​​Яруунын багшанар яһала оролдоно

Сэсэрлигэй үхибүүд шэнэ буряад алфавит һонирхоно

Хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ буряад хэлэ зааха шухала асуудалнууд ба тэдэниие шиид­хэхэ арганууд тухай хөөрэлдөөн Ярууна аймагта болоһон семинар дээрэ эмхид­хэгдээ. Энээн тухай манай сониндо Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар улас түрын түбэй мэргэжэлтэн, хэлэ бэшэгэй эр­дэмэй дид-доктор Оюна Забанова хөөрэжэ үгэбэ.

Өөһэдөө программа зохёонхой

Аймагай түб – Нарһата тосхоной “Хараасгай” сэ­сэрлигэй дэргэдэ хэмжээ ябуулга үнгэрөө. Буряад Уласай Болбосоролой бо­долго нэбтэрүүлгын дээдэ һургуулиин буряад хэлэ бо­лон уран зохёол хүгжөөхэ лаборатори даагша, Д. Бан­заровай нэрэмжэтэ БГУ-гай Зүүн зүгэй институдай буряад хэлэн болон тэрэниие зааха онол аргын тэнхимэй доцент, хэлэ бэшэгэй эр­дэмэй дид-доктор Баирма Цырендоржиева энэ семинар хүтэлөө. “Хараасгай” сэсэр­лигэй хүмүүжүүлэгшэ Ольга Гынденова “Хабарай аяншал­га” гэһэн нээмэл хэшээл сугла­рагшадта харуулһан байна.

Һургуулиин урда наһанай хүүгэдэй ябадаг аймаг дотор­хи бусад эмхи зургаануудһаа “Хараасгай” сэсэрлиг ямар онсо илгаатай юм гэхэдэ, тэндэхи багшанар буряад хэлээр өөрын программа зо­хёожо, тэрэнээ хэдэн жэлэй туршада амжалтатайгаар бэелүүлжэ байнхай. Багашуулай наһанда таарамжатай буряад-ород толи, хүүгэдэй хэрэглэхэ ажалай дэбтэр, мүн багшанарта туһатай “Наадан һурая” гэһэн нэрэтэй мето­дическа заабаринуудһаа тус программа бүридэнэ.

Һайниинь юуб гэхэдэ, һургуулиин буряад хэлэ­нэй багшанар сэсэрлигэй хүмүүжүүлэгшэдтэ туһаяа ходо хүргэдэг, дүй дүршэлөөрөө хубаалдадаг юм. Энэ талаар Нарһатын 1-дэхи һургуулиин эхин классуудай багша Жаргалмаа Цыреновагай ажал тэм­дэглэхэ хэрэгтэй. Семинар-суглаанда энэ багша «Алтан хараасгай гэһэн програм­мын хэшээлнүүдэй байгу­улгын онсо шэнжэнүүд ба методическа үндэһэ һуури тухай» гэжэ элидхэл соогоо тон дэлгэрэнгыгээр хөөрэжэ үгөө.

Шухала илгаань хадаа сэсэрлигэй хүүгэдтэ буря­ад хэлэнэй хэшээлнүүдтэ ондо ондоо хэшээлнүүдһээ абаһан үхибүүдэй мэдэсые хамтаруулха гэһэн зорилго табигданхай. Гэхэтэй хамта, үнгэргэгдэһэн хэшээл олон һалбаринуудай “интеграци” гээшые харуулхаһаа гад­на, үхибүүнэй аман хэлэлгэ хүгжөөлгэдэ үшөөл анхарал хандуулха хэрэгтэй гэжэ элирүүлбэ. Энэ асуудалаар багшанар, хүмүүжүүлэгшэд һаналаа табяад, саашанхи хэшээлнүүдтээ хүүгэдэй аман хэлэлгэ хүгжөөлгэдэ, хэшээлэй хугасаа соо табигдаһан нэгэ гү, али хоёр хэлэлгын хэб хэлүүлжэ һургаха гэһэн зорилго заал һаа бэелүүлхэбди гэжэ най­дуулаа.

Айлшад дүршэлөөрөө хубаалдаа

Улаан-Үдэ хотоһоо ерэһэн 35-дахи “Алые паруса” сэ­сэрлигэй буряад хэлэнэй багша Людмила Бальжуро­ва үхибүүдэй аман хэлэлгэ яажа хүгжөөхэб, ямар арга­нуудые хэрэглэжэ, хүүгэдые хэлэлгын хэб зүбөөр, алдуу- гүйгөөр хэлүүлжэ һургахаб гэжэ һонирхолтой олон шатануудһаа бүридэһэн нээмэл хэ­шээл харуулжа, Яруунын баг­шанартай дүй дүршэлөөрөө хубаалдаба. Үнэхөөрөөшье, ии­мэл хэшээлэй һүүлдэ үхибүүд сэсэрлигһээ гараад ябаха­даа, буряад хэлэнэй хэшээл­дэ абаһан мэдэсэеэ юрын лэ ушарнуудта хэрэглэхэ аргатай болоно, тэрэнээ тон һайнаар ухаандаа хадуужа абаа гэжэ хэ­лэлтэй.

