2293
Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайд Баир Жалсанов
Уласай Толгойлогшо Алексей Цыденов буряад хэлэнэй комиссиие нёдондо өөрөө ударидажа, түрэл хэлэнэй асуудалнуудта горитой анхаралаа хандуулдаг байһанаа гэршэлээ. Жэлэй хоёр удаа, хэрэгтэй һаань, олошье дахин, энэ комиссиин зүблөөнүүд жэншэдгүйгөөр үнгэргэгдэжэ, бии байһан олон асуудалнууд, тэрэ тоодо орёошье сэдэбүүд зүбшэн хэлсэгдэдэг. Үнгэрһэн хабарай эсэстэ эмхидхэгдэһэн ээлжээтэ зүблөөн дээрэ “Буряад Уласта буряад хэлэ сахин хүгжөөлгэ” гэһэн гүрэнэй программаар ябуулжа байһан ажал тухайгаа Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайд Баир Жалсанов тоосоо һэн. Энээн тухай уншагшадтамнай дэлгэрэнгыгээр хөөрэжэ үгэхыень сайдта хандаһан байнабди.
Гурбан шэглэлээр горитой ажал хэгдэнэ
– Баир Баторович, гүрэнэй программа бэелүүлхэ талаар танай хүтэлбэрилдэг яаманай ажал тухай тодорхойгоор хөөрэжэ үгыт.
– Үндэһэн хэлэеэ сахин хүгжөөхэ гүрэнэй программаар 2018 ондо хэгдэһэн ажалай дүнгүүд, мүнөө жэл бэелүүлэгдэжэ байһан түсэлнүүд тухай хөөрэлдөөн болоо. Мүн баһа 2020 оной түсэбүүдтэй комиссиин гэшүүдые танилсуулаа һэм.
Ниигэмэй һалбарида болбосоролнай эгээл томонь гээд бултанда мэдээжэ. Тиимэһээ гүрэнэй программаар хараалагдаһан мүнгэнэй диилэнхи хубиин манай һалбарида үгтэдэгынь гайхалгүй.
2018 ондо бүхы программадамнай 30 сая 185 мянган түхэриг һомологдоһон юм. Тэрэнэй 17 сая 385 мянган түхэригынь Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманда, уласай Толгойлогшын болон Засагай газарай захиргаанда – 6 сая 899,5 мянган түхэриг, харин Соёлой яаманда 5 сая 900 мянган түхэриг хубаарилагдаһан байгаа.
Гурбан шэглэлээр энэ мүнгэн гаргашалагдадаг. Нэгэдэхинь “Буряад Улас дотор буряад хэлэнэй үүргэеэ дүүргэхэ арга боломжо байгуулга” гэжэ нэрэтэй. Манай яаманда тус шэглэлээр 3 сая 597,5 мянган түхэриг нёдондо һомологдоо һэн. 3 сая 97,5 мянган түхэригтэнь 16 мянга гаран хэһэгээр һургуулида үзэхэ 17 янзын номууд хэблэгдээ. Харин 500 мянган түхэригөөрнь эрдэм шэнжэлгын ажал хүүлээбди. Һүүлэй 4 жэлэй туршада буряадуудай ажаһуудаг нютагуудаар иимэ ажал эмхидхэжэ, үхибүүднай хэр зэргэ хэлэеэ мэдэнэб гэжэ шэнжэлүүлээбди. Ганса Буряад Уластаа бэшэ, мүн баһа Үбэр Байгалай хизаарта, Эрхүү можодо, Монголдо ба Хитадай Арадай Уласай Үбэр Монголой бэеэ дааһан аймагта. Эдэ шэнжэлгэнүүдые хүүлэһэнэйнгээ ашаар буряад хэлэнэймнай бодото байдал үхибүүдэй дунда ямар байнаб гэжэ мэдэжэ абаабди. Тиихэдээ, хэжэ байһан ажалайнгаа жолоо хайшань татахаяа мэдэдэг болоод, ямар шиидхэбэри абаа һаа, зүб, эгээл ашаг үрэтэй байхаб гэжэ ойлгонобди. Гүрэн түрын засагай зургаануудай хүтэлбэрилхы ажалда энэ хадаа айхабтар шухала юм.
