983
Мүнөө үхибүүдые буряад хэлэндэ hургаха методико хүүгэдэй hанаан бодолтойнь тааранагүй, асатана гэжэ хэлэхэ байнаб. Үхибүүднай ородоор хөөрэлдэнэ, тиимэhээ ородоор ухаалдина, шэбшэнэ. Иимэ байдалые психологидо лингвистическэ относительность гэжэ хэлэдэг. Энээнэй ёhоор, буряад үгэ болбол үхибүүдэй ухаан бодолдо ороногүй, хооһон абяанда адли нэгэ шэхээрнь ороод, нүгөө шэхээрнь гарашана.
Үхибүүдые буряад хэлэндэ шэнэ аргаар hypгaxa ёһотойбди. Нэн түрүүн буряад үгын ород эквивалент абажа, удхыень тодоруулаад, hүүлээрнь буряад үгэеэ хэлэжэ, үхибүүдэй ухаандань нэбтэрүүлхэ хэрэгтэй. Тиихэдэ ород хэлэн славян хэлэнүүдэй бүлэгтэ, харин буряад хэлэн алтай бүлэгтэ ородог. Эдэ хоёр хэлэн байгуулгаараа харша гэхэдэ болохо. Энэ эсэргүүнь бэе бэедээ арсаһан бэшэ, харин бэе бэеэ хүсэлдүүлһэн гэхэ гү, али комплементарна эсэргүү гэһэн удхатай.
Ород ба буряад хэлэнүүд 350 жэл суг амидаржа, конгениальна гэхэ гү, али һанаан сэдьхэлэй ниитэ нэгэн болонхой. Лингвистическэ относительность, комплементарна ба конгениальна заршамууд буряад хэлэ hэргээхэ үүсхэлдэ зайлашагүй хэрэгтэй болоно. Эдэ эрилтэнүүдые хангахын тула ород-буряад билингвизм хэрэглэгдэнэ. Хоёр хэлэтэй үхибүүд үгэ хэлэлгын асатаhан удхыень таахадаа бэрхэ, интонаци бэлээр ойлгодог, үшөө ондоо хэлэнүүдые үзэхэдөө амжалтатай байдаг гэжэ шэнжэлгэнүүд харуулна. Манай үри бэенэр, аша гушанар ород-буряад билингвэнүүдhээ бүридэhэн зон боложо, буряад гэhэн нэрэеэ алдангүй, Ород гүрэн соогоо тоонто нютагтай, засаг түрэтэй ажаhууна. Буряад-ород билингвизм хэрэглэжэ, математикын учебник буряадаар бидэ зохёогоод, болбосоролой зургаанда хэблэхые дурадхахадамнай, мүнгэн үгы гэбэ. Теэд жэл бүри 10 миллион түхэриг 10 жэлэй туршада үхибүүдэй хэрэглэхэгүй буряад хэлэнэй учебнигүүд хэблэгдэжэл байдаг. Энэ мүнгэн ашаг үрэгүй гаргашалагдана гэхэ байнам. Манай үнэмшэлгөөр, Буряад-ород билингвизмын түб ВСГИК-тэ байгуулха хэрэгтэй. Энэ дээдэ һургуулида буряад хэлэнэй шухала асуудалнууд мүнөө дээрээ зүб мүрөөр шэнжэлэгдэнэ.
Анна Огороднигой гэрэл зураг
Михаил ОЧИРОВ, педагогикын эрдэмэй доктор
