1427
Хэбэд номхон Хэжэнгын Чисаана нютагай ажаһуугшад эртэ урда сагһаа үхэр малаа үсхэбэрилөөд лэ байгаа. Тэдэнэй нэгэн болохо Эрдэниин Цымпил Бүүбэй ханитаяа Дарижаб басагатай, Намжил, Жамбал, Дамба-Дугар ба Дымчик гэжэ хүбүүдтэй һэн. Эдээхэн табан үхибүүдтэнь хүндэхэн үйлэ заяан тудаа.
Үхибүүдэй һубарин гарахада, Агууехэ Хубисхал, Граждан дайн, коммуна, колхозуудай байгуулга болон бусад түүхэтэ үйлэ хэрэгүүд болоо. Үшөө дээрэһээнь эхэ эсэгэ хоёрынь эртэхэн, 1930-аад оной эхеэр наһа дүүрэшөө. Буряад зондо анханһаа хойшо үншэн үхибүүд гэжэ байгаагүй. Хүндэ байдалда ороһон үхибүүдые түрэл гаралнуудынь үргэн абажа, хүл дээрэнь табидаг заншал бии гээшэ. Эдэ табан үхибүүдые түрэлнүүдынь хубаажа абаад, заримандань өөһэдынгөө нэрэ обог үгөө. Тэдэнэйнгээ хүсөөр амгалан тайбанаар ехэ болоод байтар, Эсэгын дайн эхилшоо. Дүрбэн аха дүүнэр хойно хойноһоо Эсэгэ ороноо хамгаалхаяа мордоо һааб даа.
ЕХЭ АХА
Эгээл ехэ ахань Намжил Будаевич Гылыков 1910 ондо түрэһэн. Үхибүүн наһандаа Чисаанынгаа дасанда хубарагшье болоод байһан. Тельманэй нэрэмжэтэ колхоздо хүдэлжэ байтараа, 1938 ондо Улаан Армида татагдаа. 1939 ондо Монголой Халхын-Голдо түрүүшынхиеэ дариин амта үзэһэн. Энэ дай гаталжа ерээд, 1941 оной июль һарада хуушан сэрэгшэ түрүүшын дуугаар дайнда мордоо. Өөрөө амар мэндэ байхадаа, иигэжэ хөөрэгшэ һэн: "1941 оной ноябриин 7-до Москва хотын Улаан талмай дээгүүр жагсаалда ябаад, огто байнгүй, саашаа ябагаар сэхэ фронт ерээ һэмди. Дайсад Москва хотоһоо оройдоо хорёод гаран модоной зайда байгаа". Намжил Будаевич октябрь һараһаа Москва хото хамгаалалгын гайтай шанга байлдаануудай гал дүлэн соогуур ами наһаяа гамнангүй, Баруун фронтын 53-дахи дивизиин 129-дэхи полкдо пулемётчигоор дайлалдаа.
Саашань иигэжэ хөөрэнэ: "Шэнэ-шэнэ сэрэгүүд буу зэбсэгтэеэ ерэжэл, ерэжэл байха, дайсан таһалгаряагүй добтолжол байха. Хоёр хадын хоорондо бүлэг сэрэгшэд байшоод лэ, хайра гамгүй тулалдаа һэмди. Пулемёдоороо немец сэрэгүүдые һайсал хиргаа һэм. Мүнөө тэрэ газарайнгаа нэрые мартааб. Һүүлдэнь Вяземска байлдаанда хабаадааб. Энэ аймшагтай ехэ байлдаанда хэды олон хүн зон алуулааб даа. Һүүлэй һүүлдэ һомо даримнайшье, эдеэ хоолнойшье дууһажа, сухариха баатай болоо һэмди. Тиихэдээ һөөргөөшье харангүй гүйлдөө бэшэ, харин хүндэхэнөөр байлда байлдаһаар, Гжайск, Можайск хотонуудта ерээбди. Ехэл хүндэ хүшэр байлдаанууд һэн даа. Хэдэн хоног унтангүй, заримандаа үлэн хооһоор дайлалдаха саг бологшо һэн. Немецүүд тэрэ үедэ яһала хүсэтэй байгаа. Илангаяа танкнуудынь, үхэр буунуудынь тоолошогүй олон һэн. Үшөө дээрэһээшни ходо бомбодожо байха! Тиибэ яабашье, манай дунда урмаа хухарһан, айһан сэрэгшэд үгы һэн".