– Гүрэнэй программын нүгөө хоёр шэглэлынь ямар бэлэй?
– “Буряад хэлэ хэрэглэхэ һалбари үргэдхэлгэ болон тэрэнэй ниигэмэй эрхэ зэргые дээшэлүүлгэ” гэһэн шэглэл болоно. Тус шэглэлээр буряад хэлэ дэлгэрүүлхэ талаар элдэб программануудай урилдаа эмхидхээбди. Түрэлхи хэлэн дээрэмнай бүтээгдэһэн уралигай зохёолнуудые худалдажа абаабди.
“Буряад хэлэ үзэлгын бүрин бүтэн системэ хүгжөөлгэ” гэһэн гурбадахи шэглэлээр олон тоото хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдөө. Гол түлэб “Буряад хэлэ үзэхэ оршон байдал зохёолго” түсэл болоно. Буряад хэлэнэй багшанарые бэлдэлгэдэ хэгдэнэ. Жэл бүхэндэ Буряадай Гүрэнэй Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ ехэ һургуулидаа 10-10 оюутадые программын хүсөөр абажа, буряад хэлэнэй багшын мэргэжэл олгохо бэлэдхэл хэдэг болонхойбди. Мүнөө жэлдэ мүнгэн нэмэгдэжэ, 10 бэшэ, 20 үхибүү абахамнай.
– Элдэб программанууд тухай хэлээ һэнта. Тэдээн тухай тодорхойгоор хөөрэжэ үгыт, уншагшадтамнай һонирхолтой байха.
– Интернет сүлжээндэ, сэнхир дэлгэсын субагуудаар нэбтэржэ, олондо һайшаагдаһан дамжуулганууд бии. Жэшээнь, манай яаманай соносхоһон аукциондо “Түхэриг” гэһэн дамжуулга зохёон бүтээдэг эмхи шүүжэ гараа һэн. Нёдондо жэл ганса ниислэл хотодо тэрэ буулгагдадаг һаа, мүнөө аймагуудай түб тосхонууд руу ошодог болобо. Иимэ түсэлнүүдтэ мүнгэ һомолходоо, хүн зоной, илангаяа залуушуулай һонирхол татаха гэжэ оролдонобди. “Түхэриг” дамжуулга бэлдэдэг шуран шударгы Ким Харганаев, Людмила Намжилон, Булат Цыденешиев болон тэдэнэй зохёохы бүлэгтэ баяр хүргөөд, саашанхи ажалдань амжалта хүсэнэб.
Буряадшалагдаһан зурамал фильм
Мүнөө сагта бүхы зомнай – хүгшэн залуугүй – интернет сүлжээн руу шэлжэн оронги. Тиимэһээ буряад хэлэмнай баһал киберюртэмсэ руу оролсожо, олондо хэрэгтэй, туһатай болоод, үдэр бүри хэрэглэгдэжэ байха ёһотой. Энэ ушарһаа хэлэ шудалха тусхай www.buryadxelen.com сайт, үхибүүдтэ зорюулагдаһан 3D-толи зохёолгообди, дуугардаг, дууладаг буряад алфавит худалдан абаабди. Ниигэмэй “Вконтакте” сүлжээнэй интерфейс буряадшалагдаа. Зурамал фильмүүдые буряад хэлэндэ баһал оршуулнабди. Багашуул, залуушуулаа иигэжэ элдэб янзаар һонирхуулналди даа.
buryadxelen.com сайтын зураг
Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай дурадхаһан гэрэл зураг
“Эдир драматург” гэһэн зохёохы лаборатори Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын театртай хамта бэелүүлээбди. Эдир зохёолшодые бэдэржэ олохо, тэдэниие бэшүүлжэ һургаха гээшэ мүнөөдэрэймнай шухала зорилго болонхой ха юм даа. Дэмжээгүй һаа, энэ хэрэг урагшаа ябахагүй!
