​Буряадай сэхээтэн

“Нэгэ талаһаа суута уран зураашад, дээдэ гарай дархашуул Мэрдыгеевүүд, нүгөө талаһаа элитэ уран зохёолшод, нэрэ солотой багшанар Тумуновууд. Иимэ ехэ угуудай түлөөлэгшэ байхань омогорхолтойшье, харюусалгатайшье”, - гэжэ “Ариг Ус” телекомпаниин мэдээжэ сурбалжалагша Саржана Мэрдыгеева хэлэнэ. Юуб гэбэл, Саржанын эсэгэ - заншалта буряад хутага урладаг түмэршэ дархан Бато Мэрдыгеев хадаа түрүүшын буряад роман зохёоһон габьяатай Жамсо Тумуновай дүү басаган Дарима Тумуновнагай болон Буряадай бэлиг түгэлдэр уран зураашан Роман Мэрдыгеевэй дүү Андрей Сидоровичэй хүбүүн болоно.

Буряадай багшанарай колледжын байгуулагдаһаар 95 жэлэй ойн баярай хэмжээндэ Буряад хэлэ бэшэгэй болон үндэһэн соёлой факультет апрелиин 18-да бүхы наһаараа эндэ хүдэлһэн Ородой болон Буряадай габьяата багша Дарима Тумуновагай 100 жэлдэ зорюулан, “Монгол бэшэг” номтойнь танилсуулга үнгэргөө юм. Тиин тус хэмжээ ябуулгын үедэ Дарима Тумуновнагай гэр бүлынь, угайнь ехэ һонин баримтануудые мэдэжэ абахадаа, бэшээд туршаха байна гэжэ бодооб.

Гомбожаб Цыбиков, Пётр Бадмаев

Дарима Тумуновнагай нагаса эжы хадаа Түбэд болон Монгол гүрэнүүдые, буддын шажан шэнжэлһэн элитэ эрдэмтэн, профессор, хаанта Россиин гүрэнэй ажаябуулагша, ДВР, СССР ба Монгол Улас байгуулха хэрэгтэ горитой хубитаяа оруулһан Гомбожаб Цыбиковэй эгэшэнь, харин түбэд эмнэлгын аргашан, II Николай хаанай гэр бүлын эмшэн, зүбшэлэгшэ Пётр Бадмаевтай аха дүүгэй үхибүүд байһан юм.

“Клара Нимаевна Галсанова (Дарима Тумуновнатай эгэшэ дүүгэй басагад болоно - авторһаа) Гомбожаб Цыбиковэйдэ залуудаа нэгэ хирэ байһан юм. “Бишэ абгайханһаа хуу хөөрүүлжэ, һуража абахагүй даа, залуу ябагдаал даа”, - гэжэ ходо халагладаг. Бишье мүнөө болоходо, эжыһээ угайнь суута түлөөлэгшэд, түүхэ тухайнь мэдэжэ абаагүйб гэжэ өөрыгөө хараадагби, - гэжэ Бато Андреевич хэлэнэ. – 1976 ондо Роман Сидоровичэй суглуулһан баримтанууд дээрэ үндэһэлэн, Мэрдыгеевтэнэй угай бэшэг зураа һэм. Харин мүнөө Тумуновтанай угай бэшэг дээрэ хүдэлжэ эхилэнхэйб. Эжынгээ амиды мэндэ байхадань, зуража абаха байгаа гүби даа. Теэд яахаб”.

Жамсо Тумунов

Дарима Тумуновна Жамсо Тумунов ахаяа ехэ хүндэлдэг байһаниинь ойлгосотой. Ахайнь дүү басагаяа багаһаа хойшо дахуулжа, дүнгэжэ ябаһан юм. Үзэг бэшэгшье шудалһаниинь ахайгаа дахадаг байһанайнь үрэ дүн гэхэдэ, алдуу болохогүй. Юуб гэхэдэ, Цырен-Дулма эгэшэ болон Жамсо ахай хоёройнгоо һургуулида ошоходонь, 5-6 наһатай Дарима дүүниинь тэдэнтэеэ наадангаа дахасалдаһаар, хуушан монгол бэшэгтэ һураа бэлэй.