Нэгэ шэрүүн тулалдаанай үедэ Намжил Будаевич хүндөөр шархатажа, Казань хотын госпитальдо хэдэн һара аргалуулһанайнгаа удаа нэгэ жэлэй амаралтада хүртэжэ, нютагаа бусаа һэн. Тиигээд лэ 1943 оной июль һарада дахин мордоод, аяар 1946 ондо “дайгаа даража, даагаяа һүүлдэжэ”, одоол түрэл һайхан нютагаа тэхэрин ерээ.
Нютагаа бусажа ерээд, Чисаанын колхоздо элдэб ажалда хүдэлөө, хонишоноор ажаллажа, наһанайнгаа амаралтада гараа. 1990-ээд онуудаар бурхан шажанай дэлгэрхэдэ, Чисаанынгаа дасанда мүргэл үйлэдэжэ һуугаа. Нэгэ басагатайшье һаа, “гансаһаа газар дүүрэхэ” гэжэ олон зээнэртэйгээ амгалан тайбан ажаһуужа, 2002 оной үбэл бурханайнгаа орондо морилоо.
Энэ ехэ дайнда бэеэ гамнангүй ябаһанайнгаа түлөө Намжил Будаевич "Эсэгэ ороноо хамгаалһанай түлөө" 2-дохи шатын орденоор, "Шэн зоригой түлөө", "Москва хамгаалһанай түлөө" гэһэн медальнуудаар шагнагдаһан. Бурхан шажанай дэлгэрэлгэдэ ехэ хубитаяа оруулһанайнь түлөө Бандида хамба лама Жамбал-Доржо Гомбоевой медаль зүүлгэгдээ һэн. Өөртэнь хүртэһэн хуби заяагаа үндэр дээрэ үргэжэ, сэхэ сэбэрээр ябажа, энэ дэлхэй дээрэ хүртэһэн заяагаа дүүрэн эдлээ.
ХОЁРДОХИ ХҮБҮҮН
Цымпил Эрдынеевэй хоёрдохи хүбүүн Жамбал Цыренович Цыренов 1914 ондо түрэһэн. Энэ хүн тухай мэдээсэл тон хомор. Ехэ ахатаяа адли Халхын-Голой дайнда хабаадаа. Эсэгын дайнда ямар фронтдо хэды он болотор, ямар хото, гүрэн хүрэтэр дайлалдааб, ямар орден, медальнуудтай байгааб - мэдэхэ юумэн үгы. Гэрэл зурагта харахада, шэрүүншэг шарайтай, хурса харасатай лейтенант - танкист һууна. Дайнһаа бусажа ерээд, Улаан-Үдын авиазаводто хүдэлһэн, 3 үхибүүдтэй байһан, 1967 ондо нүгшэһэн гэжэл мэдээжэ.
ГУРБАДАХИ ХҮБҮҮН
Дамба-Дугар Эрдынеевич Цымпилов 1916 ондо түрэһэн. Энэ хүмнай ехэл һонин, элдэб ушарнуудаар баян намтартай. Улаан-Үдын зоотехническэ техникум дүүргэжэ, ветеринар болоо. Һүүлдэнь Агада, Улаан-Үдын ПВЗ-дэ хүдэлөө. 1938 оной август һарада сэрэгэй албанда татагдажа, Улаан Тугта Алас Дурнын хоёрдохи армида нэгэ жэл алба хээд, Ленинград хотын военно-медицинскэ училищида һураа. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилхэдэ, Баруун болон Прибалтийска фронтнуудта сэрэгэй фельдшерээр дайлалдаа. Ехэ дайн дажарые шэн зоригтойгоор дүүргээд, Ленинградай медицинскэ институдта һураад, сэрэгэйнгээ алба Хойто зүгэй Улаан Тугай амяарланги армида, хожомынь Одесскэ сэрэгэй можодо албаяа дүүргэжэ, 1956 ондо сэрэгэй албаниие капитан зэргэтэй дүүргээ һэн.