Буряад хэлэнэйнгээ үдэрнүүдтэ зорюулагдаһан олон хэмжээ ябуулган үнгэргөөбди. Мүн тиихэдэ арадай уран зохёолшо, эрдэмэй доктор Ардан Лопсонович Ангархаевай зохёон бүридхэһэн “Буряад хэлэнэй үгын уг гарбалай толи” хэблүүлээбди. Гансашье хэлэ шэнжэлдэг эрдэмтэдтэмнай бэшэ, мүн баһа үдэр бүри үндэһэн хэлэнэйнгээ асуудалнуудаар ажал ябуулдаг мэргэжэлтэдтэ, багшанартамнай энэ толи туһатай байха гэжэ бодогдоно.
Программын мүнгөөр үнгэргэгдэдэг буряад хэлэ шэнжэлэгшэдэй зунай лагерь, һурагшад болон оюутадай дунда үнгэргэгдэдэг олимпиада ба бусад мүрысөөнүүд үргэн дэлисэтэйгээр эмхидхэгдээ.
2018 ондо уласхоорондын хэмжээндэ хоёрдохиёо эмхидхэгдэһэн “Эрхим багша” гэжэ мүрысөөгөө эб хамта үндэр хэмжээндэ үнгэргэһэн байнабди. Энэ мүрысөөндэмнай Монголой, Үбэр Монголой, Агын болон Усть-Ордын тойрогуудай, мүн тиихэдэ Буряад Уласаймнай бүхы шахуу аймагуудай эрхим багшанар сугларжа, хэмжээ ябуулагамнай һайханаар үнгэрөө. Монгол оронһоо ерэһэн багшанарай монгол хэлэн дээрээ хэшээл заахада, манай үхибүүдэй сүлөө ойлгожо байхада, ехэ гоё байгаа һэн. Энэ мүрысөөмнай жэлһээ жэлдэ үргэн дэлисэтэйгээр үнгэргэгдэхэ.
“Эрхим багша” мүрысөөн
Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай дурадхаһан гэрэл зураг
– Баир Баторович, мүнөө үеын һургуули руу ороходо, шэнын технологинууд үргэнөөр хэрэглэгдэдэг болонхой гэжэ эли байдаг. Буряад хэлэ, уран зохёол заадаг танхимууднай хуушаржа, хойшоо гаража байнагүй бэзэ?
– Бүхы һургуулинуудайнгаа буряад хэлэнэй кабинедүүдые гансата шэнэлхэ арга арай үгы байнабди. Гэбэшье, гүрэнэй программын хүсөөр жэл бүри шэнын IT-танхимуудые худалдажа абаад, һургуулинуудтаа дамжуулнабди. Нэн түрүүн үндэһэн хэлэ, соёл хүгжөөлгые гол шэглэл болгон шэлэжэ абаһан, уласай хэмжээндэ байгуулагдаһан иимэ һургуулинуудай ниитын эблэлдэ ороһон һургуулинуудтаа IT-танхимуудые хүсэлдүүлхэ зорилготойбди. Нёдондо жэл Загарай аймагай Асагадай, Зэдэ аймагай Цагаатайн дунда һургуулинуудта абтагдаа. Бүхыдөө эблэлэй 8 һургуулин иимэ кабинедүүдтэй болоод байна.
Буряад һургуулиин шабинар
Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай дурадхаһан гэрэл зураг
Туйлаһан дээрээ тогтожо болохогүй
– Энэ жэлэй ажал хэр ябажа байнаб?
– Һайн ябажа байна. Мүнөө жэлһээ буряад хэлэнэй багшын мэргэжэлдэ һурадаг 10 хүнэй орондо 20 оюутадые абадаг болобобди гэжэ тугаарай хэлээ һэм. Энэ хэрэгтэ 2,3 сая түхэриг нэмэгдээ бшуу.
