​​Хүршын дүршэл сэнтэй гү?

Анна Огороднигой гэрэл зураг

Һүүлэй үедэ нүүдэлшэ арадуудай зунай сагта тэмдэглэдэг найр нааданууд дэлхэйдэ мэдээжэ болоно. Түрүүшүүлэй тоодо - яхад арадай Ысыах һайндэр. Һонирхолтойгоор, олоной хабаадалгатайгаар үнгэрдэг һайндэрнүүдтэй танилсан, эрхим жэшээень Буряадайнгаа Сурхарбаанда нэбтэрүүлхээр аргатай гээшэ гүбди гэжэ шэнжэлбэбди.

Яхадай Ысыах

Дэлхэйдэ мэдээжэ болоһон яхад арадай Ысыах нааданай хүгжэлтын зам тиимэшье бэлэн байгаагүй. Хотын хэмжээндэ үнгэргэгдэдэг сагтаа ерээдүйнь туяаран гэрэлтэжэ байгаа гэхын аргагүй. Үни урданһаа хойшо хүдөө талада эмхидхэгдэдэг байһан үндэһэтэнэй һайндэр «уг буусадаа» бусахатаяал хамта шэнэ амисхаал абажа, дэлхэйдэ суурхаһан байна. «Энэл даа манай ажабайдал, амидарал!» гэжэ мүнөө Ысыах тухай яхадууд хэлэдэг болонхой.

Тэршээхэн үхибүүгээ хүмүүжүүлжэ, зоригжуулжа, зүб тээшэнь шэглүүлжэ байһан мэтээр Якутск хотын соёлой болон оюун бодол хүгжөөлгын хэлтэсэй даргын орлогшо Лариса Андреева Ысыах тухайгаа хөөрэхэдөө: «Ээлжээтэ наадаяа үглөөдэршье үнгэргэхөөр бэлэмди», - гэжэ тэмдэглэнэ.

Ысыах хадаа нара угтаһан һайндэр болоно. Энэ үдэр үреэһэн үреэл-алгыз түхэреэн жэлдэ жаргал, амгалан байдал үршөөнэ. Һүүлэй арбаад жэлэй туршада үндэһэтэнэй найр нааданда жэл бүри 180 000 (!) хабаадагшад, айлшад суглардаг. Нэгэ доро хүдэлжэ байһан 19 талмайда хүн бүхэн, тэрэ тоодо хари гүрэнүүдэйшье түлөөлэгшэд, һанаандаа таараһан хэмжээ ябуулгада хабаадаха аргатай. Тиимэһээ июнь һарын һүүлшын гарагай 1-эй үдэр Якутск хото руу бүхы дэлхэйн аяншалагшад олоороо зорижо ерэдэг.

Якутск хотоһоо арбаад модоной зайда 36 гектар газар дээрэ түхеэрэгдэһэн талмай хоёр үдэрэй туршада яхад арадай түб болодог гэхэдэ, алдуу бэшэ. Эдэ үдэрнүүдтэ албан ёһоной эгээл олон хэлсээнүүд баталагдадаг. Тиихэдэ өөрыгөө хүндэлһэн үйлэдбэриин, олониитын, худалдаа наймаанай, эдеэ хоолой эмхинүүд, нютагууд Ысыахай үнгэрдэг газарта заатагүй үндэһэн маягаар шэмэглэгдэһэн ажалай танхимуудтай байдаг. Тэдэнь 250-яад юм.

Һүүлэй жэлнүүдтэ энэ һайндэр Гиннессэй номдо дүрбэ дахин оруулагдаа. Хомус дээрэ 1300 гаран хүн наадажа, 15 мянган гаран хүн дүхэриглэжэ, осоухай хатарта хабаадахадаа, булта арадайнгаа заншалта хубсаһа үмдөөд байһаараа, мүн нэгэ доро 11 мянга гаран хүн сэгээ уужа, туйлалтануудаа бүридхүүлээ.

Мүнөө яхад гэр бүлэнүүдтэ арадайнгаа хүгжэмэй зэмсэггүй хүн гэжэ үгы. Багашуулдашье хомус бии. Хүгжэмэй зэмсэг бүтээдэг уран дархашуул ажалгүй байнагүй. Арадай хубсаһа, малгай оёхо, эсхэхэ, арһа элдэхэ үйлэдбэришье хүгжэнхэй. Эдеэ хоолой һалбарида сэгээ нэрэлгэ баһал хүгжэлтэ абанхай.

