​​Бүгэдэ арадайнгаа хэлэ бүримүһэн дэмжэхэ

Үнгэрһэн долоондо Буряадай ниислэл Улаан-Үдэ хотодо “Мүнөө үеын оршон байдалда буряад бэшэгэй хэлэнэй үүргэеэ дүүргэлгэ” гэһэн буряад хэлэнэй асуудалнуудаар улас түрын зүблөөн боложо үнгэрөө.

Буряадай гүрэнэй Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ ехэ һургуулиин буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ түбэй үүсхэлээр эмхидхэгдэһэн энэ хэмжээ ябуулгада буряад хэлэндэ, тэрэнэй хүгжэлтэдэ хабаатай 120 гаран мэргэжэлтэд хабаадаа. Буряад Уласай диилэнхи олон аймагуудай түлөөлэгшэд, мүн тиихэдэ хүршэ нютаг можонуудай – Үбэр Байгалай хизаар болон Эрхүү можоһоо уригдаһан түлөөлэгшэд хабаадалсаа.

Эрид буруушаабад

Буряад бэшэгэй хэлэнэй үүргэеэ дүүргэн амидарха, хүгжэхэ асуудалнуудаар гүрэн түрын бодолгын ниитэ нэгэн хараанууд тухай гол элидхэл БГУ-гай буряад хэлэнэй болон тэрэниие зааха онол аргануудай таһагай доцент, Зүүн зүгэй институдай буряад таһагые даагша, гүрэн түрын бодолгын эрдэмэй дид-доктор Гарма-Ханда Гунжитова хээ. Мүнөө үеын буряад бэшэгэй хэлэнэй түүхые архивай дансанууд дээрэ үндэһэлэн шэнжэлһэн тухайгаа Россиин эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэнэй хэлэ бэшэгэй таһагай ахамад эрдэмтэ мэргэжэлтэн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Бабасан Цыренов элидхэл соогоо хэлээ.

Гол шухала асуудал – буряад бэшэгэй хэлэнэй саашанхи хуби заяан тухай зүбшэн хэлсэлгэдэ хэлэ бэшэгэй эрдэмэй хэдэн докторнууд, дид-докторнууд, уран зохёолшод, ирагуу найрагшад, багшанар, сэтгүүлшэд хабаадажа, үгэ хэлээ. Тэдэнэр бултадаа Буряадаймнай ондо ондоо нютагуудһаа гарбалтайшье һаа, мүнөөдэрэй байдалаар бүгэдэ арадые нэгэдүүлһэн, яряанай хэлэнэй олон нютаг аялгын үгэнүүдые өөр дотороо багтааһан бэшэгэй (литературна) хэлэеэ сахин хүгжөөхэ хэрэгтэй гэжэ һанамжалаа. Тэрэнэй эшэ үндэһые, байгуулгые һэлгэхэ тухай һүүлэй үедэ бии болоод байһан дурадхалнуудые суглаанда хабаадагшад эрид буруушаажа, ашаг үрэгүй дээрэ тоолоно.

Хайшан гэжэ хамгаалхаб?

Түүхын хуудаһа иран хараха, хэды дахин бэшэгээ һэлгүүлжэ, хуушан монголһоо лата үзэгтэ, удаань кирилл бэшэгтэ оруулагдаһан хайран буряад хэлэнэйнгээ эшэ үндэһые, дүримүүдыень сэмүүн энэ сагта эгсэ һэлгээ һаа, тэрэмнай хосорходоо болохо гэжэ мэргэжэлтэд хэлэнэ. Иимэ хубилалтанууд тухай хөөрэлдэхын орондо үхибүүдээ яажа хэлэндээ һургаха тухай хэлсэхэ хэрэгтэй гэжэ “Буряад ФМ” радиогой захирал Жанна Дымчикова онсолоо һэн. Ушар юуб гэхэдэ, һайн дураараа хэлэнүүдээ үзэхэ тухай хубилалтануудай гүрэнэй хуулида оруулагдаһанай удаа, олонхи гэртэхин түрэлхи хэлэнһээ арсаһан тухай мэдүүлгэнүүдые һургуулиин ноёдто баридаг болоод байна. Үнэхөөрөөшье энэмнай мүнөөдэрэй эгээл аймшагтай үзэгдэл мүн.