Хожомынь дурсалга соогоо багшанарай суута багша Дарима Тумуновна иигэжэ бэшэһэн: “Нэгэтэ үзэглэлэйнгөө зураг хараад, “Абида малтай болобо. Абида хонитой болобо. Абида гэртэй болобо...” гэжэ байжа уншажа һуутарни, Жамсо аха минии таамаг уншаһые ойлгоһон байгаа ха. Хажуудамни ерээд, “Үзэглэлэй” нюур саашань һэхээд: “Энэ ямар үзэг бэ? Энэ юун гэһэн үгэб? Унша”, - гээ һэн. Тиихэдэнь би үзэгшье нэрлэжэ, үгэшье уншажа бирабагүйб. “Юундэ таамаг уншанабши? Таамаг уншажа болохогүй, үзэгөө танижа уншаха хэрэгтэй”, - гэбэ. Энээнһээ хойшо аха намда үзэгүүдые заажа үгэдэг, “Үзэглэл” сооһоо уншуулжа шалгадаг болоо һэн. Өөрөө ахай тиихэдэ оройдоол 2-дохи класста һурадаг байгаа. Ахынгаа энэ хэлэһэн үгэнүүдые саашаа һуражашье ябахадаа, багшашье болоод ябахадаа, ходо һанаандаа оруулдаг бэлэйб”.

Һүүлдэ һургуулиин болоходонь, ахань эрдэм номдо ехэ татасатайшье һаа, дүү басагандаа адли һуралсаха арга үгэһэн. Юуб гэбэл, аха дүү хоёрһоо бэшэ малаа харалсаха хүн байгаагүй: эгэшэнэрынь хадамда ябанхай, дүүнэрынь баганууд. Тиимэһээ нэгэ жэлдэнь Дарима Тумуновна һургуулидаа ябадаг, нүгөө жэлдэнь Жамсо Тумунович ном үзэгшэ бэлэй. Иигэжэ ээлжэлжэ байгаад һураһан хоёр юм.

Дарима Тумуновна нэгэ ушар тухай ехэ омогорхолтойгоор хүүгэдтээ хөөрэдэг һэн ха. Сэжээ гэжэ нэрэтэй хүгшэн эжынь нилээд олон малтай һэн. 1930-аад онуудаар Табтаанайда хамтын ажахын байгуулагдахада, бүхы үхэр малаа коммунада тушааһан. Теэд энээн тухайнь мэдээдүй байһан НКВД-гэй хүнүүд суглаа зарлажа, хүгшэн эжыень нюдарган баян гээд, тушаан абаашахаяа байтарнь, хүзүүндээ улаан галстук зүүһэн пионер Жамсо Тумунов тайзан дээрэ гүйжэ гараад: “Хүгшэн эжыгээ таанадта үгэхэгүйб!” – гэжэ һүхирһэн. Тиихэдэнь нютагаархидынь зүрхэ орожо, Сэжээ хүгшэнэйл үхэр малай ашаар коммунын амидардагые ойлгуулжа үгөө.

“Тэрэ шэрүүн сагта Жамсо Тумунов хүгшэн эжыгээ аршалжа, түрүүшынгээ баатаршалга гаргаа. Һүүлдэ Эхэ ороноо фашистнуудһаа хамгаалалсаһыень мэдэнэт, - гэжэ Бато Андреевич хэлэнэ. –Зүгөөр эсэгэ талын үбгэн абамни Сидор Мэрдыгеев нюдарган баян гэжэ тушаагдаад хосороо ха юм. Гэрыень буляажа абаад, һургуули болгоо. Тэрэнь мүнөөшье бии”.

Хоёр ехэ угай түлөөлэгшэдэй гэр бүлэ

Зүүн гарһаа һуунад: Дарима Тумуновна Андрей ашатаяа, Дугар Сидоровна, наһанайнь нүхэр Андрей Сидорович;

Зогсонод: хүбүүдынь наһанайнгаа нүхэдтэеэ - Доржо, Бато, Рита, Сара, Тамара, Батор;

Тэг дундань : аша басагадынь – Туяна (Арина Родионова), Раджана.

