3187
Буряад хэлэнэй сахим хэшээлэй үедэ
Хонгор һайхан Хори аймагта нютагай засаг эрхилжэ байһан толгойлогшо дарга Юрий Ширабдоржиевай эдэбхи үүсхэлээр үнгэрэгшэ һарын хуушаар үндэһэн буряад хэлэнэй асуудалаар аймагай бага хурал эмхидхэгдэжэ, тэрэнэй хүдэлмэридэ Буряад Уласай болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайд Баяр Жалсанов, ниислэл хотоһоо ошоһон эрдэмтэд, багшанар хабаадалсаа.
“Түрэлхи хэлэмнай түригдэхэ ёһогүй”
Аймаг дотор ажаһуудаг 18 мянга шахуу тоотой арад зоной зуунай оройдоол 29 хубинь болодог буряад угсаатанай дунда түрэл хэлэеэ мэдэдэг зониинь жэлһээ жэлдэ үсөөржэ байнхай. Түгшүүритэй иимэ байдал яажа дабахаб, ерээдүйн сагта аймаг нютагаа эзэлжэ һууха халаамнай угаа уһанда хаяжа, угсаата арадайнгаа ууган заншал, уянгата һайхан хэлэеэ мартахань гээшэ гү гэжэ һанаагаа зобоһон зон Хоридо олон. Тэдэнэр ганса һанаагаа зобоод һууна бэшэ, байдал һайжаруулха талаар яһала ажал ябуулдаг байна. Элдэб хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэнэ, буряад хэлэ дуратайгаар шудалһан үхибүүдтэ мүнгэн урмашуулгашье барюулагдана.
Бага хурал болохонь гэжэ соносхоод, аймагай захиргаан бултанда һураг тараабашье, баранииень баалаагүй юм ааб даа. Мүнөө тиимэ шанга журамай, уялгалгын саг бэшэ. Теэд аймагай түбэй хоёрдохи дунда һургуулиин шэнэхэн байшанай баярай танхимда багтажа ядан сугларһан зониие харахада, урматай зохид байгаа. Нэгэдэхеэр, нээрээшье, түрэл хэлэнэймнай талаар тухашаруу байдал тогтонхой гэжэ ойлгохоор. Хоёрдохёор, тэрэниие дабажа гараха ажалаа хэр зүбөөр ябуулжа байна гээшэбибди гэжэ хорёорхин шалгахаяа һанаа. Эдэбхи үүсхэл һайтай, даб гэхэдэ, дам саашань дамжуулан хүдэлхэ ульһатай зоной эрмэлзэл оролдолго дэмжээгүйдэ аргагүй.
Гэхэтэй хамта, аймаг дотор ажаллажа байгаа 11 дунда, юрэнхы эрдэм олгодог юһэн ангитай 4, 1 эхин һургуули, үшөө 1 эхин һургуули-хүүгэдэй сэсэрлиг, хамта дээрээ болбосоролой 17 эмхи зургаан сооһоо оройдоол гурбандань буряад хэлэеэ түрэлхи хэлэн гээд үзэдэг юм. Имагтал буряад нютагуудта гү, али ажаһуугшадай диилэнхи хубинь буряад угсаатанһаа бүридэдэг һаа, тиигэнэ. Тохорюугтын болон Ааланай дунда һургуулинууд, Амгалантын эхин һургуули-хүүгэдэй сэсэрлиг тэдэнэй тоодо оролсоно. 10 һургуулида гүрэнэй хэлэн гээд заагдадаг. Һуралсалай шэнэ жэлэй эхинһээ ехэнхидээ ород зоной ажаһуудаг 4 тосхоной һургуулинуудта буряад хэлэ үзэхэ оршон байдал зохёогдохо юм. Эрдэмэй эдэ гуламтануудые багшанараар хангаха гээшэ – орёохон хэрэг. Тиигэбэшье, аймагай болбосоролой һалбари хүтэлжэ байһан дарганарай хэлэһээр, намар болотор асуудал шиидхэгдэхэ.
Эди шэдитэ Интернет туһалха гү?
Хото, хүдөөгэй хүүгэдые хамтаруулжа, сахим холбооной аргаар буряад хэлэнэй хэшээл үнгэргэхэ арга шадабари анха түрүүшынхиеэ Хоридо туршагдаа. Хүдөө аймагайхид ниислэлэйхидтэ хандажа, хоорондоо холбоо харилсаа тогтоогоод, хамтын ажал ябуулжа эхилэнхэй.