Осоухай буряад арадай ёохорто адлишье һаа, хэдэн илгаатай. Эгээл шухалань – тэрэниие хоёр үдэрэй, нэгэ һүниин туршада тогтонгүй хатардаг.

2012 ондо 15293 хүн осоухай хатаржа, Гиннессэй номдо бүридхүүлээ һэн

Айсен НИКОЛАЕВАЙ гэрэл зураг

Ысыах нааданда ерэһэн хүнүүд байраяа түхеэржэ, гоёлой хубсаһа үмдэжэ, мүрысөөн, харалган, тамирай хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр оролсодог. Аяншалагшад, хабаадагшад хүдөө гаража, сүлөө сагаа үнгэргэнэ, амарна, арадайнгаа һайндэрэй амисхаал бэедээ шэнгээн урмашана.

Ысыах һайндэрэй хэмжээндэ «Угсаата арадай нааданууд» гэһэн тамирай 4 зүйлөөр мүрысөөн үнгэрдэг. Хапсагай барилдаан Буряадай бүхэ барилдаанда адли, хүлэй улаһаа бэшэ үе мүсөөрөө газар дайраа һаа, шүүгдээ. Һүрэжэ дэбхэрэлгэ гурбан янзаар үнгэрдэг: дохоншоохо, хүлһөө хүлдэ һүрэхэ, хоёр хүлөөрөө һүрэлгэ тоологдожо, дүн согсологдодог. Модо таталга (мас-рестлинг) болон хойто-зүгэй троебори эмхидхэдэг. Тэрээндэ гурба удаа дэбхэрхэ, бугуули шэдэлгэ, нарты дээгүүр һүрэлгэ ородог.

Түгэсхэлэй шатада «Их Дыгына» гэһэн нааданууд эмхидхэгдэдэг. Уласай эрхим 12 тамиршан дэбхэрхэ, нугарха, номо һуршаар харбаха, 400 метрэй зайда гүйхэ, хапсагай маягаар барилдаха, 116 кг шэгнүүртэй шулуу шэрэхэ ёһотой юм.

Шагналнуудыньшье шанга

Саха Уласай шангууд:

2018 оной мүрысөөнэй дүнгүүдээр нэгэдэхи һуури эзэлһэн тамиршанда Nissan Terrano, 2-дохи һуурида – квадроцикл, 3-дахи һуурида – мотоцикл бэлэгүүд барюу- лагдаа.

Мори урилдаанда хоёр шан барюулагдадаг: Саха Уласай Толгойлогшын шангай жаса 3 сая 700 мянган түхэриг, Якутск хотын мэрэй шан 1 саяһаа дээшэ.

Харин Монголой Юрэнхылэгшэ бүхэ барилдаанда илагшадта шагналнуудые барюулдаг. Жэл бүри үндэр сайд «һонирхолтой бэлэг» - саарһан хайрсаг бэлэглэдэг. Тэрээн соонь торгон, саахар, сай, архи хэгдэдэг. Хүннүү угсаатанай үеһөө хойшо энэ заншал сахигдана гэжэ тоо¬логдодог.

Тиихэдэ аймагуудай нютагуудай эблэлнүүд Монголой ниислэл хотодо 3-4 таһалгатай байра, «Lexus-570» гэһэн авто-унаа мэтын үнэтэ бэлэгүүдые барюулдаг юм.

Хальмагай Джангариада

Хальмаг арадуудай «Джангар» эпос хэдэн зуун жэлэй туршада эрдэни зэндэмэни байһанаа гэршэл¬э. Хальмаг Уласай ниислэл Элиста хотодо 1998 онһоо хойшо жэл бүри «Джангариада» гэһэн ехэ наадан үргэн дэлисэтэйгээр эмхидхэгдэнэ.

Элиста хотын Илалтын талмайда нүүдэлшэдэй хотон байгуулагдажа, арадай найр наадан үргэнөөр дэлгэрдэг. Илангаяа тамирай тэмсээнүүд олоной һонирхол татадаг. Һур харбаан, бугуули, жада шэдэлгэ, бүхэ барилдаан болон мори урилдаан эмхидхэгдэжэ, тамиршад хаба шадалаа туршалсана. Арадай аман зохёолой, хүгжэмэй болон хатарай зохёохы бүлгэмүүдэй тоглолтонууд, үльгэршэд-джангаршадай мүрысөөн олоной хабаадалгатайгаар үнгэрдэг.