Манай Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Самбуевич Цыденовэй шиидхэбэреэр һургуулиин номуудые барлан гаргаха хэрэгтэй алта мүнгэн 5 дахин нэмэгдэжэ, хамта дээрээ 15,5 сая түхэриг гаргашалагдахаар түсэблэгдөө. Энэ мүнгэндөө бидэ буряад хэлэ үзэдэг бүхы һургуулинуудые номуудаар гүйсэд хангахабди.
Шухала шиидхэбэринүүдээр энэ жэлнай баян гэхэдэ, алдуу болохогүй. Тэдэнэй нэгэн тухай олон зон мэдэнэ. Январь һараһаа манай яаманай дэргэдэ Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар улас түрын түб байгуулагдаад, ажалаа эрхилжэ байнхай. Түбэй мэргэжэлтэд аймагуудаар оло ябана, багшанар болон хүмүүжүүлэгшэдтэй уулзана. Дүй дүршэл хубаалдаха, шэнэ онол аргада һургаха хэдэн семинарнуудые бусад эмхинүүдтэеэ хамтаржа үнгэргөө. Эмхидхэлэй, мэдээсэлэй, мүн шэнжэлгын ажал ябуулха зорилгонууд түбэй урда табигдана.
Эрдэм шэнжэлэлгын дүнгүүд энэ ном соо согсологдоо
Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай дурадхаһан гэрэл зураг
Болбосоролой болон эрдэм һуралсалай һалбарида буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар асуудалнуудай гарабал, түбэй 8 (301-2) 44-26-44 утаһаар хонходожо, burtub@yandex.ru сахим хаягаарнь бэшэжэ болохо.
– Мүнөө бэелүүлэгдэжэ байһан Гүрэнэй программамнай 2014 ондо баталагдаа бэлэй. Һургуули болон сэсэрлигүүдтэ буряад хэлэ заалгые нэбтэрүүлхэ талаар тусхай зорилгонууд табигдана гэжэ нэгэнтэ бэшэ мэдээсэгдээ һэн. Энээн тухай тодорхойгоор хэлэжэ үгыт.
– Тиимэ. Болбосоролой һалбаряар хэдэн зорилго табигданхай. Буряад хэлэ үзэхэ оршон байдал зуунай 60 хуби сэсэрлигүүдтэ зохёогдохо ёһотой. Улас доторнай бии байһан бүхы һургуулинуудта иимэ арга боломжо мүн лэ байха ёһотой. Жэшээнь, хэрбэеэ ямаршье һургуулида ороһон гансаханшье һурагшын буряад хэлэ үзэхэ дуратай байгаа һаань, һуралсалай эмхи энэ эрхыень хангажа шадаха уялгатай. Түрэлхи хэлэ зааха багша заатагүй байха болоно. Һургуули номуудаар болон бусад хэрэгсэлнүүдээр дүүрэн хангагданхай байха ёһотой.
Забановтанай зохёоһон буряад алфавит
Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай дурадхаһан гэрэл зураг
Энэ асуудал нэгэ талаараа гол шухала, нүгөө талаараа эгээл орёо гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Юундэб гэхэдэ, уласаймнай аймаг, хото, тосхон бүхэнэй һургуулинуудта тиимэ арга мүнөө үгы байна. Тиигэбэшье, энэ шэглэлээр горитой ехэ ажал ябуулагдажа байнхай. Нютагай засагай байгууламжанууд тус зорилго һайн мэдэдэг дээрэһээ, багшанарые бэлдэхэ ажал ябуулна, залуу мэргэжэлтэдые урина. Һургуулиин ондоо зүйлнүүдые заажа байһаншье мэргэжэлтэдээ зарим тээ богони болзорой бэлэдхэлдэ эльгээдэг болонхой. Бэе бэедээ дүтэ оршодог тосхон, сэлеэнүүдтэ ябажа хүдэлхэ тухай буряад хэлэнэй багшанартай хэлсээ баталнад. Илангаяа буряад хэлээр үсөөхэн хэшээлтэй һургуулинууд тиимэ үүсхэл гаргана.
