​«ТҮРЭЛ ХЭЛЭЕЭ БҮ МАРТЫТ ДАА!»

Дашбалбар сомоной хүүгэдтэй уулзалга

Гурбан хэсэг боложо, гурбан ондоо гүрэнэй харьяата газар дээ­рэ ажаһуудаг буряад ара­даймнай түүхэ айхабтар баян юм. Баярта һайхан сэлмэг үдэрнүүдһээшье, бүрхэг тэнгэритэй шэрүүн сагуудһаашье бүридэһэн энэ түүхын хуудаһан бүхэниинь илгаатай, бэе бэедээ адли бэшэ. Хэды тиигэбэшье, хаанашье байгаа һаа, гансал буряадуудта хабаатай шэнжэнүүднай олон: хэзээдэшье мүхөөгүй зориг, ажалша бүхэриг, эрхэ сүлөөдэ дуратай, хүндэмүүшэ һайхан зан абари, эрдэмэй эгсэ орьёл өөдэ, эрхим байдал тээшэ тэгүүлхэ гэһэн үхэлгүй эр­мэлзэл, элинсэг хулинса­гайнгаа заяаһан ёһо зан­шал хүндэлэн сахиха хүсэл. Эгээл эдэ бүгэдые молор талата Монгол һайхан ороноор һаяхана ябахадаа, шэ­хээрээ дуулаха, нюдөөрөө хараха золтой байгдаа.

Зориһон хэрэгнай золтой байгаа

Буряад Уласай Болбосо­ролой болон эрдэм ухаанай яаманай, Буряадай гүрэнэй Доржо Банзаровай нэрэм­жэтэ ехэ һургуулиин буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ талаар түбүүдэй энэ жэлэй түсэбөөр Дорнод аймагаар ябажа ерэ­эбди. БГУ-гай буряад хэлэ са­хин хүгжөөхэ түбэй эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэ, хэлэ бэшэ­гэй эрдэмэй дид-доктор Ла­риса Халхароватай, Буряад Уласай Толгойлогшын болон Засагай газарай захиргаа­най Үндэһэ яһатан хоорон­дын болон эрхэтэдэй үүсхэл дэмжэхэ талаар хорооной зүбшэлэгшэ Ринчима Рома­новатай хамта ябагдаа.

Монгол Уласай Агууе­хэ Хуралай хоёр зарлалай гэшүүн ябаһан, Монгол гүрэндэ ажаллажа байдаг Буряад соёл болон ёһо зан­шалай жасын юрэнхылэгшэ, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй юрэнхылэг­шын орлогшо Соёлсүрэнэй Билэгсайхан сэгнэшэгүй туһа хүргөө. Мүн тиихэдэ нэрлэгдэһэн жасын эдэбхи­тэн, буряад хэлэ соёлойнгоо түлөө үнэн зүрхэнһөө орол­дон жүдхэдэг П. Пүрбэдоржо мантай хамта энэ хэрэг бүтээлсээ.

Адлирхуу ажал бүтээхэеэ Агын Базар Ринчиногой нэ­рэмжэтэ багшанарай кол­леджын захирал Баатар Зандараев мантай хамтаржа, холын замда мордоо һэн.

Эхэ хэлэеэ энхэрэн бөөмэйлнэ

...Хүйтэн үбэлэй хойноһоо айлшалан ерэдэг ута нюр­гата хагсуу хабарай һаял үнгэржэ, зунай зулгы ха- һада зонойшье, малайшье дадажа байһан үе. Заха хизааргүй үргэн дайдын зөөлэн зохидоор ногоор­хые, огторгойн гүндэ са­гаан үүлэн һүрэгүүдэй урагша хойшоо һүндэлхые шэртэн харахада, талын би­шыхан дали жэгүүртэнэй таһалгаряагүйгөөр жэргэхые, хүхы шубуунай хүхин дон­годохые соносоходо, хүнэй зосоо хэды тэнюун, уужам болоно гээшэб!

