​​Сэсэн хэлэн – сэсэрлигһээ

Вера Шобосоева Зэдэ аймагай «Теремок» сэсэрлигтэ жэшээтэ хэшээл харуулна

Буянта һарын тэн багаар буря­ад һайхан хэлэндээ сэсэрлигэй хүүгэдые һургаха талаар шу­хала асуудалнуудта зорюулагдаһан удха ехэтэй хөөрэлдөөн Зэдэ болон Хяагта аймагуудта ашаг үрэтэйгөөр үнгэрбэ. Буряад Уласай Болбосоро­лой болон эрдэм ухаанай яаманай Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар улас түрын түбэй үүсхэлээр тэрэ хэмжээ ябуулга эмхидхэгдэһэн байха юм.

“Хэлэжэ һурагты өөһэдөө”

Буряад хэлэнэй багшанар болон хүмүүжүүлэгшэд Петропавловка тос­хоной “Теремок” сэсэрлигтэ сугларжа, аймагай болбосоролой хүтэлбэриин дарга Николай Федотовой хүтэлбэри доро бага хурал үнгэргөө. Энэ хэм­жээ ябуулгада дүн хамта 32 баг­ша хүмүүжүүлжэ байгаа далаад хүүгэдтэеэ хабаадаһан байна.

Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар “Хоёр хэлэн – хоёр дали” гэжэ нэрлэгдэһэн түб Зэдэдэ байгуулагдажа, эдэбхитэй ажаябуулгаяа эхилэнхэй юм. Энээн тухай болбосоролой хүтэлбэриин һургуулиин урдахи һуралсалай таһагые даагша Надежда Цыренжа­пова сугларагшадта хөөрэжэ үгөө. Буряад хэлээр харилсажа, хүүгэдые хүмүүжүүлхэ бүлгэмүүд Зэдэ айма­гай 11 сэсэрлигтэ байгуулагданхай. Тэдэ бүлгэмүүдтэ 540 үхибүүн ябадаг. Теэд үглөөнһөө үдэшэ болотор ганса буряадаар хөөрэлдэжэ харилсахын тула ород хэлэтэй багшанар өөһэдөө хэлэ мэдэхэ ёһотой. Тэдэниие “Хоёр хэлэн – хоёр дали” түбтэ буряад хэ­лэндэ һургадаг болоо. Долоон хоно­гой хоёр удаа уулзажа, ондо ондоо яһанай хүмүүжүүлэгшэд болон баг­шанар буряад хэлэ өөһэдөө шудалжа, үхибүүдтэеэ харилсахадань хэрэгтэй юрын хэлэлгын хэбүүдые ойлгожо, хадуужа абадаг болонхой. Энэнь тон һайшаалтай. Мүнөө дээрээ Зэдэдэл иимэ ажал ябуулагдана бшуу.

“Теремок” сэсэрлигэй ахамад бү- лэгэй хүүгэд “Колобок” онтохо уһан буряад хэлэн дээрэ ехэ зохидоор гүйсэдхэбэ. Буряад хэлэнэй багша Инесса Надмитова энэ онтохо буряад­шалаа. Нүгөө багшань, Анна Костылё­ва, хүгжэм дууень зохёогоод, хүүгэдтэ заажа үгөө.

Дууша сэдьхэл дайража

Улаан-Үдэ хотоһоо ошоһон баг­шанар дүй дүршэлөөрөө хубаалдаба. Мүнөө сагай эрилтээр шэнэ онол арга­нуудые һуралсалда хэрэглэлгэ, техни­ческэ ба методическа онсо шэнжэнүүд тухай жэшээтэ хэшээлнүүдтээ хару­улжа, хөөрэжэ үгөө.

Һургуулида үшөө ороогүй, сэ­сэрлигэй ахалагша бүлгэмдэ яба­даг, мүн һургуулиин эхин ангинуу­дай шабинарта буряад хэлэ дуунай аргаар ойлгуулжа hургаха, буряад шүлэг, дуунуудта тэдэниие дуратай­гаар хүмүүжүүлхэ талаар ехэ ажал Буряад орондоо мэдээжэ болоһон дуушан, Түнхэн нютагhаа гарбалтай буряад хэлэнэй багша, ирагуу най­рагша, хүгжэм зохёогшо Вера Шобосоева ябуулжа байдаг. Хүүгэдтэ зорюулагдаhан дуунуудта караоке зохёожо бүтээхэдээ, гурбан шата бол­гожо хубаана. Нэн түрүүн – дуунтай танилсуулха, хоёрдохинь – үгэ бүхэн дээрэ тогтожо, удхыень ойлгуулха, гурбадахинь – үгэ бүхэниие зүбөөр үгүүлжэ һургаха. Дууша сэдьхэлтэй арад хадамнай, балшар хүүгэднайшье дуунай хүсөөр түрэл хэлэеэ түргөөр шудалдаг байна. Тэдэнэр гоё хүгжэм шагнаад, удхадань таарамжатай зура­гуудые хаража, өөһэдөө дабтажа дуулахадаа, үгэнүүдыень зүбөөр үгүүлжэ hурана бшуу.