Дамба-Дугар Эрдынеевич һүүлдэнь миин һуужа шадаагүй, тэрэл жэлдээ Хара далайн онгосодо врачаар ажалда ороо. 1956 онһоо 1974 он болотор, аяар 18 жэл соо нютагаймнай хүбүүн бүхы океан далайнуудаар тамарһан, элдэб олон гүрэнүүдые, арад зониие хараһан, далайн шанга һалхи шуургануудые дабаһан баян гэгшын намтартай хүн. 1974 ондо одоол наһанайнгаа амаралтада гаража, Одессэ хотодо гэр бүлэтэеэ түбхинэжэ ажаһуугаа.
Дамба-Дугар Эрдынеевич эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдаһанайнгаа түлөө "Дайшалхы габьяагай түлөө" (хоёр дахин), "Кенигсберг хото абаһанай түлөө", "1941-1945 онуудай Илалтын түлөө", "Маршал Жуков" гэһэн медальнуудта, "Эсэгэ ороноо хамгаалгын" 2-дохи шатын, "Улаан Одон" орденуудта хүртөө һэн.
1980-яад оноор Намжил Дамба-Дугар хоёр аха дүүнэр бэшэг бэшэлсэхэдээ, 1941 ондо Москва хото хамгаалгын байлдаанда бэе бэеһээ холо бэшэ дайлалдажа ябаһанаа ойлгоо бэлэй. Теэд мэдэлсээ бэшэ хадаа тэрэ сагта уулзаха хуби заяан байгаагүй.
ОДХОН ХҮБҮҮН
1923 ондо алтан дэлхэй дээрэ мүндэлһэн дүрбэдэхи хүбүүн Дымчиг Эрдынеевич Цымпилов тэрэ үеын үхибүүдтэл һургуулида һураад, һүүлдэнь Тельманэй нэрэмжэтэ колхоздо элдэб ажалда хүдэлөө.
1942 оной мартын 5-да дайнда мордоо. Баһа Жамбал ахадань адли хаана, ямар фронтдо, армида, ямар сэрэгтэ ябааб, ямар шагналнуудтай байгааб - мэдэгдэхэ юумэн огто үгы. 1983 ондо мэдээжэ сэтгүүлшэн Зэгбэ Гомбожабайда Буряадай Цымпилонтой сугтаа дайсадтай тэмсээ һэмди гэжэ нэгэ ветеран хөөрөө һэн. Тэрэ хүн мүнөө үни үгы ааб даа. “Дурасхаалай ном” соо Дымчиг Цымпилов 1944 ондо һураггүйгөөр үгы гэжэ тэмдэглээтэй. Бодоод үзэхэдэ, Дымчиг эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдажа, СССР гүрэнэй баруун хилэ хүрэтэр дайгаар ошожо, баатарай үхэлөөр алдалһан болоно. Нютагаймнай хүбүүн Дымчиг Цымпилов хэдэн сая мэдэгдээгүй сэрэгшэдэй нэгэн болоно. Хайратайшье.
Эдэ дүрбэн аха дүүнэрэй гурбаниинь Агуу дайнһаа бусаа. Эдэ хүбүүд хүнэй үзэдэг юумые үзэжэ, Эсэгэ ороноо хархис дайсадһаа хамгаалалсаад, гэр бүлэ боложо, үри хүүгэдээ хүл дээрэнь гаргаад, бурханай орон руу морилоол даа.
Жалсан ДОНДОКОВ,
Хэжэнгэ нютаг
