​ХҮДӨӨ НЮТАГАА ҺЭРГЭЭХЭ ҮҮРГЭТЭЙ

Баргажан аймагай Хилгана нютагай ниитэ эдэбхитэн Надежда Бадмаева “Сагаан эдеэнэй найр” үнгэргэхэ гэжэ үүсхэл гаргаһан байгаа. Энэ хэмжээ ябуулга Аяншалгын яаманай соносхоһон грантын харалганда 150 мянган түхэриг шүүһэнэй ашаар үнгэргэгдэбэ.

Мүнөө сагта багахан һууринуудай гол бэрхэшэ­эл хадаа, залуушуул болон дунда наһатайшуул хото руу нүүжэ, хооһон гэрнүүд үлэшэнэ. Зарим хүдөөгэй зон буряад заншалта эдеэ хоолоо бэлдэхэеэ болижо, дэлгүүрһээ һү тарагаа ху­далдан абажа, эдидэг болон­хой. Иимэ байдалда орожо байһан хүдөөгэйхид нэгэдэ­жэ, үри хүүгэдтээ заншалта байдалаа дамжуулха зорил­го табяа.

- Мүнөө сагта хүдөөдэ малаа баряад байхань ни­лээд хүшэр болоо бшуу. Тиимэһээл хүн зомнай аймагай түб гү, али хото руу зөөнэ. Тиихэдээ газар дайдаяа үри һадаһадтаа ямар түхэлөөрнь үлээхэеэ байнабибди? Эдэ бүгэдые бодомжолһоор байтарнай, манай эндэ Москва хотоһоо “Байкальский клуб” гэһэн ниитэ эмхиин түлөөлэгшэд ерээ һэн, - гэжэ Надежда Фе­ликсовна хөөрэнэ.

Байгал шадархи можо нютагуудай, тодорхойлбол, Буряад оронһоо, Эрхүү, Үбэр Байгалһаа гаража ошоод, Москвада ажаһуудаг зон нэ­гэдээд, иимэ үүсхэл гарга­жа, хэдэн түсэл хамгаалжа, хүдөө нютагуудые һэргээхэ гэжэ оролдоно. “Ай, Байкаль­ская деревня” гэһэн түсэлдэ хабаадажа, Надежда Бад­маева яагаад хүдөө нютаг һэргээхэб, ямар ажал ябуул­хаб гэжэ һуралсал гараһан байха юм. Энэл нютагай Елена Бадмаеватай тэдэ суг хамта элдэб харалгануудта хабаадажа эхилээ. Нёдондо Буряад Уласай Тамирай бо­лон залуушуулай бодолгын яаманай соносхоһон харал­ганда хабаадажа, “Дүрбэн тулга” гэһэн түсэлөөр 150 мянган түхэриг шүүһэн байна. Мүнөө жэл “Овчи­на выделки стоит” гэһэн түсэлөөр баһал 150 мянган түхэригэй грантда хүртөө. Иимэ мүнгэн дэмжэлгэ аба­жа, нютагаа һэргээхэ талаар ажалаа эршэдүүлээ.

Эдеэ буйлуулха эртын заншалнууд һэргээгдэнэ

Арһаяа элдэжэ эхилээ

Хилгана нютагай Васи­лий Балданов Ивалгын да­санай арһа элдэдэг газарта һуралсал гараһан юм. Тэндэ дүршэл ехэтэй болоод, Сэлэн­гэ аймагта олон зониие арһа элдэжэ һургаа. Хилганынхид нютагайнгаа хүбүү дуудажа, энэ түсэлдэ хабаадуулаа. Ва­силий нютагаархидаа арһа элдэжэ һургахадань, хүршэ һууринуудай ажаһуугшад ерэжэ, һуража захалаа. Мүнөө Хурамхаан аймагайхид баһал һураха хүсэлөө мэдүүлжэ, уран хүбүүе ури­жа байна. Баргажан дээрэ һуралсал эмхидхэхэдэнь, һурагшань Роза Урбагарова дары түргэн һураад, мүнөө жэл Янжимын ехэ нааданда арһаар бүтээлнүүдэй ха­ралганда I һуури эзэлһэн байна. Тиигэжэ Баргажанай зон арһаяа хаяхаяа болижо, ажаһуудалдаа хэрэглэдэг бо­лонхой.

