​​Хонин һүрэгөө магтажа

Зэдын баатарнууд, Агын хатад гүнзэгы мэдэсэеэ гэршэлээ

2016 оной намар тээшэ анха түрүүшынхиеэ агаа­рай долгиндо гараһан Буряад ФМ радио үргэн олон шагнагшадайн­гаа анхаралда элдэб һонирхолтой дамжуулгануудые дурадхажа бай­даг. Тээсгэн хонин hүрэг тухай «Дүрбэн бэрхэ» гэhэн дамжуулга гараа һэн. «Ууса дүүрэн хэшэгтэй, урдаа хараха хушуута мал, хонгор дайдын баялиг – хун сагаан хонин эрдэни!» - гээд, хониной соло зэдэл­жэ, агаар бааяма халуун, «шүлhэ гоожомо амтатай» мүрысөөн үнгэргэгдөө һэн.

Баатарнууд хатадтай туласалдаа

Хонин hүрэг тухай тулалдаан­да Зэдэ нютагай болон Ага тойро­гой Могойто аймагай түлөөлэгшэд гараа. Зэдын Цырендоржи Токто­хоев 79 наhатай, Уулзар нютагта тоонтотой, аймагтаа ажахын дирек­торэй, Дээдэ Тори нютагай захиргаа­най толгойлогшын тушаалнуудта хүдэлhэн, «Буряад Уласай ниигэмэй хамгаалгын һалбариин габьяата хүдэлмэрилэгшэ» гэhэн нэрэ зэр­гэтэй. Зэдын хоёрдохи түлөөлэгшэ - Сергей Раднаев - 64 наhатай, Бага-Нарин нютагта түрэhэн. Оёорой совхоздо 30 жэлэй туршада ажахын директорэй орлогшоор, нютагай за­хиргаанай толгойлогшоор хүдэлhэн намтартай.

Зэрэлгээтэ Зэдын баатарнуудтай мүрысэhэн Агын талын хатад өөhэд тушаагаа уранаар зураглан хөөрэhэн байна:

- Алтан үлгы Агын талаhаа ажалай урма абьяас абаhан, арадай гэгээрэлэй эрхимүүд, анханай хоюулан баг­шанар, аягтай бишэн жэлтэй үүринэр урдатнай! Буряадай элитэ уран шүлэгшэн, сурбалжалагша, телевидениин хүтэлэгшэ ябаhан Цыбегмит Дамдинжапова ба багшын ажалай ветеран, культурологиин эрдэмэй дид-доктор Александра Цымпилова хоёрой наhанай намтарнууд олон та­лаараа нэгэдэнэ.

Хонид хэлэ ойлгодог

гэжэ мүрысөөнэй үедэ табигдаһан асуудалнуудаар мэдээбди. Жэшээ нь, «Хулай!» гэхэдэ тогтодог, харин «Тадь!» гэхэдэ ябадаг ха. «Тээгэ!» - гээд хурайлхада, хөөрхы, уярдаг. «Гургы!» - гэжэ дуулахадаа, гайхал­тай, илгардаг, харин «Дэбрэй!» - гэхэ­дэ, наашаа хараад ерэдэг. Хонид үшөө эрхим «эмшэд» юм. Хониной яһа бусалгажа, һүнэй архи нэмээд, жэн табихада, хүл гарай хабдар hаладаг, зүрхэнэй сохидол жэгдэрдэг, бэеын hудалнууд бүхэжэжэ, шуhанай гүйдэл hайжардаг. Һая гаргаhан хониной түүхэй эльгэ халуун зандань багаха­наар дабһалаад эдихэдэ, хүнэй эль­гэнэй үбшэнгүүд эдэгэдэг. Хүнэй хүл гарай яhанай хухараад, удаан эдэгэжэ ядахада, хониной халуун hэбhэн соо барихада, ехэ туhатай. Уушханай гү, али хии ханяадатай үбшэнтэниие хо­ниной тараг уулгажа эмшэлдэг.

Эдеэ буйлуулха эрхим заншалаа бү алдаял!

Урилдаанай эгээл «амтатай» ша­тада хабаадагшад хониной гэдэһэ дотороор хэгдэдэг эдеэ хоол хэр зэргэ мэдэдэг байһанаа гэршэлээ. Хониёо мяхан болгожо гаргахадаа, нэгэшье зүйлыень хаядаггүй байһан гэжэ эхиндэнь онсо тэмдэглэгдээ. Жэшээнь, эдеэ хоолдо хэрэглэгдэдэггүй хониной дэлюун гутал хубсаhа оёходо, сабуун болодог ха юм. Мүн хониной шүрбэhэн – таhаршагүй бүхэ утаhан.

Александра Цэдашиевна ба Цы­бегмит Митуповна хоёрой хөөрөөнhөө олон шагнагшадай «шүлhэн гоожоо» ёhотой: - Хониной тархи hархинсаг хоёр – хүндын дээжэ, хэ­шэгэй мяхан гэжэ мэдэнэбди. Төөлэй онсо тусхай ушарнуудта хүндэтэ айл­шадта табигдадаг заншалтай. Харин hархинсаг сэбэрээр угаагаад, досоонь татаhан мяха өөхэнтэй холижо орёо­гоод, хүбэрдеэд шанахада, одоо амта­тай, ёhото «деликатес» болодог даа!