Жэлһээ жэлдэ энэ ажал алдангүй ябуулжа байһан Байгал шадарай (Прибайкалиин) аймаг дурдаха дуран хүрэнэ. Мүн тиихэдэ Хори аймагай засаг дарга, хүтэлбэрилхы зургаанууд – захиргаан, һунгамалнуудай зүблэл – буряад хэлэ үзэхэ, зааха асуудалда ехэ анхаралаа хандуулна. Шэнэ онол аргануудые хэрэглэжэ, интернедээр хэшээл үнгэргэхэ дүршэлтэй болонхойнууд. Туршалгадань энэ хабар би байлсаа һэм. Теэд шэнэ технологинуудай урагшаа хэдышье гараа һаа, хэшээлэй үедэ багшын шабинартаяа сэхэ харилсажа, эрдэм мэдэсэ олгохые юугээршье һэлгэхын аргагүй гэжэ һанадагби.
– Сагтаа тааруу, залуушуулые һонирхуулха ямар түсэлнүүдые танай яаман болбосоролой һалбарида нэбтэрүүлхэ түсэбтэйб?
– Үнгэрһэн жэлэй дүнгүүдые хөөрэхэдөө, энээн дээрэ тогтожо хэлээ һэм. Гэхэтэй хамта, түрэлхи хэлэеэ залуушуулда дүтэ, ойлгосотой болгохын тула, интернет сүлжээндэ тэрэнээ эдэбхитэйгээр, хурдаар оруулха шухала.
Мүнөөдэрэй байдалаар харахада, арад зоной бүхэдэлхэйн утаһанда бултадаа шахуу шэлжэн оронхойшье һаа, буряад хэлэн дээрэ компьютерта бэшэхэдээ, гаргаһан алдуунууднай тэрэ дороо дүримэй ёһоор заһагдадаггүй. Ород гү, али бусадшье хэлэнүүд дээрэ үгэнүүдые зүбөөр, дүримэйнь ёһоор, таһалжа бэшэхэ программанууд үнинэй бии. Харин буряад бэшэгэй иимэ дүримүүд компьютерта мүнөөшье болотор оруулагдаагүй. Иимэ программа бэелүүлхэ тухай Буряадайнгаа эрдэмтэдээр хөөрэлдөө хэжэ байнабди. Жэлэй туршада бүтэхэ гэжэ һанагдана. Юундэб гэхэдэ, буряад хэлэн дээрэ гансашье ном, сонин барлан гаргадаг үйлэдбэринүүд бэшэ, хэлэ шэнжэлдэг эрдэмтэд болон багшанар, сэтгүүлшэд болон бусад мэргэжэлтэд бэшэ, мүн бүхы зон бэшэгэй дүримүүдые баримталжа, хэлэеэ зүбөөр хэрэглэхэ аргатай болохо бшуу. Бэшэгэй хэлэмнай хүгжэнги арадай дээдын шанар болоно гэжэ дабтан хэлэхэ хэрэгтэй. Үдэр бүриин юрын ажабайдалда яряанай хэлээр, нютаг аялгаараа харилсахыемнай хэншье хориногүй. Теэд арадые арад болгодог бэшэгэй хэлэнэй дүримүүдые хүн бүхэн сахиха ёһотой. Һургуулида буряад хэлэеэ үзэһэн, һайн мэдэхэ, үхи, хүбүүдтээ эгээл сэнтэй эхэ хэлэеэ дамжуулхаяа һэдэһэн зондо энэ хэрэг айхабтар ехэ удха шанартай.