Аглаг тэнюун Агынгаа ал­тан талые һэтэлжэ гараад, хи­лын саанахи түрэлнүүдтэеэ уулзаха, танилсахаяа анха түрүүшынхиеэ зорижо ябаһан минии зүрхэн хүлгэнхэй. Түүхын шэрүүн ябасаһаа боложо, хэдэн тээшээ сасаржа таһарһан, нютагһаа зугадан ошохо баатай байһан тэрэ үеын буряад угса­атанай үри һадаһад оршон сагта ямар байдалтай гээ­шэб гэжэ ехэтэ һонирхогшо һэм. Ажалайнгаа уялгаар арадай ажамидарал, түбхын түрүүндэ түрэл хэлэнэйм­най тэндэ ямар байһые ойл­гохо зорилготой ябагдаа. Һургуулида буряад хэлэеэ үзэдэггүй, түрэлхи хэлээ­рээ бэшэгдэһэн номуудые харахадаа, бахатай ехээр баярладаг хүршэ гүрэнэй буряадуудые нёдондоной “Алтарганада” Эрхүү хотодо адаглаад, хүндэхэн бодолну­удаар зүрхэ сэдьхэлни халяа бэлэй. Жэл болгонгүй, жэгдэ һайхан тэрэ дайда руу жэг­тэй зохидоор зориходоо, эл­дэб бодол толгойдоо баһал оруулһамни гайхалгүй. Гүрэнэй хуули гэжэ шалта­ад, эхэ хэлэеэ этэржэ, аяа хөөрхэн үринэртөө тэрэни­ие үзүүлхэгүйбди гэжэ ар­сажа байһан манай эндэхи заримашуулай заршам мэ­дэхэ хадаа, бүришье жэгтэй юумэ үзэхэ, харахаб гэжэ һанагдаха юм.

Теэд минии айһан тад буруу байшоо! Һургуулида хэлэеэ үзэдэггүйшье һаа, борьбоо үндыжэ ябаһан ба­гашуулаа бээлэйн шэнээн байхаһаань хойшо жэнхэ­ни буряад хэлэндэнь эхэ, эсэгэнь жэншэдгүйгөөр һургадаг юм байна. Манай сагаар, энэ үеын эрхэ бай­далаар бодоходо, гайхал­тай! Хүүгэд шүлэг сээжээр хөөрэнэ, зүжэгһөө хэһэгшье харуулна, сэсэ буляалдажа наадана. Эгээл ехээр минии гайхаһан ушар гэхэдэ, хэ­дэн үеын саанаһаа, буурал сагые гаталжа ерэһэн, арад зоноймнай алдарта “Наян Наваа” дууе һургуулиин ша­бинар бүхэли ангяараа бай­гаад дууланал! Сэдьхэлэй хүбшэргэй дайража, уярма һайханаар дууланал!

Уулзалга, суглаанһаа га­дуур ушархадаа, томошуу­лынь: “Угайдхадаа тамнай, элинсэг хулинсагайнгаа ууган нютагта амидаржа байһан буряадууд, түрэл хэлэеэ бү мартыт даа, нан­гинаар сахиит даа, гуйнаб­ди!” – гэжэ захинал даа. Иимэ юумэ үзэжэ, дуулажа ябахада, элдэб олон бодолнууд эзэлүүдгүй түрэжэ, үймэлдэхэ юм толгойдо.

Шарайд омогой басага­хан сэбэр буряад хэлэтэй

Эрдэм шудалха эрмэлзэл ехэтэй

Баян уула, Дашабал­бар, Баяндун сомонууд­та ажаһуудаг буряад зон угаа уһанда хаяагүй, ууган заншалаа, ульгам хэлэеэ мартаагүй. Элинсэг хулинса­гаймнай эрдэни зэндэмэни болодог эдэ бүгэдэеэ эрхэ хөөрхэн эдиршүүлдээ айхаб­тар наринаар, гүнзэгы бо­долтойгоор дамжуулдаг юм байна.

Хүрэжэ ошоходомнай, со­монуудай юрэнхы болбосо­ролой дунда һургуулинуудай хоёр, гурбан дабхартай һаруул һайхан байшан­гууд дотор 12-дохи анги дүүргэжэ байһан хүбүүд, ба­сагад гүрэнэй шалгалтану­удые түлэг дундаа тушаажа байба. Эгээл энэ хаһада эдэ залуушуул ажабайдалайн­гаа үргэн харгын эхиндэ зогсожо, мэргэжэлээ шэлэнэ бшуу. Буряадай гүрэнэй До­ржо Банзаровай нэрэмжэтэ ехэ һургуулида, Агын Базар Ринчиногой нэрэмжэтэ баг­шанарай колледждо орожо һураха арга боломжо тухай суг ябаһан эрдэмтэ багша­нарнай хүүгэдтэ хөөрэжэ үгөө. Энэ мэдээсэл залуу һүрэг, тэдэнэрэй эхэ эсэгэ­нэр, һургагшадыньшье ехэ­тэ анхараа. Уулзалгануудай үедэ һанамжаяа элирхэй­лээд, һонирхоһон юумэеэ һураад абана аа гү гэхэдэ, дуугайл һууһан һурагшад арадаймнай үшөө нэгэ илгаа – даруу номгон, түни түбшэн зан абари заал һаа харуул­нал даа. Түгэсэһэн суглаанай удаа түлхисэлдэнгүй, тохо­ногоороо бэе бэеэ ёборонгүй, зохидоор манда дүтэлжэ, энэ тэрэ асуудал табиха юм. Түлөөһэгүйгөөр зарим мэр­гэжэл олгогдодог гэжэ ду­улахадаа, тэдэнэр бүришье ехээр һонирхоо. Ушар юуб гэхэдэ, Монголдомнай дээ­дын эрдэм олоходоо, ехэнхи­дээ мүнгэ түлэхэ ёһотой юм байна.