Альфын «амжалтанууд»

«Саяан» эблэлэй инженер Саян Забанов өөрынгөө зохёоһон бу­ряадаар дуугардаг Альфа робот үхибүүдтэ, багшанарта харуулаа. Энэ робот мэндэеэ хэлээд, дуу ду­уладаг, хатар хатардаг, тхэквон-до тэмсээнэй элдэб зүйл харуулдаг юм. Тиимэһээ хүүгэдэйшье, томо­шуулайшье hонирхол ехэтэ татаа. Альфатай наадаха зуураа, багашуул хэлэжэ һураха аргатай. Хэшээлэй хэ­лэлгын хэбыень зүг шэг илгаруулжа һургаха зорилготой: «баруун тээшээ», «зүүн тээшээ», «урагшаа», «хойшоо».

Аймагуудаар аяншалха бүреэ, Аль­фа “дүршэлтэй” боложол байна. Аха, Түнхэнөөр ябахадаа, мэндэшэлдэг, нэрэеэ хэлэдэг, баруун, зүүн гараа үргэдэг һаа, Хэжэнгэ руу зайхадаа, оёор дээрэ хэбтээд, гараараа бэеэ та­тажа һураад ошоо. Мүнөө Зэдэ аймаг ерэхэдээ, Альфа гуша хүрэтэр тоолоод, бэеэ hорижо hураа. Энэнь хүүгэдтэ бүришье hонирхолтой байба.

Мүн тиихэдэ үхибүүд өөһэдөө планшет гартаа барижа, «баруун тээшээ», «зүүн тээшээ» гэжэ байгаад, бусадшье жэжэхэн робот-машинануудаар наадаа.

Иимэ жэшээтэ хэшээлнүүдые ха­руулхадаа, буряад хэлэеэ ямаршье сагта хэрэглэжэ, газаашье ябахадаа, үхибүүгээ hорижо, хэлыень ульгам, уян нугархай, түргэн болгохо арга бии гэжэ багшанарташье, үхибүүд болон тэдэнэй түрэлхидтэшье эдэбхитэд ойлгуулхаяа hанана гээшэл даа.

Хяагтын “Берёзка” сэсэрлигэй ахамад бүлгэм рободтой танилсана

Шэнын аргаар һургаха шэглэл яһала олон юм

Буряадаар дуугардаг алфавит һуралсалда хэрэглэлгэдэ удаада­хи жэшээтэ хэшээл зорюулагдаа. 2017-2018 онуудта Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаа­най яаман «Буряад Уласта буряад хэлэ сахин хүгжөөлгэ» гэһэн про­граммаар буряадаар хэлэдэг алфа­видаар бүхы сэсэрлигүүдые, мүн эхин hургуулинуудые хангаа юм. Гэхэтэй хамта, зарим тээ энэ һонин хэрэгсэлэй хэрэглэгдэдэггүйнь гол­хормоор.

Багшанарта туhа болгожо, буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар түбэй мэргэжэл­тэн, Буряадай гүрэнэй ехэ hургуулиин Зүүн зүгэй институдай Буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ түбэй ахамад эрдэм­тэ хүдэлмэрилэгшэ, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй дид-доктор Оюна Забано­ва онол аргыень Зэдын багшанар, хүмүүжүүлэгшэдтэ харуулжа, хөөрэжэ үгэһэн байна.

Удаань семинарта сугларһан баг­шанар Петропавловкын “Малыш” сэсэрлиг ошожо, “Yхибүүдэй мульт-студи “Бага наhанай hолонго” гэһэн түсэл бэелүүлжэ байһан буряад хэлэ­нэй багша Арюна Содбоевагай ажал­тай танилсаба. Һонирхолтойнь гэхэдэ, тэндэхи хүүгэд онтохо шагнажа шэ- лээд, мультфильмүүдэй сюжет зохёо­но. Удаань хойно хойноһоо һубариха хэб-кадрнуудые тааруулна, компью­тер дээрэ зурагуудые зурана, герой­нуудайнь абяа буулгана. Энэ түсэл гурбан һарын туршада бэелүүлэгдэжэ байбашье, ехэ ажал хэгдээ гэжэ тэм­дэглэмээр. Хүүгэд шэнэ онол аргануу­дые хэрэглэжэ һурахынгаа хажуугаар буряадаар дуугарна, бэе бэе соогоо хөөрэлдэжэ, хэлэлгэеэ хүгжөөнэ.