Монголой Их Наадам

Наадам гү, али Эрын гурбан наадан, Монголой ниислэл хото Улаан-Баатарта зунай дунда һарын 11-13-ай үдэрнүүдтэ эмхидхэгдэдэг. Хэр угһаа хойшо дамжан ерэһэн Наадам үни холын түүхэтэй. XX зуун жэлэй эхиндэ Цам ёһололой һүүлээр монгол туургата арадай һайндэр үнгэрдэг байгаа. Мүнөө Наадамда һур харбаан болон мори урилдаанда эхэнэрнүүд хабаададаг болонхой. Тиихэдэ эрын гурбан нааданда шагай наадан дүрбэдэхи боложо оруулагдаа. Шагай харбаанда ганса эрэшүүл хабаададаг.

Монгол бүхын удам таһархагүй!

cordmagazine.com

Монголдо бүхэ барилдаан эгээл суутай тамирай зүйл юм. 512 гү, али 1024 бүхэшүүл 9-10 тэмсээнүүдтэ хаба шадалаа туршадаг. Түгэсхэлэй шатада илагша «арсалан» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэдэг. Хоёр удаа арсалан болоһон хүн «абарга», гурба дахин - «далай-абарга», дүрбэ дахин - «даян абарга», табадахияа илаһан хүн «дархан абарга» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэдэг.

Мори урилдаанда 15-һаа 30 модо хүрэтэр зайда урилдадаг. Гүйгөөшэ моридой урилдаха зай наһанһаань дулдыдадаг. Урилдаанай эхилхэһээ урид сугларагшад заншалта дуунуудые дуулаха, харин мори унаашад «гийнгоо» - урилдаанай дуунуудые хангюурдадаг юм. Илагшань «түмний эх» - түмэнэй түрүү гэһэн нэрэ зэргэтэй болодог.

Монголой һур харбаанда гол сагаалсын хажуугаар олон нэмэлтэ сурнууд бии. Энэ урилдаанда эхэнэрнүүдшье, эрэшүүлшье командануудта хубааран хабаададаг. Эрэшүүл 70 метр зайда харбадаг, эхэнэрнүүд – 65 метр. Һур харбаанда илаһан хүндэ «ардын харваач» - «арадай харбаашан» гэһэн нэрэ зэргэ олгогдодог.

Тывагай Наадым

Тува хүбүүд хүлэгэйнгөө хурдаар дабхина

pikabu.ru

Тыва Уласай Наадым мянган жэлэй түүхэтэй. Урдандаа зунай тэгэндэ сагаан эдеэнэй дэлгэрээд байха үедэ угайнгаа эзэд-һахюуһадые хүндэлжэ, үргэл хэһэнэйнгээ удаа арад зон найр наадаяа тэмдэглэдэг һэн. Нэгэ угай зон сугларжа, газар газарай һахюуһад болон угаа хаража ябадаг наһа бараһан угсаатантаяа нэгэдэхэ гэһэн удхатай байһан юм.

Тувагай Арадай Республикын 1922 ондо байгуулагдаһан сагһаа хойшо Наадым тэмдэглэгдэжэ байһанаа, совет засагай үедэ хоригдоо һэн. Тиигэжэ 1993 онһоо хойшо арадай һайндэр дахинаа һэргээгдээ.

Наадым хэдэн үдэрэй туршада үнгэргэгдэдэг. Эрхим һэеы гэр, адуунай эрхим гоёолто, үндэһэтэнэй эрхим хубсаһа элирүүлхэ талаар мүрысөөнүүд эмхидхэгдэдэг. Наадымай үедэ Һэеын Улас­хоорондын фестиваль боло­жо, энэ хэмжээ ябуулгада хүршэ можонуудай болон Монголой нооһо болбосору­улха үйлэдбэринүүд хабаа­дадаг.

Үхэр мал үсхэбэрилэгшэдэй дунда дэлһээр ооһор гүрэхэ, мори гоёохо, һэеы да­раха мүрысөөнүүд үнгэрдэг. Хүндэ шулуунуудые үргэжэ, хаба шадалаа туршалсаан болодог.

Наадымай хэмжээндэ зан­шалта эдеэ хоолой, мал ажа­хын хэрэгсэлнүүдэй, үндэһэтэнэй хубсаһанай, һэеы бүтээлнүүдэй, тува яһатанай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй болон уран бүтээлнүүдэй үзэсхэлэн дэлгээгдэдэг.