Үшөө нэгэ һонирхолтой түсэл тухай хэлэхэ һанаатайб. Ерэхэ жэлдэ монгол туургата арадуудай залуушуулай хоорондо заншалта мэргэжэлээр найман шэглэлээр хубаажа, тусхай урилдаа үнгэргэхэ һанал байна. Гэртэ, газаа, ажахыда хэрэгтэй зэр зэмсэг түмэрөөр бүтээхэ, модошо болон алташа, мүнгэшэ дархашуулай бэлиг харуулһан, гоёлой зүүдхэл бүтээлгын мүрысөөнүүдтэ гол түлэб хүбүүд оролсохо зэргэтэй. Басагадай хоорондо заншалта хубсаһанай загбараар (моодоор) болон арадай эдеэ хоол бэлдэлгэ гэһэн шэглэлнүүдээр урилдаа үнгэргэхөөр. Бултанай хабаадахаар шэглэлнүүд гэхэдэ, һургуулида ороогүй үхибүүдые үндэһэн арадайнгаа ёһо гурим сахижа хүмүүжүүлхэ, үһэ заһалга болон орон нютагаар аяншалга эмхидхэлгын мүрысөөнүүд болоно бшуу. Энэ хэмжээ ябуулгадаа Монголой, Үбэр Монголой, мүн тиихэдэ хүршэ Эрхүү можын, Үбэр Байгалай хизаарай, Тыва, Хальмаг Уласуудай залуушуулые урижа, хүсэ шадалыень, эрдэм бэлигыень, шандааһа шадабарииень хараа һаа, ехэ һонирхолтой байха һэн. Залуу үетэн бэе бэетэеэ уулзаха, харилсахадаа, урилдаха, мүрысэхэдөө танилсахаһаа гадна, саашанхи түсэбүүдээшье зүбөөр табижа һураха аргатай.
Засагай зургаанууд жэшээ харуулха зэргэтэй
– Баир Баторович, танай яаманай захилаар хэгдэһэн эрдэм шэнжэлгын ажалай дүнгүүд тунхаглагдажа, буряад угсаатанай олоороо хамтаран ажаһуудаг гурбан гүрэнэй аймаг нютагуудта амидардаг залуу халаан – һургуулиин шабинар хэр зэргэ хэлэеэ мэдэнэб гэжэ бүхы зондо мэдээжэ болонхой. Хамтадхан хэлэхэдэ, манай гүрэндэ, Байгал далайгаа тойроод амидардаг буряад хүүгэдэймнай зуунай оройдоол 37 хубинь түрэл хэлэеэ мэдэнэ бшуу. Харин бусадынь муугаар мэдэнэ гү, али оройдоошье мэдэхэгүй байна гээд элирээ. Яагаад энэ хүшэр байдалһаа гараха гээшэбибди, та юун гэжэ һананат?
– Шахардуу байдалда хэлэмнай оронхой гэжэ бултанда мэдээжэ. Гэбэшье, һалахаа, хосорхоо байна гэхэдэ, арайл буруу. Юушье хэнгүй, мартагдахыень хүлегээд һуугаа һаамнай, үндэһэн хэлэнэймнай булаг үнэхөөрөшье шэргэнэл ааб даа. Теэд бидэ юунэй түлөө байнабибди? Мүнөөдэр ажаһуужа байһан, ажал хэжэ ябаһан үеһөө аргагүй ехэ юумэн дулдыдана гэжэ мэдэрхэ ёһотойбди.
Бэелүүлдэг энээхэн программаар бүтэжэ байһан ажалнай яһала ашаг үрэтэй гэхэ байнаб. Уласай хэмжээндэ абтадаг шиидхэбэринүүд холын болзорто һайн нүлөөтэй. Эрхүү можодомнай, Үбэр Байгалай хизаарта яһала ехэ ажал хэгдэнэ. Монгол Уласта, Хитадай Арадай Уласта ажаһуудаг угсаатамнай миин байнагүй. 2018 ондо манай гүрэнэй гурбан нютаг можын болбосоролой яаманууд хоорондын хэлсээн баталагдаа һэн. Хоорондо харилсажа, эбтэй эетэйгээр ажалаа эрхилхэдээ, үхибүүдээ буряад хэлэндэ һургаха, хүмүүжүүлхэ ниитэ нэгэ оршон байгуулха гэжэ хэлсээ һэмди. Энэ ажалнай мүнөө эхилэнхэй. Һургуулида үзэхэ номуудые гаргажа байнабди, дүй дүршэлөө хуубалдахаяа бэеэ бэедээ айлшалдаг болообди.
