэдэнь январиин янгинама хүйтэн соогуур хонёор орёохо саг болоол һэн. Тэрэниие аргалхадаа, хониндо орёогоод, долоон хоног амаруулаад, энэ аргаяа дүрбэ да­хин дабтаа һэм. Тиигэжэл тэрэ хүмни эдэгэһэн, мүнөө Шэнэхээн­дээ ажаһуудаг”.

Хониндо орёоходоо, ганса ууш­хыень гү, али ганса бөөрыень бэшэ, бултыень хэрэглэдэг. Жэшэ­энь, зүрхөө үбдэдэг хүнэй байбал, хониной ганса зүрхыень бэшэ, эльгэ, бөөрэтэйнь бултыень таби­ха хэрэгтэй. Үгы һаа, үбшэниинь, жэшээнь, бэшэ ондоо органууд­тань орошожо болохо.

Баряашанай өөрын сахюусан­тай, бурхантай һэн тулань, хонё­ор орёолгуулжа байһан хүн хони­нойнгоо баруун талыень тэрээндэ үгэнэ. Тиихэдэнь баряашан хони­ной ха талыень шанажа, бурхан­даа үргөөд, энэ аргалхаяа байһан хүмни эдэгэг лэ даа гэжэ зальбар­жа мүргэдэг юм.

Баряашан болоһон түүхэнь

“Баряашанай бэлиг уг удама­ар дамжажа ерэнэ. Хүгшэн эжым­ни аба баридаг байһан. Намһаа түрүүн минии дүү басаган Шэ­мэг барижа эхилһэн. Тиин ганса хүн баряашалжа болохогүй бай­на гээд, «ши баряашала» гэһэн дурадхал Ханда баряашан намда оруулба. Би таһа арсаа бэзэб даа. Теэд һүүлэй һүүлдэ эни хүмни баг­шамни болоһон, - гэжэ Мажигма абгай хэлээ.

Тиигэһээр байтараа эжымни дүү - абжаамни дахуулаад, баря­ашанда абаашахадань, «үглөөдэр улаан утаһа абаад ерээрэйгты» гээ. Гурбан үдэрэй үнгэрһэн хойно абжаамни дахяад дахуулжа абаа­шаа. Багшань асарһан утаһыень хэды томоод, нэгэ юумэ хэлээд, тоолоод, гартань уяад: “Заа, иигэ­эд баряашан болобош”, - гэжэрхёо һэн.

Тиихэдэ Мажигма абгай хори гара наһатай ябаа. Гэртээ ерэ­эд лэ, нэгэ утаһа уюулһан юм гайхаһаар байтарнь, гурбан хо­ногой һүүлдэ моринһоо унажа, хүзүүгээ гэмтэһэн бүһэтэй хүн эжытэеэ ерэбэ. Багшаниинь 80 гаран ондо наяадтай һэн. Гарынь хүсэгүй болоһон байгаа юм гү, али наһатай болоһон хадаа диилэжэ ядаа юм гү - шабидаа эльгээгээ.

“Ханда багша эльгээгээ гэхэ­дэнь, би гайхажа, гэлыжэ, бари­жа үзөөгүй аад, яагаад аргалха хүмбиб гэжэ бодожо байтарни, тэрэ бүһэтэй хүн газаашаа гараа, - гэжэ Мажигма абгай хөөрөө. - Тэрэ һамбаандань эжынь: “Багшашни тархииень нэгэ хэды баряад, уг­заржархюужаг гээ”, - гэбэ. Тиихэ­дэнь багшадаа нэгэтэ бэшэ тархяа барюулһан хадаа, һажаажа, тэрэ хүнэйнгөө тархи нэгэ хэды бажу­угаад угзаржархибаб. Тэрэмни ёолоод, һууриһаа бодошоходоо: “Хүзүүмни хүдэлдэг болобол”, - гээ бэлэй”.

Өөртөө тааруулжа, баряашаниие олохо хэрэгтэй

Мажигма абгайн зарим зониие барихада, тэдэнь оройдоо һайн болоод орхидоггүй, харин зари­маниие удаан сагай туршада ба­риха хаб гэжэ һанахадань, дороо һайн болошодог. Энэ хадаа хүнэй һүзэгһөө дулдыдана, мүн таара­ха, таарахагүй гэжэ баһа байха. Тиимэһээ ямар баряашанда ошо­бол дээрэб гэжэ нюур һуруулаад, үзүүлээд ошохо шухала.

Архи талхантай худхаад, шара будаа бусалгаад, мяха шанаад гэхэ мэтын жэн табижа баридаг арга­нууд бии юм. Ямар жэн табиха хэ­рэгтэйб - үбшэнһөө дулдыдадаг. Хүнэй гараа үргэжэ шадахаяа бо­лиходо, хондроз, хии һалхин хаб­шаха мэтын үбшэнүүдые аргалха­ар.

Мүнөө сагта грыжэтэй зон оло­шороо. Эмшэд тэрэнииень абаһаар лэ отолжо хаяжархихаяа һанадаг. Зүгөөр операцигүйгөөр, удаан са­гай туршада жэн табижа аргалха­ар юм. Мажигма абгайн хэлэһээр, хониной зунгаагтай арһатай нооһо иража байгаад, айраг түрхеэд, жэн табиха. Энэнь үбшэ татажа абана. Үбшэниинь буура буураһаар, үбдэхэеэ болихо. Эм­шэндэ ошожо шалгуулхада, тэрэ грыжэнь байхаараа байха, зүгөөр мэнгээрһэниинь ургахаяа боли­дог. Энэ үбшэ удаан сагай туршада аргалдаг юм. Нэгэ долоон хоногто баряад, хэдэн үдэр амараад, дахин бариха. Тиигэжэ мэнгээрһэнэйнь хататар баридаг.

Мажигма абгай гурбан ба­сагатай юм. Баряаша угаа таһалдуулангүй, бэлиг шадабари­яа дундахи басагандаа дамжуулха­ар хэлэнэ һэн.

Авторай гэрэл зураг