​ҮНДЭҺЭН ХЭЛЭНҮҮДЫЕ БҮРИДХЭХЭ ҮҮРГЭ

ugra-news.ru - Ханты-Манси

Нэгэдэмэл Үндэһэтэнэй Эмхиин (ООН-ой) тусхай байгуулга болодог ЮНЕСКО эмхи дэлхэй дээрэ ажаһуудаг үндэһэн арадуудай хэлэнүүдые бүридхэлдэ абаха ажал эхилэнхэй. Тиин, хэлэнүүд тухай мэдээсэл бэлдэжэ үгэхыень бүхы гүрэнүүдтэ хандаһан байха юм.

Хэрэгтэй үүсхэл

- Энэ хэрэгэй бүтөө һаа, ехэл һайн байха һэн. ЮНЕСКО-гэй гол зорилгонь хадаа – үндэһэн хэлэнүүдэй талаар асуудалда олоной анхарал хандуулха, хожомынь шухала шиидхэбэринүүдэй абтахын тула бии байһан бэрхэшээлнүүд тухайнь хэлэхэ, соносхохо,- гээд, уласхоорондын энэ эмхиин холбоо харилсаан болон мэдээсэлэй хэлтэсэй таһагай дарга Боян Радойков “РИА Новости” гэһэн мэдээсэлэй албанай сурбалжалагшадта хэлэһэн байна.

ЮНЕСКО эмхиин тоолоһоор, табан мянганһаа зургаан мянга хүрэтэр үндэһэн хэлэнүүд дэлхэй дээрэ тоологдодог.2019 ониие үндэһэн арадуудай хэлэнүүдэй жэл гээд Нэгэдэмэл Үндэһэтэнэй Эмхи соносхоо һэн.

Албан ёһоной тоо бүридхэлэй дүнгүүдээр үндэһэн арадуудай дүшэ гаран хэлэнүүд Россиида бии. Эдэ арадууд гүрэн түрын хэмжээндэ онсо зиндаатай, хэр угһаа ажамидардаг ёһоороо ажабайдалаа, ажахыгаа эрхилхэ,хэлэ, соёлоо, ёһо заншалаа улас түрын зүгһөө хуулинуудаар хамгаалуулха эрхэтэй. Жэшээлхэдэ, үгы боложо байһан хэлэнүүдэй ЮНЕСКО эмхиин Улаан дэбтэртэ вепс хэлэн ба карел хэлэнэй гурбан нютаг аялга оруулагданхай юм.

Болбосорол, эрдэм, соёлоор бүхы дэлхэйе нүхэсүүлхэ

Алтан дэлхэй дээрэ амгалан байдал сахиха гол зорилгоёо хүсэд дүүргэжэ бирангүй, хэдэн олон томо-томо гүрэнүүдэй хабаадалгатай шуһата муухай дай саража шадаагүй Үндэһэтэнэй Лигэ 1946 оной апрель һарада һалаа һэн гээд һануулая. Орондонь Гитлерэй Германда хамтаран эсэргүүсэһэн, дэлхэйн хоёрдохи ехэ дайнда илалта туйлаһан гүрэнүүдэй – Советскэ Союзай, Америкын Холбоото Штадуудай, Ехэ Британай Хаанта Уласай, мүн тиихэдэ Хитадай Арадай Уласай нэрэһээ Нэгэдэмэл Үндэһэтэнэй Эмхи байгуулха тухай суглаан зарлагдажа, түүхэтэ шиидхэбэри абтаһан гээшэ ааб даа.

Мүнөө ООН гээшэмнай дэлхэй дээрэ гансахан иимэ түхэлэй эмхи юм. Гол зорилгонь – дайн дажарай түймэр сараха, амгалан байдалай түлөө бүхы гэшүүдээ –193 гүрэниие – ажал ябуулхыень уряалдаг. Бүмбэрсэг дэлхэйн али нэгэ буланда алуур дээрмэ, дайн байлдаанайболоходо, тэдэниие үлүү хэрүүл шууяагүйгөөр усадхаха ажал ябуулдаг гээшэ.

Нэгэдэмэл Үндэһэтэнэй Эмхи өөрөө тусхай хэдэн эмхи зургаануудтай юм. Тэдэнэйнь нэгэн – ЮНЕСКО – болбосоролой, эрдэм ухаанай, соёлой асуудалнуудаар эмхи. Энэ гурбан һалбарида гүрэнүүдэй болон арадуудай хоорондохи харилсаа холбоо үргэдхэжэ, амар амгалан, аюулгүй байдал бэхижүүлхэ зорилготой. Мүн баһа үнэн сэхээр, хуули болон хүнэй эрхэнүүдые хүндэлэн ажаһууха дүрим хаа хаанагүй, бүхы гүрэнүүдтэ сахюулха гэжэ энэ эмхи оролдодог. Тиихэдээ хүнүүдэй хоорондохи арһанай үнгын, эрэ эхэнэрэй, хэлэнэй, шажан мүргэлэй талаар илгаанууд хараада абтадаггүй.