Хориин 2-дохи дунда һургуулиин багшанар Улаан-Үдын 32-дохи дунда һургуулиин һургагшадтай хамта “Театрай шэдитэ юртэмсэ” гэһэн сэдэбээр болбосоролой хэмжээ ябуулга эмхидхээ. Тэрэниие мэргэжэлтэ хэлээр элирхэйлхэдээ, хэшээл гэжэ хэлэдэггүй юм байна. Долоодохи ангинуудай һурагшад Буряадайнгаа түб хотын дүрбэн томо театрнууд тухай мэдээнүүдые уридшалан бэлдэһэн байжа, бэе бэедээ һонирхолтой хөөрөө дэлгээ. Мүнөөнэй үхибүүд хадаа абааштайнууд, асуудалшье һураад абаха юм. Хоёр талаһаа дүршэл ехэтэй багшанар энэ хэмжээ ябуулга хүтэлөө. Хориин хоёрдохи һургуулиһаа – Ородой Холбоото Уласай юрэнхы болбосоролой хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ Людмила Дугарова, Улаан-Үдэһөө – буряад хэлэнэй багшанарай уласхоорондын “Эрхим багша” урилдаанай 2018 оной илагша Гэрэлма Ванзатова.
Туршалгын энэ хэмжээ ябуулга эмхидхэгшэдшье, тэрээндэ хабаадалсажа хараһан уласай сайдшье түгэсхэлдэнь үгэ хэлэхэдээ, үлүү һайн байдалтай болоод, иимэ хэшээл эмхидхэнэ бэшэбди, багшанарай дуталдахада, бараг иимэ онол арганууд багса гараад ерэнэ гэжэ тэмдэглээ. Баяр Жалсановай һанамжаар, хүнүүдэй бэе бэетэеэ улаан нюураараа уулзажа харилсаха аргые ямаршье оньһото техникын, сахим сүлжээнэй хүсөөр харилсаха шэнын онол арга һэлгэжэ шадахагүй. Теэд сагай эрилтээр иимэ аргануудай бии боложо байһые яг таһа арсаад, хэрэглэнгүй һуухань баһа буруу. Саашань хараад үзэхэдэ, гүрэнэй хэмжээндэ бэелүүлэгдэжэ байгаа томо түсэлөөр мүнгэн һомологдожо, тэрээндэ хабаадаһан һургуулинууд түрүү зэргэдэ байһан түхеэрэлгэнүүдтэй болохо аргатай юм. Тэрэ түсэлдэ Хориин аймаг һургуулинуудаа оруулха түсэбтэй байһанаа түрүүлэн мэдүүлбэ бшуу.
Улаан-Үдэһөө бууһан айлшад гар хооһон ошоо бэшэ, шэнын онол аргануудаараа хубаалдаа, сэсэрлигэй хүүгэдэй, һургуулиин шабинарай һонирхохоор юумэ харуулаа. Түнхэн аймагһаа уг гарбалтайшуулай “Саяан” эблэлэй эдэбхитэд: хэлэ бэшэгэй эрдэмэй дид-докторнууд, Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар улас түрын түбэй мэргэжэлтэн Оюна Забанова Д.Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин доцент Оксана Дареева хоёр хурдан хурса ухаатай инженер Саян Забановтай сугтаа зохёоһон нааданхайнуудаа – буряадаар дуугардаг, дууладаг алфавит, хүүхэлдэй, микрофон, Альфа гэжэ нэрэтэй түрүүшын буряад робот болон бусадые сугларагшадай үзэмжэдэ табяа.
Мүн тиихэдэ хотын айлшад мастер-классуудые үнгэргөө, багшанар болон бусад эдэбхитэдэй суглаан дээрэ элидхэлнүүдые хэжэ, сугларагшадые һонирхуулһан байха юм. Жэлэй эхиндэ эмхидхэн байгуулагдаһан Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар улас түрын түбэй ажал тухай эдэ мүрнүүдые бэшэгшэшье дэлгэрэнгыгээр хөөрөө.
Уран хэлэнэй урилдаа хэхэ түсэбтэй
Ажалшан арадай ажабайдал, нютаг зонойнгоо һанал бодол һайнаар ойлгодог ударидагшадые урмашажа харахаар. Гансашье засаг барижа байһан дарга, ноёд бэшэ, нютаг сэлеэнүүдтэ, аймагуудта тиимэ хүнүүд ажаһуудаг. Хоридошье тиимэ эдэбхитэйшүүл олон.
