​УГАЙНГАА БУУСАДА УУЛЗАЖА

Тээмэндэ олон тоото Балаасайтан хотоной угай бу­уса болохо Бишханаа нуурhаа холо бэшэ оршодог «Омбоон» обоодоо олоороо сугларжа, Анаа дасанай гэлэн ламаар тахюулбабди.

Үмсэ байхаhаа хүршэ hууhан, нагаса зээшье бо­лолсодог байhан Доржын Сэ­бэгжабай басаган - багшын ажалай ветеран Ринчинхан­да Доржиевна эгээл үндэр 88 наhатай, харин тон багань жэлтэйшье болоодүй обо­ошон Амгалан Цыренов гээд - хамтадаа 86 хүн эбтэйгээр сугларжа, орон дэлхэйдээ зальбаржа, амгалан байдал, үбhэ ногоо, таряа талха, бо­роо хура гуйбабди. Һүүлдэ урилдаан, барилдааншье эм­хидхэгдэжэ, Сэнгээн Эрдэни Омбооной бүхэ болоо.

Балаасай-Жанын Сэрэн хадаа 1890 ондо түрэһэн юм. Үдын Буламhаа hамгатай һэн. Холбоолжонhоо дорохо­но нарhан, шэнэhэн модоор хүреэлэгдэhэн талмай буу­сатай байhан. 3 басагатай, 3 хүбүүтэй Балаасайтан тэрэ сагайнгаа байдалаар яhала шадамар бэрхэ, унаха мори­той, hааха үнеэтэй байhан ха. Гэрэй эзэн хаарта наада­ха дуратай һэн, шүүдэгшье бэлэй. Харин нэгэтэ унажа ябаhан мориёо алдажархё­од, эмээл хазаараа үргэлөөд ерэhэн тухайнь манай на­гаса эжы Балаасайн Ханда хөөрэһэн.

1917 ондо Балаасайн наһанай нүхэр 37-тойдоо 6 үхибүүдые орхижо, наhа ба­раа. Ехэ басаган Цырелма 17-той, бага хүбүүн Дондок оройдоол 3 hаратай байгаа ха. Цырелма Үдын Булам ха­дамда гарахадаа, дүүгээ аба­ад ошоходонь, Анаа Үртөөгэй Ширабтан гэжэ айл дүүень үргэжэ абаа.

Балаасайн ехэ хүбүүн Даг­ба-Доржо Анаа дасанда олон жэлдэ hураhан, хүдэлhэн юм. 1936 ондо сүлэгдөөд, Влади­восток, Шэтэ, Биробиджанда түрмэнүүдээр ябаhаар, Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда хабаадалсаа. 1943 ондо ню­тагаа бусажа, эгэшэнэртээ үргүүлжэ, наhа бараhан.

Хоёрдохи хүбүүн Данзан Хориин ШКМ дүүргэhэн, Улаан-Үдын багшанарай техникумдэ hуража гараад, ехэ наhатанда ном зааhан. Анна Захаровна Никифорова гэжэ эрхүү буряад эхэнэр­тэй гэрлэжэ, 1935 ондо Эрик хүбүүтэй болоод, 1940 ондо наhа бараа һэн.

Олон үхибүүдтэй үлэhэн Балаасай 1918 ондо Сэрэгма Сэбан гэжэ хоёр үхибүүтэй Санжаалай Долгортой айл боложо, 1919 ондо Дамба, 1920 ондо Балжама гэжэ үхибүүдтэй болоо.

Балаасайн Дамба хуушан монгол хэлэтэй, хуушан лата үзэhэн, ород хэлэндэ унаган хурса, hүбэлгэн хүн байгаа. 1939 оной сентябриин 19- дэ нютагай 5 хүбүүд уялгата албанда татагдаад, дайнай эхилхэдэ, Эхэ ороноо хам­гаалалсаа. Дамба 144-дэхи артиллерийскэ, 159-дэхи гаубична полкын наводчик ябаа. 1946 ондо нютагаа бу­сахадань, ашата эжынь хада гэртээ харинхай байгаа.

Дамба нагаса Мундарга Дарханай эрхэ тангил Сэ­рэндэжэд басагаар нүхэр хэжэ, 7 үхибүүдэйнгээ эжые хүндэлжэ, дүмэжэ hууhан. Гансал харамтайнь гэхэ­дэ, шуран бэрхэ, тамиршан хүбүүнэйнгээ залуугаар уhанда орожо наhа барахада, ехээр уйдажа, Сэрэндэжэд абгайхан, Соёлма басагани­инь эртүүр наhа бараhан.

Дамба нагасатан нютаг­таа байжа ядаа. Хүбүүнэйнгээ үетэниие хараад гажарнабди гээд, нютагһаа зөөжэ, Хори, Улаан-Үдөөр байрлаhан.

Энэл даа Балаасайн Дам­бын намтар. 100 наhатай бо­лохо байгаа гэжэ hануулжа ерэhэн үхибүүдтэнь hайниие хүргэхэ зуурам саб гэмэ шан­га гэшхэдэлтэй Дамба на­гаса, даруухан, олон үгэгүй Сэрэндэжэд абгайхан пеэшэ­нэйнгээ амhарта гашуун сай­гаа уужа hуухань эзэлүүдгүй hанаанда ороно, нюдэндэм­ни харагдахадал гэнэ.

Ом маани бад мээ хум.

Сэрэндулма ШЭМЭДДАШЫН

Цырегма САМПИЛОВАГАЙ гэрэл зураг