Тоо баримтанууд – тодорхойгоор

Тобшолон хэлэхэдэ, Зэдэ аймаг­та буряад хэлэнэй талаар эдэбхитэй ажал ябуулагдажа байнхай. Аймагай 26 һургуулиин 10-дань һурадаг 609 һурагша буряад хэлэеэ түрэл хэлэн гээд шудална. Харин 16 һургуулиин 2028 шаби гүрэнэй хэлэн гэһэн про­граммаар үзэдэг. 20 сэсэрлиг сооһоо 11-дэнь буряад хэлэн дээрэ харилса­даг бүлэгүүдтэ 540 хүүгэд ябана. 11 багша эдэ сэсэрлигүүдтэ һуралсал, хүмүүжэлгэ буряад хэлэн дээрэ эм­хидхэдэг юм. Мүнөө жэл тэдэнэй са­лин дээрэнь 15% нэмэлтэ мүнгэн түлэгдэнэ.

Аркадий Батомункуевай зураадаһан

«Намһаа саагуур...»

Хяагта аймагта бага хурал баһал үрэ дүнтэйгөөр үнгэрөө. Сэсэрлигүүдтэ буряад хэлэ заадаг 15 багша сугларжа, шэнэ онол аргануудые хэрэ­глэхэ талаар жэшээтэ хэшээлнүүдые хараа, мүн өөрынгөө дүй дүршэлөөр хубаалдаа.

Аймаг дотор хүдэлжэ бай­гаа сэсэрлигүүд “Амар мэндэ-э!” гэһэн программаар буряад хэлэеэ үхибүүдтэ заана. Энэ программаар хүүгэд “Репкэ” онтохо сугларагшад­та зүжэглэн харуулаа. Теэд геройну­удые ганса-гансаараа наадана бэшэ, харин “Ямаадай”, “Маадай”, “Мөөдэй”, “Жороодой”, “Тэмээдэй” бүлэгүүдтэ хубаараад, булта эдэбхитэйгээр ха­баадаха юм. Энэнь ехэ һайшаалтай, багшын һүбэлгэн ухаатай, һанаамгай байһыень гэршэлнэ гээд бага хурал эмхидхэгшэд онсолоо.

Арад соогоо Элһэтэ Венеци гэжэ алдаршаһан Хяагта аймагта 16 сэсэр­лигэй оройдоол гурбандань буряад хэлэн дээрэ харилсадаг бүлэгүүд бай­гуулагдажа, 82 үхибүүн ябадаг болоо.

Аймагай аяар 22 һургуулиһаа дүрбэндэнь лэ буряад хэлэеэ түрэл хэлэн гээд 122 һурагша үзэнэ. 18 һургуулида буряад хэлэ гүрэнэй хэлэн гэһэн про­граммаар 3975 һурагша үзэнэ.

Аймагай түб – хүпеэс алдар­тай Хяагта хотын һургуулинуудта буряад хэлэнэй талаар шахардуу байдал тогтонхой. Олонхи эжы абанар буряад хэлэ үхибүүдтээ үзүүлхэгүйбди гэжэ мэдүүлгэ бэшээд, буряад хэлэнэй хэшээлнүүдһээ ар­сана. Һургуулинуудай захиргаанууд энэ асуудалаар балайшье һанаата болоногүй, “намһаа саагуур, наранһаа наагуур” гэһэншүү һанамжатай. Иимэ эрхэ байдалда буряад хэлэ заажа байһан багшанарай һуралсалай шэнэ жэлдэ ажалгүй үлэжэ магадгүйбди гээд гомдоһониинь гайхалгүй.

Үндэһэн хэлэеэ үзэхэ, зааха хэрэг­тэ олон тоото орёо асуудалнуудай бии байhые Хяагтада болоһон бага хурал үшөө дахин харуулба. Энээ­ниие Буряад хэлэ хүгжөөхэ тала­ар улас түрын түб онсолно. Гэхэтэй хамта, хүн бүхэнэймнай зүбөөр ойл­гон хандадагһаа, багшанарай үдэр бүриин ажалһаа, һургуули бүхэнэй захиралһаа буряад хэлэнэй саашан­хи ажамидарал, тэрэнэй хүгжэлтэ дулдыдана. Энээниие бүгэдэ араднай ойлгохо ёһотойл даа.

Оюна Забановагай гэрэл зурагууд