1937 ондо зохёохы ажалтай сэхээтэдтэ гэр бариха гэһэн шиидхэбэри абтаад, Улаан-Үдэ хотын Шмидтын гудамжаар хоёр дабхар гэр бодхоогдоһон юм. Тэндэ уран зураашад, тэрэ тоодо Роман Мэрдыгеев, уран зохёолшод, тэрэ тоодо Жамсо Тумунов байратай болоо. 1944 он һэн ха. Бато Андреевичэй эсэгэ Томскын политехническэ дээдэ һургуули дүүргэжэ ерээд, Роман ахадаа, харин эжынь Багшанарай дээдэ һургуули дүүргээд, Жамсо ахадаа байрлабад...

“Энэл гэртэ эжы аба хоёрни айл болоһон, энэ гэртэ бишье түрэһэмби”, - гэжэ Бато Андреевич хэлээ. – Эжымни бүхы наһаяа Багшанарай колледждо зорюулаа. Аша габьяа тухайнь энэ колледжын багшанар, заалгаһан шабинарынь презентациин үедэ хуу хэлэжэ үгөө гээшэ ааб даа. Эсэгэмни баһа гоёор зурадагшье һаа, оньһондо аргагүй дуратай байһан, хүдөө ажахын дээдэ һургуулида багшалаа”.

Дарима Тумуновна Андрей Сидорович хоёр табан хүүгэдтэй болоһон. Зүгөөр ехэ хүбүүн Табито 10-тайдаа наһа бараһан, удаадахи Таня басаганиинь бүри нарайгаар үгы. Һүүлдэ Бато, Батор, Доржи гурбан түрэһэн юм. Хүбүүдынь эсэгэ талынгаа угай бэлиг абажа гараһан. Булта уран зурагта бэрхэнүүд.

Бато Андреевич Зүүн Сибириин технологическа дээдэ һургуули дүүргээд, Бурятгражданпроектдэ, Улаан-Үдэ хотын ахамад архитекторэй управленидэ, 1982 онһоо Буряадай Соёлой яаманай дэргэдэхи уран зурагай мастерскойдо ажаллаһан. Харин 1999 ондо Уран зураашадай холбооной дэргэдэ “Бата” гэжэ буряад хутагын хубиин мастерской эмхидхээд, мүнөө ехэ хүбүүн Андрейтэеэ суг хүдэлнэ. Батор Андреевич Эрхүүгэй уран зурагай училищи дүүргээд, ном хэблэлэй уран зураашаар хүдэлөө. Залуугаар наһа бараһан. Доржо Андреевич Хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин механикын факультет дүүргээд, тэндээ багшалһан. Мүнөө ном хэблэлэй уран зураашан.

Дарима Тумуновна Андрей Сидорович хоёр 9 ашанар, 15 гушанартай. Тэдэнэйнь дунда нарин дархан, уран зураашад, программистнууд, дээдэ гарай оёдолшод, мэдээжэ сэтгүүлшэд бии. Бато Андреевичэй Женя басаган, Батор Андреевичэй Раджанань өөр өөрын хубсаһанай ательетэй юм. Тиихэдэ Саржана болон Арина Родионова (Батор Андреевичэй Туяна басаган) – мэдээжэ сэтгүүлшэд.

Дарима Тумуновна аша басаган Саржана Мэрдыгееватай багадань

Дарима Тумуновнагай гушанар булта гоёор зурадаг, урладаг. Жэшээнь, Саржанын басаган Роман Мэрдыгеевэй нэрэмжэтэ уран зурагай һургуулида ябадаг, хүбүүниинь уран барималша болохоб гэжэ мүнөөнһөө хэлэдэг. Хэн мэдэбэ, магад, угайнь бэлиг дамжажа болоо.

Дээрэхи гэрэл зураг дээрэ: баруун гарһаа Жамсо Тумунов зогсоно