Агын багшанарай һургуулиин захирал Баатар Зан­дараевай хэлэһээр, Монгол Уласай Дорнод аймагай За­саг даргын Тамгын газартай тусхай хэлсээн баталагдаһан. Тэрэнэй дүримөөр тэндэ­хи залуушуул гурба-дүрбэн жэлэй туршада Агада һураад, Чойбалсан хотын дэ­эдэ һургуулида оройдоол нэгэ жэл һуралсалаа үргэл- жэлүүлээд, бакалаврай ди­пломтой болохо аргатай.

Манай БГУ-да мүнгэ түлэжэ һураха асуудалаар һонирхохо зон байна. Урда жэлнүүдэй дүршэл һанаха болоо һаа, тусхайта ёһоор томо бүлэг үхибүүдые (хо­рин хүнһөө олон) суглуул­жа һургахада, хүнгэлэлтэ хэгдэдэг һэн. Тиимэ ажал үргэлжэлүүлбэл, һайн бай­гаа гэжэ бодогдоно.

Харилсаа холбоогоо таһалжа болохогүй

Ябажа ерээд, хараһан, үзэһэнэйнгээ, хөөрэлдэһэн хэлсэһэнэйнгээ дүн гарга­хада, хэдэн дурадхал түрэнэ. Ганса найр нааданда үсөөхэн зонтой бүлэг бүлэгүүдэй ха­баадажа, хэһэн, туйлаһанаа харуулха, хүхихэ, сэнгэхэ гээшэ дүүрэн харилсаан бэ­шэл даа. Тиигээдшье хэдэн арбаад жэлэй туршада иимэ хэмжээ ябуулгануудта ехэн­хидээ ябажал байдаг хүнүүд ябадаг, хабаададаг. Бусад зомнай байһан газартаа үлэнэ. Тиимэһээ хамтын ехэ наадан, хуралдаануудай хоо­рондохи харилсаа холбоом­най таһарха ёһогүй.

Залуушуулаа уулзуулха, танилсуулха хэрэгтэй. Энэ бодол бэелүүлхын тула аха­мад ангинуудта һурадаг за­луу зохёолшодой амардаг Байгалай эрьедэ байрладаг зунай лагерьта хоёр-гурбан бэлигтэй бэрхэ шабинарые Дашабалбар сомонһоо уря­абди. Засаг даргань харгын мүнгөөр хангахаб гэнэ һэн. Энэ түсэл буряад хэлэ сахин хүгжөөлгын программаар БГУ бэелүүлдэг.

Нэгэ үгөөр хэлэбэл, ула­сай Толгойлогшо Алексей Цыденовэй дэмжэлгээр үндэһэн хэлэ һэргээхэ, сахиха, хүгжөөхэ талаар Буря­адтамнай нилээн эршэдэ­жэ байһан хүдэлөөн ганса эндэхи бэшэ, харин хүршэ нютаг можонуудаймнай, хи­лын саанахишье буряаду­удые хабаадуулха аргатай. Имагтал энэ тон шухала, айхабтар ехэ удха шанартай. Шэнэ сагай засаг хорюул, ха­алта табинагүй, харилсаха, хүгжэхэ эрхэ олгоно. Түүхэтэ энэ эрхые дүүрэн хэрэглэжэ, таһарһан, хубаарһанайнгаа үлэгдэл – хүндүүлхэй бодол­нуудаа хүнгэдхэхэ, ангаһан сэдьхэлээ арьбадхан тэжээ­хэ, аласай холо руу алхалха аргатайбди.

Баяр БАЛДАНОВАЙ гэрэл зурагууд