​Хэзээдэшье хэлээ мартаагүй

Манай гүрэндэ ажаһуудаг үндэһэн арадуудай хэлэнүүдые һургуулида үзэлгэ тухай хөөрэлдөөнүүд һүүлэй үедэ замханагүй. Хуулида нёдондо оруулагдаһан хубилалтанууд олон ондоо үндэһэ яһатанай хэлэнүүдэй ерээдүйдэ харша нүлөө үзүүлжэ эхилээ гээд холбоото уласай Гэгээрэлэй яаманай мэдэржэ байһан тухай мэдээсэл манай сонин һаяхана тунхаглаа һэн.

Хамнигад – хизааргүй дайдын эзэд

Буряад хэлэнһээ гадуур, һургуулида үзэгдэдэг хэлэнүүдэй тоодо холын Хойто зүгэй үсөөн тоото үшөө хоёр үндэһэн арадай – эвенкнүүд болон һоёдуудай – хэлэнүүд ородог гээшэ. Тэдээндэ хүүгэдые һургаха асуудал мүн лэ олониитые һонирхуулна.

Түүхэ уудалан харахада, буряадаар, монголоор хамнигад гэжэ нэрлэгдэдэг эвенкнүүд (түнгүүсүүд) Росси гүрэнэй мүнөөнэй 11 нютаг можын дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг арад юм. Баруун таладаа Енисей мүрэнһөө захалжа, зүүн зүгтэ Охотско далай хүрэтэр, урда тээгээ Амар, Ангар мүрэнүүдые зубшан, хойто таладаа Хойто мүльһэтэ далай хүрэтэр нэмжыһэн заха хизааргүй үргэн ехэ дайдада анхан угһаа ажамидаржа, ажабайдалаа зохёоһон гайхамшагта арад гэжэ эвенкнүүдые нэрлэхэдэ, нэгэшье алдуу болохогүй.

Гүрэн түрэдэмнай үнгэргэгдэһэн ажаһуугшадай бүридхэлэй дүнгүүдээр Россида 38 мянга хахад шахуу хамнигад Буряадһаамнай гадуур Эрхүү, Амар, Сахалин болон Томскын болон можонуудта, Саха (Яхад) Уласта, Красноярскын, Үбэр Байгалай, Примориин, Хабаровскын хизаарнуудта, Еврейн бэеэ дааһан можодо хэр угһаа хойшо ажаһууна. Мүн тиихэдэ холбоото уласаймнай бусадшье нютаг можонуудта, томо хотонуудта хамнигад бии.

Юрын бэшэ хэлэн тухай юрэнхы мэдээн һонин юм

Эвенк хэлэн анхандаа түнгүүс гээд нэрлэгдэдэг байһан. Түнгүүс манжа хэлэнүүдэй бүлэдэ тэрэ ородог. Ородой Холбоото Уласта гол түлэб Зүүн Сибириин болон Алас Дурнын – Енисей мүрэнэй эрьеһээ Сахалин арал хүрэтэр – газар дэбисхэр дээрэ дэлгэрһэн юм. Хитадай Арадай Уласай Үбэр Монголой болон Синьцзян-Уйгарай бэеэ дааһан аймагуудта ажаһуудаг хамнигад энэ хэлэн дээрэ харилсадаг юм.

Манай гүрэндэ 1929 онһоо эхилжэ, эвенк бэшэгэй хэлэн лата үзэг дээрэ үндэһэлэгдэжэ, анха түрүүн бии болоһон түүхэтэй. 1937 онһоо ород (кирил) үзэгтэ оруулагдаа. Харин Хитадта хуулиин ёһоор хамниган бэшэгэй хэлэнэй байгуулагдаагүй дээрэһээ хуушан монгол үзэгөөр, мүн тиихэдэ пиньинь болон заншалта хитад иероглифуудаар бэшэжэ харилсадаг юм.

Хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ, эхин болон юһэн жэлэй һургуулинуудта эвенк хэлэн заагдана. Мүн тиихэдэ Улаан-Үдэ, Санкт-Петербург, Якутск, Хабаровск хотонуудай дээдэ һургуулинуудта, Игарка, Николаевск-на-Амуре хотонуудай багшанарай үндэһэн училищинуудта оюутад үзэдэг.