Анаа дасанай шэрээтэ Лэгсэг лама Дарижапов сугларагшадтай ерэжэ уулзаад, үгэ хэлэхэдээ, өөрынгөө эдэбхи үүсхэл тухай хөөрэжэ үгөө. Ушар юуб гэхэдэ, Хори аймагтаа буряад хэлэнэй урилдаа эмхидхэхэ түсэбтэй. Буддын шажантанай заншалта Сангхын Бандида Хамба лама Дамба Аюшеев зүбшөөл үни хада үгэһэн гэнэ. Лэгсэг лама гансашье аймагтаа бэшэ, Буряад ороной бусадшье нютагуудта яһала мэдээжэ болоһон шэрээтэ. Тэрэнэй хэһэн һайхан хэрэгүүд тухай арад зон яһала дуулаһан байха. Нэгэ юумэ бүтээхэм гэжэ түсэблөө һаа, үдэрэй һанаан, һүниин зүүдэн болоод, хамагыень өөрөө харгалзалжа, яб-таб байса, нарин нягтаар хэдэг заншалтай залуу ударидагша юм. Энэшье удаа ульгам түрэл хэлэнэйнгээ урилдаанай түсэб толгой соогоо үни табинхай гэжэ мэдэхээр хөөрөө. Хаана, хайшан гээд ямар мүрысөөнүүд эмхидхэгдэхэб, хэн тэрэниие хүтэлхэб, холо ойроһоо бууһан олон айлшадые яажа угтахаб гэхэ мэтые дурдана һэн.
Энэ үүсхэл бүримүһэн дэмжэхэ тухайгаа уласай болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайд Баяр Жалсанов Хори аймагай засаг дарга Юрий Ширабдоржиев хоёр мэдүүлээ.
Бага хуралай ехэ хэрэг
Хоридо болоһон суглаан жэнхэни буряад хэлэн дээрэ үнгэрөө. Үгэ хэлэһэн хүн бүхэниинь үндэһэн хэлэеэ үргэжэ хэлээ, шагнахаяа ерэһэн зон – олон ондоо яһатаншье һаа, бусадаа хүндэлжэ, ойлгоногүйбди гээд тарашангүй, эхинһээ эсэс болоторнь һуугаа. Арадуудаймнай хоорондохи хани нүхэсэл эндэл эли тодоор харагдаа: һэмээхэн, бэшэндээ һаалта хэхэгүй гэжэ оролдон, зэргэлээд һуугшадтаа заримашуул шэбэнэн оршуулха юм...
Түүхэтэ энэ суглаан дээрэ Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй һалбари Хори аймагта байгуулагдажа, даргань һунгагдаа. Олон жэлдэ соёлой таһаг толгойлжо ябаһан, одоол ехэ дүршэлтэй, мүнөө аймагай засаг даргын дэргэдэхи Ахамадуудай зүблэлэй түрүүлэгшэ Бата Цыдыпов энэ ажал эрхилхэ эрхэдэ сугларагшадай нэгэн дуугаар хүртөө.
Суглаанда хабаадагшадта хандажа, үгэ хэлэхэдээ, Бата Далаевич буряад хэлэнэй талаар аймаг дотор тогтоод байһан байдал бага зэргэ шүүмжэлээд, ажал яһала хэгдэнэ, тэрэниие бүри эршэтэйгээр ябуулха хэрэгтэй гээ. “Манай арад демократис үзэл суртал хэзээдэшье баримталаагүй юм. Хүн бүхэн һайн дураараа ябаха болоо һаа, һаад түбэг ушарха. Тиимэһээ зонхилхо эрхэтэй засаг бариһан дарганар ажалаа эрид хатуугаар эрхилбэл, амжалта заатагүй туйлаха зэргэтэй”, - гээд аха захатан онсолоо һэн.
“Бууралһаа үгэ дуула, бусалһанһаа ама хүрэ” гэжэ араднай сэсэн мэргээр хэлсэгшэ. Буряад бэшэгэй хэлэнэй үлгы нютагай буурал ахатанай һанамжые буруушаахын аргагүй.
Баяр БАЛДАНОВ, Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар улас түрын түбэй хүтэлбэрилэгшэ
Баяр БАЛДАНОВАЙ гэрэл зураг