Тыва арадай үндэһэтэнэй барилдаан хүреш одоошье олоной һонирхол татадаг. Монголой, Үбэр Монголой, Буряад Уласай болон бу­сад можо нютагуудай эгээл шанга бүхэшүүл тэрээндэ хабаадалсадаг заншалтай. Бүхыдөө 400 гаран барилда­ашад сооһоо оройдоол нэгэ абарга элирүүлэгдэдэг. Ти­ихэдэ мори урилдаан болон һур харбааншье эмхидхэгдээ юм ааб даа.

Тувагай барилдаанай ерээдүй

tuvaonline.ru

Буряадай Сурхарбаан

Буряад Уласта хэр угһаа хойшо эмхидхэгдэжэ байгаа эрын гурбан наадан - Сурхарбаан эртэ урда сагһаа түүхэтэй. Ан­хан бурхад һахюуһадтаа мүргэжэ, сугларһан зон удаань найр наада эмхид­хэжэ, бүхэ барилдаан, һур харбаан, мори урилдаанда эрхимүүд шалгардаг һэн. Удаань энэ һайндэр эрхим сэрэгшэдые шэлэн абаха тусхай харалган болоһон байна. Буряад зон гоёлойн­гоо хубсаһа үмдэжэ, ёохо­роо хатаржа, бүһэтэйшүүл мүрысөөнүүдтэ хаба шада­лаа туршадаг һэн. Буряад Уласай байгуулагдаһан 1924 ондо анха түрүүшынхиеэ Сурхарбаан наадан үнгэржэ, тэрэ гэһэнһээ таһалгаряагүй эмхидхэгдэнэ. Илангаяа со­вет засагай үедэ мүнөө байһан хэб маягынь бэхижэһэн байна.

Буряад Уласта Сурхар­баан наадан зундаа июль һарын эхиндэ тэмдэглэг­дэдэг. Буряадай ниислэл Улаан-Үдэдэ эмхидхэгдэдэг наадан һүүлэй жэлдэ ехэ һонирхол татанагүй гэжэ адаглахаар. Яхад арад шэн­ги үндэһэн хубсаһаяа үмдэхэ буряадууд үсөөн, арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдээр хүн бүхэн наадажа шадахагүй. Монгол туургата бусад ара­дуудай һайндэрнүүдтэйшье жэшэхэдэ, Сурхарбаан ёһын тулада үнгэрнэ гэжэ һанахаар. Тиигэбэшье найр нааданда бэлдэһэн соёлой хүдэлмэрилэгшэдэй, зохёохы бүлгэмүүдэй, тамиршадай габьяа сэгнэшэгүй.

Сурхарбаан - 2018 

Анна Огороднигой гэрэл зураг

Дулаанай сагта болодог угсаата арадайнгаа наада­най хэмжээ үргэдхэжэ, шэнэ амисхаал оруулха саг тулажа ерээ гэжэ һанагдана. Үргэн Буряадаймнай ажаһуугшад, айлшад Сурхарбаанай ямаршье хэмжээ ябуулга­да оролсожо, хабаадалсажа, өөртөө шэнэ юумэ нээжэ, һонирхожо, саашань дам­жуулха, хубаалдаха хүсэл түрүүлхээр хэмжээ ябуулга үнгэргэгдэхэ болоно бшуу.

БАРИМТА

Мүнөө Буряад Ула­ста һур харбалгаар 1145 хүн һорилго гара­даг, сүлөөтэ барилдаанда - 4860 хүн, мори унаха спортдо 82 хүн хабаатай.

ҺАНАМЖА

Буряад Уласта Сурхарбаан наада яажа эмхидхэхэ тухай Буряад Уласай Сам­бо-барилдаанай федера­циин юрэнхылэгшэ Тумэн САНЖИЕВ иигэжэ хэлэнэ:

- Үнгэрһэн жэлдэ Кир­гиз Уласта үнгэргэгдэһэн Нүүдэлшэдэй наада болон 2018 оной сентябрь һарада Саудай Аравида Тэмээнүүдэй урилдаа эмхидхэлэйнь тала­ар һонирхон адаглааб. Тии­гэжэ Сурхарбаанда олон зо­ной һонирхол татахын тула хэдэн ажаглал хэһэн байнаб. Буряадаймнай ажаһуугшад соёлой болон тамирай мүрысөөнүүдтэ һайн дураараа оролсожо, хабаадаха аргатай байха. Үндэһэтэнэй тамирай янзануудые олошоруулжа, урилдаанда оролсохо дура­тай харагшад һанаандаа та­араха тамир шэлэхэ аргатай байг лэ. Тиихэдэ наһанай ху­бааряар, гэр бүлөөрөө хабаа­даха хэмжээ ябуулгануудые эмхидхэхэ хэрэгтэй.