ЮНЕСКО тухай юрэнхы мэдээн

1945 оной ноябриин 16-да энэ эмхи байгуулагдаа. Штаб-байшаниинь Француз Уласай ниислэл хото Парижда юм. Мүнөөдэрэй байдалаар 195 гүрэн ЮНЕСКО-гэй бүрин эрхэтэ гэшүүн, ажаглагша 2 гүрэн, мүн тиихэдэ 10 гэшүүниинь гадаадын бодолго бэелүүлхын түлөө харюусалгагүй дэбисхэр гэжэ тоологдодог.

Эмхиин гэшүүн болодог 182 гүрэн Парижда саг үргэлжын түлөөлэлгэтэ газартай юм. Саг үргэлжын 4 ажаглагша гүрэн, засагай газарнууд хоорондын эмхинүүдһээ ажаглалгын 9 тусхай түлөөлэгшэд ажаллана.

ЮНЕСКО-гэй бүридэлдэ 60 гаран бюронууд болон таһаг, һалбаринууд ородог. Тэдэнь дэлхэйн дүүрэн ондо ондоо газарнуудта байрладаг байна.

Һуралсал болбосоролой талаар хүнэй эрхэ хасаха, эрдэмгүй зондо үзэг, бэшэг зааха, үндэһэн соёл үзэн шудалха, арадууд бүхэнэй дундаһаа мэргэжэлтэдые бэлдэхэ гэхэ мэтэ болон бусад олон асуудалнуудые шиидхэхэ талаар уласхоорондын эмхи эдэбхи ехэтэйгээр хүдэлнэ. Африкын гүрэнүүдэй ажабайдалда, эрэшүүл болон эхэнэрнүүдэй эрхэнүүдэйадли тэгшээрсахилгада ЮНЕСКО мүнөө сагта гол анхаралаа хандуулна.

Бүхэдэлхэйн баялигай тобьёг ЮНЕСКО бүридхэн бэшэдэг гэжэ булта мэдэнэбди. Иимэ баялигай тоодо манай арадай омогорхол – алдарта далай, арюухан Байгалнай оронхой. 1996 оной декабрь һарада тиимэ шиидхэбэри абтаа һэн. Байгалһаа гадуур манай гүрэн дотор байгаалиин ёһотой шэмэг болохо “Гар хүрөөгүй Комиин ойнууд”, “Камчаткын галта ууланууд”, “Алтайн алтан хаданууд”, “Врангелиин олтирог” болон бусад гайхамшагта газарнууд оруулагдаһан байха юм.

krimchel.ru - ЮНЕСКО-гэй байшан

Үгы болоогүйдэнь үзэжэ эхилхэ

Томск можын үгы боложо байһан хэлэнүүдые сахин үлөөхэ, тэдэнэй саашанхи хуби заяанда һайн нүлөө үзүүлжэ, һөөргэнь һэргээжэ, шэнэ ами оруулха талаар шиидхэгдээгүй асуудалнуудаар дүхэриг шэрээ тэндэхи багшанарай ехэ һургуулиин Сибириин арадуудай хэлэнүүдэй тэнхимдэ һаяхана боложо үнгэрһэн байна.

Энэ хэмжээ ябуулгада Томскын гүрэнэй багшанарай ехэ һургуулиин хүтэлбэрилхы тушаалтад, багшанар, мүн баһа тиихэдэ Томск можын Холын хойто зүгэй үсөөн тоото үндэһэн арадуудай холбооной гэшүүд болон нютаг можын Засагай газарай захиргаанай түлөөлэгшэд хабаадалсаа.

Томск можын дэбисхэр дээрэ үгы боложо байһан хэлэнүүдые яажа абарха, тэдэниие һэргээхэ гэһэн ажалай гол бодол, хараа шэглэл зохёохо, багшанарые бэлдэхэ, мүн тиихэдэ һургуулиин программада болон соёлойшье гуламтануудые хэрэглэн, эдэ хэлэнүүдые үзүүлхэ тухай хөөрэлдөөн болоо.

Томскын нютаг можын Болбосоролой департаментын юрэнхы болбосоролой хорооной түрүүлэгшэ Евгений Степанов һургуулинуудта селькуп хэлэ заажа эхилхэ арга боломжонууд тухай хөөрөө гэнэ. Үсөөн тоото үндэһэн арадуудай тэндэхи эмхиин эдэбхитэд, селькуп хэлэнэй багшанар түрэл хэлэеэ үзэхэ дуратайшуул олон боложо байна гэжэ тэмдэглээ.