Бэшэгэй болон яряанай хэлэнүүд бэе бэедээ һаалта хэнгүй, бүгэдэ арадай харилсаха бэшэгэй хэлэн нютаг аялгануудайнгаа һайгаар баяжадаг, баяжахашье гэжэ зүблөөндэ хабаадагшад тэмдэглээ.

Буряадаймнай шэнын түүхэдэ анха түрүүшынхиеэ үнгэргэгдэһэн буряад хэлэ бэшэгэй талаар мэргэжэлтэ зүблөөнэй тогтоол шиидхэбэри танай анхаралда дурадханабди.

“Мүнөө үеын оршон байдалда буряад бэшэгэй хэлэнэй үүргэеэ дүүргэлгэ” гэһэн буряад хэлэнэй асуудалнуудаар улас түрын зүблөөнэй

ТОГТООЛ ШИИДХЭБЭРИ

Улаан-Үдэ хото 2019 оной апрелиин 24

Бидэ, “Мүнөө үеын оршон байдалда буряад бэшэгэй хэлэнэй үүргэеэ дүүргэлгэ” гэһэн буряад хэлээр улас түрын зүблөөндэ хабаадагшад – буряад хэлэ шэнжэлдэг мэргэжэлтэд, эрдэмтэд, дээдэ болон дунда мэргэжэл олгодог болбосоролой эмхи зургаануудай һургагшад, юрэнхы болбосоролой һургуулинуудай багшанар, һуралсалай урда тээхи болбосоролой эмхи зургаануудай хүмүүжүүлэгшэд, уран зохёолшод ба ирагуу найрагшад, зүжэгшэд болон сэтгүүлшэд, Буряад Уласай гүрэнэй болон нютагай засагай зургаануудай хүтэлбэрилэгшэд болон мэргэжэлтэд, мүн тиихэдэ Үбэр Байгалай хизаар болон Эрхүү можоһоо уригдаһан түлөөлэгшэд, буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ талаар шиидхэгдээгүй асуудалнуудые зүбшэн хэлсээд, гүрэнэй мүнөө үеын олониитын ажабайдалда буряад хэлэн бэрхэшээлтэй олон асуудалнуудтай ушараа гэжэ мэдэрхэ зуураа, тэдэниие шиидхэхын, хэлэнэй байдал тогтонижоруулхын, Буряад Уласай гүрэнэй хэлэнэй эрхэ зэргэтэй буряад хэлэ саашань сахин хүгжөөхын тула бүгэдэ буряад арадай, уласай дээдын болон нютагай байгууламжын засагай зургаануудай, олониитын эмхинүүдэй горитой ехэ анхарал хэрэгтэй гэжэ баримталнабди.

Шахардуу байдалда шахан асаржа байгаа үзэгдэлнүүдые дабахын тулада Буряад Уласай гүрэнэй засагай зургаанууд буряад хэлэ сахин хүгжөөлгэдэ туһатай хэмжээнүүдые абана. Буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ талаар Гүрэнэй программа бэелүүлэгдэнэ, 2030 он болотор хугасаада буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар Гол бодол Буряад Уласай Засагай газар зүбшэн хаража баталаа.