Эдеэ хоол бариха, амарха, бэеэ заһаха газарнууд оло­ор хүдэлжэ, аяншалгын һалбарида эршэтэй ажал ябуулха шухала.

Саудай Аравида үнгэрһэн Тэмээнүүдэй урилдаагаар ехэтэ һонирхооб. Тэдэ зон тэмээ унажа урилданагүй. Амитадта хурданииень тэмдэглэхэ хэрэгсэл то­хогдожо, джип машинану­удаар тэмээнүүдтэй адли гүйлгэлдэнэ. Урилдаанда машина болон амитадай суг гарахыень харахада, ехэ һонирхолтой. Монгол туургата арадуудай барил­даан тэдэниие юундэшьеб һонирхуулаагүй.

Сурхарбаан һэргээн шэ­нэдхэхэ талаар Засагай газарта дурадхалнуудые оруулһан тухайгаа мэдээ­жэ гүрэн түрын болон олониитын ажал ябуулагша Бато СЕМЁНОВ хэлэнэ:

- 2011 ондо Ысыах наада хараһан байнаб. Тиихэдэ со­ёлой болон тамирай хэмжээ ябуулгануудта хабаадагшад болон айлшадай тоо 150 мянгандаа хүрэжэ байгаа. Шухалань гэхэдэ, нааданай үнгэржэ байһан газарта архи хорюултай. Хоёр үдэрэй тур­шада хэмжээ ябуулга яхад хэлэн дээрэ үнгэрнэ, хэлэ мэдэхэгүй байһанһаа суг ябаһан хүнүүдһээ асуужал ябааб. Тиигэбэшье диилэнхи хубииень ойлгохоор.

Тамирай мүрысөөнүүдэй онсо илгаань гэхэдэ, илаг­шад тамирай бүхы зүйлнүүд – барилдаан, урилдаан, һур харбаан, модо таталга, шу­луу шэдэхэ мүрысөөнүүдтэ хабаадаха ёһотой. Бүгэдэ зон арадайнгаа заншалта хуб- саһа үмдэнхэй.

Ысыах һайндэрэй га­зарта засаг зургаан, томо үйлэдбэринүүд, эмхинүүд, нютагууд үндэһэтэнэй гэр - ярангын маягтай түлөөлгын газарнуудтай байха ёһотой гэжэ тоологдоно. Яхад ара­дай һайндэртэ хүн бүхэн һанаандаа таараһан хэмжээ ябуулгануудта хабаадаха аргатай. Хүнүүдэй амарха оршон зохидоор байгуулаг­данхай, үнгэржэ ерэхэдээ, боргооһо батаганашье үгы. Яхад Уласай ажаһуугшад бо­лон айлшад хүн зоноор уул­зажа, танилсажа, яхад ара­дай ёһо заншал нэгэ доро хараха аргатай.

Удаань Тыва Уласта мал үсхэбэрилэгшэдые хүндэлэн ёһолхо һайндэртэ хабаада­аб. Ажалайнь дүнгүүдээр эрхимүүдтэнь гүрэнэй шаг­налнууд барюулагдана, хүнгэлэлтэнүүд үзүүлэгдэнэ, мүнгөөршье, хүдөө ажахын техникээршье урмашуулна.

«Алтаргана», «Сурхар­бан» фестивальнуудые эм­хидхэлгэдэ хүршэ можо нютагуудай дүй дүршэл хэ­рэглэхэ тухай бэшэг Буря­адай Толгойлогшо байһан Вячеслав Наговицын болон Соёлой яаманай сайд байһан Тимур Цыбиковтэ оруулаа һэмби. Теэд ганса минии хэ­лэхэдэ, тэдэндэ бага байжа болоо.

Шэнэхээн 

«Байгал» сэтгүүлэй ахамад эрхилэгшэ Александр Ма­хачкеев 2003 оной июнь һарада Шэнэхээн буряадуудай зунай найрта хабаадаһан тухайгаа дурсахадаа:

- Тэндэ эхэнэрнүүдынь барилдадаг байна. Баруун со­моной 38 наһатай Соёл гэжэ буряад эхэнэр илалта туй­лаа һэн. Тэрэ хоёр хүбүүтэй. Һорилго гараха сүлөөгүйб, үнеэдээ һаанаб гэжэ хэлээ һэн, - гээд онсолно.

Александр Махачкеевэй гэрэл зураг