Саашадаа Могойтын хатад «хото­той шуhа», «гэдэhэнэй шуhа», «хотиргойн шуhа», «эреэлжэ», «орёомог», «хошхоног», «hугабша», «тархи эреэл­жэ» гэхэ мэтэ хониной гэдэһэ дото­роор бэлдэдэг эдеэн тухай тодорхойгоор хөөрэжэ үгэhэн байна. Хониной хоёр үргыень эбдэжэ, мяхантай шана­даг. Хониной хэлэнэй үзүүр хототой шуhанай үзүүртэй хэршэжэ абаад, галдаа, бурхандаа үргэдэг гуримтай.

Урдын заншалаар, бүhэтэй хүнэй хүндын нэрэтэ мяхан гэхэдэ, хоёр дала, хоёр адхаал, хоёр үндэр хабhан. Энэнь хониной түрүү, урда талынь мяхан. Харин эхэнэрэй хүндын нэрэ­тэ мяхан хониной хойто, ууса талынь зургаан янзын байдаг: хоёр hүүжэ, хоёр можо, хоёр шагайта.

Хонин төөлэй

Буряад-монголшуудай дээдын хүндын тэмдэг – хонин төөлэй тухай Зэдын баатар Цырендоржи Найдано­вич дэлгэрэнгыгээр хөөрэhэн байна:

- Төөлэйдэ хони шэлэхэ талаар онсо эрилтэнүүд табигдадаг. Тии­мэ хонин тобир тарган байхын ха­жуугаар арhа нооhондонь гансашье тэмдэг байхагүйнь маша шухала. Шэхэнүүдынь hэтэрээгүй, эмь табижа нүхэлэгдөөгүй байха ёhотой. Төөлэйн хони шэлэжэ барихадаа, миин таамаг тархи, бэеынь нооhонhоо зулгаажа барихань хорюултай. Гансал хойто хүлэйнь шагайтаhаа шүүрэжэ бари­даг юм.

Цырендоржи Найдановичай хэлэһээр, хони гаргаhанай удаа төөлэйн тархи бусад мяханhаа амяарынь, ехэ наринаар хандажа шанахань шухала. Хайхарангүй шалзартар шанагдаһан, мяханиинь үлтиржэ, яhанhаа хуурашаһан, шүдэнүүдынь ирзайлдажа харагдаhан тархи төөлэй болохогүй. Тиигээд заабол төөлэйн зүүн талада хониной шагайта, баруун талаhаань хоёр хабирга (хабһан) табигдадаг. Ха­жуудаа шагайтагүй төөлэй – төөлэй бэшэ.

- Шагайтагүй төөлэй хурим түрын шэрээдэ табигдажа, тэрэниие хүндэхөө арсаhан ушарнууд али оло болодог. Тиихэдэнь эзэд хүлисэл гуй­жа, мүнгэн бэлэг барижа, арсагша айлшан төөлэйень хүндэдэг. Төөлэй хүндэхэдөө, нэн түрүүн шагайта аба­жа, нүгөө таладань табидаг. Тэрэнь хониёо бариба гэhэн удхатай, - гэжэ Цырендоржи Найданович тэмдэглэнэ.

Шагайта hүүл хоёр бурханда та­бигдадаг, уулын мунханда үргэгдэдэг. Хоёр шагайтын нэгэниинь бурханда үргэгдэжэ, нүгөөдэнь төөлэйтэй табигдаха ёhотой.

Уула, обоодо үргэхэ хо­нин төөлэйтэй хамта хо­ниной дүрбэн туруу, хоёр үншэн хабhа болон амарга­лыень абажа ошохонь огто хорюултай. Элинсэгэймнай заншалаар, эдэ гурбан ян­зын мяха хүдөө гаргадаггүй. Амаргал – хониной буян хэ­шэгэй hүлдэтэ мяхан, тэрэ­ниие айлшадта табидаггүй, өөhэдөө эдидэг гуримтай.

– Урдань манай Зэдэ нютагта хо­ниной амаргал абаад ябашадаг су­утай нэгэ хүн байдаг hэн, - гээд Цы­рендоржи Найданович энеэбхилэн үргэлжэлүүлнэ. Эзэдэй эндүүржэ, бүхэлеэр шанаhан мяхантай хамта амаргал табяа hаань, hэмээхэн, уу­ралтай халуунааршье хармаандаа хээд, абаад ошодог байhан. Буян хэ­шэгыень абаба гэhэн удхатай ха юм даа.

Саашадаа Зэдын хүндэтэ баа­байн онсо тэмдэглэhээр, уула обоодо үргэхэ хонин төөлэйдэ 7 гү, али гэбэл 5 хэршэлээ гаргадаг, харин бусад ушарнуудта – 4 гү, али 6 хэр­шэлээ гаргажа хүндэдэг гуримтай. Төөлэй 14 можотой: 2 дала, 2 адхаал, 2 харти, 2 hүүжэ, 2 сэмгэн, 2 шагай­та, ууса, үбсүүн. Тиимэhээ 14 хүндэ ами амяарнь залахада болохо. Ууса, үбсүүниинь наhатай, хүндэтэй эхэ­нэртэ барюулагдадаг гэжэ эли.

Шанга тулалдаанай дүнгөөр, Агын хатад оройдоол нэгэ оноогоор дээшээ гараад, гол шан – зуун бууза шүүжэ баярлаба. Эсэстэнь Зэдын баа­тар Цырендоржи Найданович иигэжэ тэмдэглээ: «Бидэ илагдаhандаа ехэ баяртайбди! Эхэнэрнүүдые илаабди гэжэ хүндэ соносхохоньшье аягүй ха юм...»

Янжима Дармаевагай гэрэл зураг

Баярма БАТОРОВА