Гэхэтэй хамта,

- буряад арадай бэшэгэй хэлэн хадаа үндэһэн хэлэнэй нютагай аялгануудай дээдэ тээхи байгууламжа мүн;

- ниитэ арадай хэлэнэй мүлигдэн болбосоруулагдажа тогтоогдоһон, бэшэгтэ оруулагдаһан дүрим хэмжүүртэй хубинь;

- соёлой үгөөр дамжуулагдадаг бүхы үзэгдэлнүүдэй хэлэниинь болоһон буряад бэшэгэй хэлэнэй энэ оршолондо мартагдангүй үлэлгэ ба хүгжэлтэ хадаа буряад хэлэнэй үүргэеэ бүримүһэн дүүргэлгэдэ айхабтар ехэ удха шанартай гээд тэмдэглэхэ шухала гэжэ тоолонобди.

Дэлхэйн бүхы бэшэгэй хэлэнүүдтэл, буряад бэшэгэй хэлэн түүхэтэ ёһоор хүгжэн бүридэһэн, тодо түхэлтэй, дүримүүдтэй, олониитын мэдэрһэн; хүнэй ажаябуулгын бүхы һалбаринуудые: эрдэм шэнжэлгын ба болбосоролой, соёлой, ниитын болон гүрэн түрын бодолгын, хэрэг эрхилэлгын һалбаринуудые дааһан, саг үргэлжэ хүгжэн хубилжа байдаг хэлэнэй байгуулга болоно. Буряад бэшэгэй хэлэнэй байгуулга буряад хэлэнэй нэгэ адли хэм дээрэ үндэһэлдэг, буряад хэлэнэй мүнөө үеын бүхы нютагай аман аялгануудай үгэнүүдэй удха өөртөө шэнгээн багтаадаг.

Буряад бэшэгэй хэлэнэй айхабтар ехэ үүргэ тэмдэглэхэ зуураа, яряанай хэлэнэй нютаг аялгануудай хэдэн янзануудай – алибаа нэгэ газар дэбисхэрэй зоной хоорондоо хэлээр харилсахадаа хэрэглэдэг аргануудай горитой ехэ удха шанартай байһаниие онсолнобди. Нютаг аялганууд хадаа бүхы буряад арадай үндэһэн соёлой, газар дэбисхэрэй - уг изагуурай дабтагдашагүй илгаануудай дүрсэ маяг болбол, буряад бэшэгэй хэлэ баяжуулха гол шухала эшэ үндэһэниинь болоно бшуу.

Мүнөө үеын орёо эрхэ байдалда, тэрэшэлэн – эхэ эсэгын болон хуулита бусад түлөөлэгшэдэй бариһан мэдүүлгэнүүдэй ёһоор, үхибүүдэй һайн дураараа түрэл хэлэнүүдээ үзэлгэ, буряад хэлэ мэдэхэ буряад үндэһэтэнэй тоогой түргөөр үсөөрэлгэ гэхэ мэтын дэлгэрээд байһан хаһада, – оршон сагай буряад бэшэгэй хэлэнэй эшэ үндэһэ болон хэм хэмжүүрнүүдые һэлгэхэ тухай һүүлэй үеын дурадхалнууд огто таарамжагүй, буруу болоно. Юундэб гэхэдэ, тиимэ хубилалтанууд ниитэ нэгэн хэлэнэй дууһан һандаржа, үгы болоторнь харша нүлөө үзүүлхэ аюултай аад, заһагдашагүй хойшолонгуудтай байжа болохо.

Буряад бэшэгэй хэлэнэй үүргэеэ дүүргэлгын асуудалнуудые хуули ёһоной талаһаа гуримшуулха ажал Буряад Уласай гүйсэдхэхы засагай дээдын зургаанай мэдэлдэ ородог гэжэ ойлгохо зуураа, мүнөөдэрэй зүблөөнэй түүхэтэ удха шанар мэдэржэ, энэ тогтоол шиидхэбэри баталан абанабди гэбэл:

1. Бүгэдэ үндэһэн уласай хэлэнэй нютаг аялгануудай дээдэ тээнь оршоһон байгууламжа, буряад арадай бэшэгэй хэлэн; бүгэдэ арадай хэлэнэй мүлигдэн болбосоруулагдажа тогтоогдоһон, бэшэгтэ оруулагдаһан, дүрим хэмжүүртэй хубинь; соёлой үгөөр дамжуулагдадаг бүхы үзэгдэлнүүдэй хэлэниинь болоһон буряад бэшэгэй хэлэнэй эшэ үндэһэ һэлгэхэ гээшые ашаг үрэгүй дээрэ тооложо, эрид буруушааха.