Томскын багшанарай ехэ һургуулиин нэгэдэхи проректор болон хари хэлэнүүдэй һалбариин декан хоёр селькуп хэлэнэй багшанарые бэлдэхэ, бии байһан багшанарай эрдэм дээшэлүүлхэ, энэ мэргэжэл шэлэһэн зониие хүнгэлэлтэтэйгөөр һургаха тухай дурадхалнуудые оруулаа. “Дүхэриг шэрээдэ” болоһон удхатай хөөрэлдөнэй дүнгүүдээр Томск можын үндэһэн арадуудай дунда шэнжэлгэ хэжэ, селькуп хэлэ үзэхөөр нютаг, тосхонуудые элирүүлхэ гэжэ шиидэгдээ.

Селькупууд манай гүрэндэ ажамидардаг үсөөн тоото арад болоно гээд һануулая. Томск можодо 1800-гаад, Тюмениин можодо – 1900 шахуу (тэрэ тоодо – Ямал-Ненецэй бэеэ дааһан тойрогто), Красноярскын хизаарта оройдоол 400 гаран хүн ажаһуудаг. Хэды үсөөншье һаа, түрэл хэлэеэ үзэһэйбди, арад гэжэ нэрлүүлжэ ябаһайбди гэжэ селькуп зоной оролдожо байһаниинь һайшаалтай.

Уһан дээрэхи үрмэн гү?

Ханты-Мансиин бэеэ дааһан тойрогто болон России гүрэнэймнай хэдэн ондоо нютаг можодо ажамидардаг үсөөн тоото үндэһэн ханты болон бусад арадуудай хэлэнүүдые оройдоол хоёр мянган хүн үзэдэг байна.

Энээн тухай һуралсалай жэлэй түгэсэхын урда тээ боложо үнгэрһэн түрэл хэлэнүүдэй багшанарай хуралдаан дээрэ хэлэгдээ. Үсөөн тоото үндэһэн арадуудай хэлэнүүдые заадаг 70 гаран багшанар тойрогой ниислэлдэ сугларжа, саашанхи ажалайнгаа түсэб табижа туршаа юм ха.

Югра гээд баһа нэрлэгдэдэг Ханты-Мансиин тойрогто ажаһуудаг ханты, манси болон ненец арадуудай түрэлхи хэлэнүүдые 1,8 мянга гаран үхибүүд шудална. Тэдэнэр Сургудай, Нижневартовскын, Белоярскын, Березовскын, Нефтеюганскын, Ханты-Мансиин, Кондын болон Октябрьскааймагуудта ажаһуудаг юм байна. Холын хойто зүгэй үндэһэн арадуудай хэлэнүүд хүүгэдэй долоон сэсэрлигтэ, найман һургуулида заагдана.

Белоярска аймагай Казым тосхоной һургуулиин ханты хэлэн болон уран зохёолой багша Софья Каксинагай хэлэһээр, түрэл хэлэеэ саашань үзэхэеэ һанаһан үхибүүдэй тоо үсөөн болоногүй. Гэхэтэй хамта, анхандаа долоон хоногой гурбан хэшээл болодог һаа, мүнөө оройдоол нэгэ хэшээлынь үлэнхэй. Энэнь тон бага.

Харин Ханты-Мансиин бэеэ дааһан тойрогой Амбан захирагша Наталья Комаровагай хэлэһээр, “түрэл хэлэнүүдтэнь һургахаяа” болижо, “түрэл хэлэнүүд дээрэнь һургадаг” болохо түсэбүүд хүйтэн уларилтай нютаг можын засагай зургаануудта бии юм ха.

“Ханты хэлээр үзэхэ номуудые болон бусад хэрэгтэй һуралсалай зүйлнүүдые зохёоходо, нэгэ бэрхэшээл байна: энэ һалбариин бүхы мэргэжэлтэдэй һайшаалда хүртэхөөр тусхай зураг (графика)үгы. Энэ асуудал шиидхэхэ зорилготойбди”, - гээд, Инстаграм сүлжээн соохи өөрынгөө хуудаһанда Наталья Комарова бэшээ.

Олон жэлэй туршада губернатораар хүдэлжэ байһан хүтэлбэрилэгшые худалаар хэлээ, буруу бэшээ гэжэ һанаха, һэжэглэхэньшье аягүй шэнги. Гэбэшье, түрэл хэлэнүүдтэнь бэшэ, түрэл хэлэнүүд дээрэнь һургажа эхилхэмнай гэхэдээ тэрэ юун гэхэеэ һанааб? Һургуулиин бүхы зүйлнүүдые түрэл хэлэнүүд дээрэнь заалгадаг болохонь гү, али ондоо юумэн тухай хэлэһэн болоно гү? Унаһан эдэ үгэнүүдэйнь уһан дээрэ ураалуулжа тогтооһон үрмэн бэшэ һаань, Хойто ехэ далайн хахад мүльһэнэйнь хайлашаханьшье худал бэшэ юм ха...