Элдэб шатын һургуулинуудта үзэхэ номууд, уран зохёолой зүйлнүүд эвенк хэлэн дээрэ барлагданхай. Красноярскын хизаарай бүридэлдэ оруулагдаһан онсо эрхэ зэргэтэй Эвенкын аймагай түб болохо Тура һууринда эвенк хэлэн дээрэ тусхай хуудаһануудтай “Эвенкийская жизнь” сонин хэблэгдэн гарадаг. Мүн тиихэдэ яхад “Илкэн” сониндо хамниган хэлэн дээрэ ниитэлэлгэнүүд гарадаг. 2013 ондо Саха (Яхад) Уласай Үндэһэтэнэй номой сангай сайт эвенк хэлэн дээрэ элдэб толилолгонуудые тунхаглажа эхилээд, сахим сүлжээн шэнэ дансануудаар баяжуулагдадаг болоһон байна.

Табан һургуулида түнгүүс хэлэн заагдана

Заншалта ажахыгаа жэншэдгүй эрхилдэг зангаараа, хүйтэн газарта ажаһуужа, Эхэ байгаалиингаа нюусануудые дууһан шахуу мэдэхэ зон гээд хамниган-түнгүүсүүд дэлхэйдэ мэдээжэ.

Хаанашье, хэзээшье, гүрэнэй засагай элдэб боложо хубилхадашье, ямарханшье эрхэ байдалда алиншье арадуудтай хамта ажамидарха үедөө хэлэеэ мартаагүй үсөөн тоотой эвенкнүүд бултанда жэшээ болохоор юм. Бүхэ голтой, бүхэриг шанга эдэ зон манайшье уласта олон арадуудай эбтэй бүлэдэ орожо, Буряадаймнай түүхэтэ үндэһэн арадуудай нэгэн гээд тоологдохоороол тоологдодог гээшэ.

Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай һүүлэй үеын мэдээгээр, 2018-2019 онуудай һуралсалай жэлдэ Буряадаймнай табан һургуулида 173 һурагша эвенк хэлэ болон уран зохёол үзэнэ. Бабанта аймагай түб Багдарин һууринда гүрэнэй интернат-һургуулида 109, Джилиндын Адагай юһэн жэлэй һургуулида 19 һурагша, Хурамхаан аймагай Уланхаанай болон Дэрээнэй һургуулинуудта тус тустаа 18 болон 6 үхибүүд түрэл хэлэеэ шудалнад. Хойто Байгалай аймагай Киндигирэй дунда һургуулиин 21 шаби эвенк хэлэ факультативай аргаар үзэдэг гэнэ.

Хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ Бабанта аймагай 655, Хурамхаанай 47 үхибүүдтэ үсөөн тоото энэ арадай заншалта соёл заагдадаг юм. Мүн баһа нэмэлтэ һуралсалай эмхи зургаануудта хүмүүжүүлэгдэдэг 800 гаран хүүгэд эвенк арадай үндэһэн соёлтой танилсана.

Саг, хуулиин хубилхада, сахин хүгжөөхэ гү хэлэеэ?

Арадбди гэжэ өөһэдыгөө тоолодог арадууд тухай иимэ асуудал табиханьшье аягүй шэнги. Теэд саг – засаг, яахыншье аргагүй.

Энэ үеын хуулиин шэб шэнэ гуримаар һайн дураараа хэлэнүүдээ үзэдэг болоһон оршон байдалда эвенкнүүдэй харюу тодо байха гэжэ бодохоор.

Орёохон түүхынгээ олон тоото эрьюулгэ, мушхалаа соо энээнһээшье болохо бэрхэшээлнүүдтэй ушараашье һаа, бүхэ голтой, бүхэриг шанга энэ арад мүнөө хүрэтэр саһан дээрэ мүртэй, саарһан дээрэ нэрэтэй, түрэл хэлэеэ мартангүй тэгүүлнэ бэшэ гү урагшаа?

Аркадий БАТОМУНКУЕВАЙ зураадаһан