Һэеы гэрээ табинхай

Надежда Бадмаевада ху­ушан һэеы гэр байһан юм. Түрүүшын грант шүүхэдээ, тэрэнээ шэнэлжэ, буряадай заншалта байдал зохёогоо. Нютагтань айлшадай ерэхэ­дэ, урданай буряадай бодото байдал тухай хөөрэжэ, хару­улжа үгэдэг байна.

- Нютагаймнай һамгад тоһоёо сохихо, арһаяа элдэ­хэ, нооһо ээрэхэ, үхибүүд ша­гай наадаха. Иигээд урданай буряадууд ямар байдалтай байгааб гэжэ хөөрэдэгбди. Үхибүүднай ехэ дуратай­гаар хабаадалсадаг, мүн өөһэдөөшье айлшадтаа хөө- рэжэ һураа, - гэжэ Надежда Бадмаева мэдээсэбэ.

Сагаан эдеэнэй наадан

Аяар үбэлһөө эхилжэ, бэ­лэдхэлэй ажал яһала ябуу­лаа. Буряад арадай заншалта сагаан эдеэн тухай мэдээсэл суглуулжа, мүнөө үеын зон­до дамжуулха гол зорилго табигдаа. Сүлжээ холбоондо мэдээсэлнүүдшье түргөөр тараагдаа. Бидэшье Хүдөө ажахын яаманай мэргэжэл­тэдтэй суг хамта холын хар­гыда зорижо гараабди. Теэд тон сагаан эдеэнэй найр на­адан үнгэрөөгүй. Ушар юуб гэхэдэ, Роспотреб-хиналтын албан һүнэй наада дэлгэхы­ень хорибо. Хуулиин эрил­тээр, зүбшье ааб даа. Гэхэ зуура, нэгэ арга һанахашье байгаа ха юм. Элдэб янзын сагаан эдеэнэй дүршэлтэ хэшээлнүүдые харуулбашье, олон зондо амталуулангүй, саашань хадагалха байгаа гүб даа. Гэбэ яабашье, на­адан хоригдоо. Тиихэдэнь эмхидхэгшэд урда үдэрынь өөһэд хоорондоо энэ хэмжээ ябуулгаяа үнгэргэһэн бай­гаа. Надежда Бадмаевнагай үнеэн эгээл тэрэ үедэ тугал­лажа, уурагаарнь ээзгэй ша­набад. Аарса, зөөхэй шанажа, бозо хоймолжо, тогооной ар­хишье нэрэгдээ, тоһоёо хайлуулжа, шара тоһо хээ.

Эдэ дүршэлтэ хэшээлнүүдые үнгэргэлсэһэн Дулма Сангадиева бүхэли наһаараа үнеэгээ һаажа, элдэб сагаан эдеэ шанажа байдаг. Ээзгэй амталжашье үзөөгүй намда хайшан гээд шанахаб гэжэ хөөрэжэ үгэбэ:

- Сагаан эдеэгээ үргэжэ, мүнөө үеын залуушуулые һургаха, заншал дэлгэрүүлхэ үүргэтэйбди. Зузаан оёор­той амһарта соо һүнэй уураг хээд, галда табихат. Удаан бусалгахадаа, ходол худхажа байха. Тиигэһээр һүн худ­халдажа эхилхэ, зарим зон юрын һү нэмэдэг, багахан саахаршье хэжэ болохо. Одоо амтатай даа, саахаршьегүй һаа. Иигэжэ хуушан ёһо зан­шалаа алдангүй, һүн эдеэ­гээ буйлуулжал байдагбди, - гэжэ Дулма эгэшэ хөөрэбэ.

Буряад Уласай Аяншал­гын яамантай суг хамта хилганынхид һүнэй эдеэнэй зүйлнүүдые шанаха тобшо заабари суглуулжа байна. Һаяын сагта эдэ бүгэдэ суглу­улагдажа, һайхан үзэмжэтэй ном бүтэхэ хаш.

Энэ амаралтын үдэр Хил­гана нютагта “Зунай наадан” аймагай хэмжээндэ үнгэрөө.

Цырегма САМПИЛОВАГАЙ гэрэл зурагууд