– Буряад Уласай Болбо­соролой болон эрдэм уха­анай яаманай Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар улас түрын түбэй зүгһөө буряад хэлэнэй талаар уластамнай хэгдэжэ байгаа ажал тухай дэлгэ­рэнгыгээр би хөөрэжэ үгөөб, - гээд Оюна Забанова тэмдэ­глээ.

Буряад хэлэ зааха онол арганууд тухай Д. Банза­ровай нэрэмжэтэ БГУ-гай үшөө нэгэ түлөөлэгшэ, до­цент, багшын эрдэмэй дид-доктор Оксана Дареева хэ­лээ. Түнхэнһөө гарбалтай “Саяан” гэһэн нютагай эблэ­лэй инженер Саян Забанов, буряад хэлэнэй багшаар ажаллаһан, мүнөө сагта мэ­дээжэ дуушан Вера Шобо­соева гэгшэд “Ручеек” ба “Ласточка” сэсэрлигүүдэй хүүгэдтэ дуугардаг наадан­хайнуудые, караоке, буряа­даар дуугардаг “Альфа” робот гэхэ мэтэ мүнөө сагта таа­рамжатай хэрэгсэлнүүдые харуулаа. Тэдэниие хэшэ­элэй үедэ яажа хэрэглэхэб гэжэ мүн лэ тодорхойгоор хөөрэжэ үгэһэн байха юм. Үхибүүдшье, багшанаршье ехэ һонирхоо.

Яруунада ямар бэ?

29 жэлэй саада тээ, 1980 оной июниин 4-дэ, “Буря­ад үнэндэ” эрдэмтэ багша Дамнин Ошоровой бэшэһэн “Яруунада ямар бэ?” гэһэн ниитэлэлгэ толилогдоод, Буряад орон дотор айхабтар ехэ шууяан болоһон юм гэжэ үндэһэн сониноймнай аха­мад редактораар арбан табан жэлэй туршада ажаллаһан Ревомир Баярович Гармаев хөөрөө һэн. Тиихэдэ Ярууна аймагта буряад хэлэ заал­га урагшагүйдэнэ гэһэн бо­дол тэрэ бэшэлгын гол удха байһан байна. Тэрэ ушар дээрэ үндэһэлэн, түрэлхи хэлыемнай һургуулида заал­гахые болюулһан, хориһон гү, али бодото дээрээ хори­хо, һалгааха тухай шиидхэ­бэриин, магад, оройдоошье абтаагүй тухай шэнжэл­хы удхатай статья бэлдэхэ һанал бии.

Харин мүнөөнэй байдал Яруунадамнай ямар гээшэб? Хэлэнэймнай оршолондо тогтоод байһан сэмүүн са­гай шэрүүн һэбшээн гушан гурбан гулбай ехэ Яруунын уудамда эшхэрнэ гү?

Аймаг дотор 14 һургуулида “Буряад хэлэн – гүрэнэй хэлэн” гэһэн программаар заагдана. Харин “Буряад хэлэн – түрэл хэлэн” гээд оройдоол 6 һургуулиин һурагшад үзэдэг байна. Сэсэрлигэй наһанай 425 хүүгэд һургуулиин урдахи болбосоролой 6 эмхи зургаан­да, мүн һургуулида ороодүй хүүгэдэй һуралсал бэелүүлдэг 6 һургуулида буряад хэлэ үзэдэг. Энэнь хадаа аймагай бүхы хүүгэдэй хахадыньшье болоногүй – оройдоол 46 хуби.

Ярууна нютагай бүхы сэсэрлигүүдэй багшанарые суглуулһан энэ семинар буряад хэлэ зааха хэрэгтэ олон тоото асуудалнууд­тай багшанарай ушардагые элирүүлээ. Жэшээлхэдэ, сэсэрлигүүдтэ буряад хэлэ заажа байһан багшанар буряад хэлэ һайн мэдэдэг, гэбэшье олониинь буряад хэлэ зааха тусхай мэргэжэл үгы байна. Тиимэһээ мэр­гэжэлээ дээшэлүүлхэ, буря­ад хэлэ үзэдэг бүлэгүүдые сэсэрлигүүдтэ олон болгохо шухала. Сэсэрлиг бүхэндэ буряад хэлэнэй танхимуу­дые түхеэрхэ, тэдэниие шэнэ хэрэгсэлнүүдээр хангаха хэ­рэгтэй. Эдэ болон бусад зо­рилгонуудые эршэтэйгээр бэелүүлээ һаа, үндэһэн хэ­лэнэймнай хүгжэлтэдэ гори­той нэмэри боложо үгэхэ гээд буряад хэлэ хүгжөөлгын түб тоолоно. Тиигээдшье, айма­гай засагай зургаанууд баг­шанар, хүмүүжүүлэгшэдэй оролдон бүтээжэ байһан ажал дэмжэжэ, буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ талаар һайн шиидхэбэринүүдые абадаг байна. Энэнь һайшаалтай.

Оюна ЗАБАНОВАГАЙ дурадхаһан гэрэл зураг