2. Буряад бэшэгэй хэлэнэй баяжаха гол аргань болодог буряад хэлэнэй нютаг аялгануудай шухала үүргэ мэдэрхэ.

3. Буряад бэшэгэй хэлэнэй эрхэ зэргэ бэхижүүлхын түлөө, тэрэниие сахин хүгжөөхын тула гуйха гэбэл:

3.1. Буряад Уласай Арадай Хуралые –

- Буряад Уласай гүрэнэй хэлэн болодог буряад хэлэнэй амидаралай гол хэбынь буряад бэшэгэй хэлэн болоно гэжэ элирхэйлһэн статья 2014 оной мартын 07-ой № 383-V дугаарай «Буряад Уласта буряад хэлэ гүрэнэй хэлэн гэжэ дэмжэхэ хэмжээнүүд тухай» Буряад Уласай Хуулида нэмэлтэ оруулха гэжэ;

- Буряад Уласай юрэнхы болбосоролой эмхи зургаануудта гансал буряад бэшэгэй хэлэ заатагүй зааха болон үзэхэ тухай статья 2013 оной декабриин 13-ай № 240-V дугаарай “Буряад Уластахи Болбосорол тухай” Буряад Уласай Хуулида нэмэлтэ оруулха гэжэ.

3.2. Буряад Уласай Засагай газарые –

- буряад бэшэгэй хэлэнэй болон тэрэнэй нютаг аялгануудай хэрэглэгдэхэ оршом хизаарлаһан хуулита шиидхэбэри баталан абаха гэжэ;

- буряад бэшэгэй хэлэ сахин хүгжөөхэ талаар хэмжээ ябуулгануудай Түсэб зохёожо баталха гэжэ.

4. Хэлэнэй гүрэн түрын бодолго бэелүүлхэдээ, эрдэм ухаанай талаһаа сүм батадхагдаһан шиидхэбэринүүдые абалгые хангаха зорилготойгоор, мүн тиихэдэ буряад хэлэ үзэлгэ эршэдүүлгые дэмжэхэ зорилготойгоор Буряад Уласай гүрэнэй болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин засагай зургаануудта иигэжэ дурадхаха:

4.1. буряад бэшэгэй хэлэ сахиха, бэхижүүлхэ болон хүгжөөхэ талаар зохистой хэмжээнүүдые абаха;

4.2. буряад хэлэнэй хүгжэлтын болон тэрэнэй үүргэеэ дүүргэлгын асуудалнуудта хабаатай шиидхэбэринүүдые мэргэжэлтэ экспертнүүдэй зүбшөөрэлнүүд дээрэ заатагүй үндэһэлэн абаха, тиигэхын тула буряад хэлэ бэшэгэй һалбариин мэргэжэлтэдһээ, хэлэ бэшэг шэнжэлдэг эрдэмтэдһээ бүридэһэн экспертнэ зүблэлнүүдые байгуулха;

4.3. гүрэнэй болон нютагай засагай албанай тушаалнуудые эзэлхэеэ һэдэһэн хүнүүдэй буряад хэлэ мэдэдэг ушар түрүүдэ хараха.

5. Ажаябуулгадаа буряад бэшэгэй хэлэнэй хэм баримталхыень гүрэнэй болон нютагай засагай зургаануудта, олондо мэдээсэл тараадаг уласай гүрэнэй болон нютагай засагай хэрэгсэлнүүдтэ дурадхаха.

Людмила АЮШЕЕВАГАЙ гэрэл зураг