Засагай газарай зүблөөн дээрэ зүбшэн хэлсэгдэжэ, тусхай тогтоолоор арбан жэлэй туршада, 2030 он болотор, буряад хэлэнэй хүгжэлтын Гол бодол (стратеги) баталагдаа. Мүнөө тэрэниие бэелүүлхэ тодорхой түсэб зохёогдожо байна. Гол бодолой ёһоор түрэл хэлэеэ хүгжөөхэ талаар гүрэнэй программа шэнэ болзорто шэнээр зохёогдохо.
Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай зүгһөө энэ ехэ хэрэг бүтээхэ талаар тодорхой түсэб, зорилгонуудые элирхэйлэнхэйбди. Буряад хэлэндэ зорюулагдаһан суглаанууд дээрэ тэдэнээ хэлээбди, үшөөшье дурадхахабди.
Энэ хэрэг бүтээхын тула бүхы сэсэрлиг, һургуулинуудтамнай буряад хэлэн заагдаха ёһотой. Дунда мэргэжэл олгодог һургуулинуудай хахадынь буряад хэлэ заадаг болохо. Дээдэ эрдэмэй һургуулинуудай бүхы һалбари, факультедүүдэй хахадтань түрэлхи хэлэ оюутад шудалжа эхилхэ. Иимэ дурадхалнуудые манай һалбаряар бэелүүлхэ ёһотойбди гэжэ бидэ дурадхаад байнабди.
– Зүбшэн хэлсэлгын үедэ үшөө олон, бэелүүлхээр һайн дурадхалнуудые оруулһыетнай мэдэнэбди. Тэдэнээ уншагшадтамнай тайлбарилжа хөөрыт.
– Зүб хэлэнэт. Ондоошье яамануудай, засагай бусад зургаануудай харгалзалдаг һалбаринуудтаа бэелүүлхээр олон дурадхалтайбди. Уласайнгаа Засагай газарай 2007 оной тогтоолоор манай яаман буряад хэлэнэй хүгжэлтын түлөө харюусалгатай болоһон юм. Тиимэһээл гүрэнэй хэлэн гэжэ Үндэһэн хууляарнай баталагдаһан буряад хэлэнэйнгээ саашанхи хүгжэлтэ тухай үдэр бүхэндэ бодолгото болохо, ажал ябуулха уялгатайбди.
Хэлэнэй хүгжэхын тула тэрээн дээрэ олон зон хөөрэлдэхэ, харилсаха ёһотой. Тиихын тула олониитын бүхы һалбаринуудта тэрэ нэбтэрэнхэй байха болоно. Буряад хэлэнэй хүгжэлтын Гол бодол бэелүүлхэ түсэбтэшье, гүрэнэй программадашье тусхай зорилгонуудые табиха гэжэ дурадхаабди. Тиин, манай яаманай, Бэеын тамирай болон залуушуулай бодолгын талаар яаманай үнгэргэгдэдэг бүхы хэмжээ ябуулгануудай (урилдаан, барилдаан г.м.) хахадынь гүрэнэй хоёр хэлэн дээрэ хэлэгдэхэ ёһотой гэжэ һанагдана. Соёлой һалбариин олон тоото хэмжээ ябуулганууд, гансашье зүжэг, тоглолтонууд бэшэ, мүн лэ хоёр хэлэн дээрэ хэлэгдэхэ, үгышье һаа, сэхэ оршуулагдаха болоно.
Гүйсэдхэхы засагай зургаанууд хуулиин ёһоор энэ ба хойто жэлэй туршада өөһэдынгөөшье, харгалзалдаг эмхинүүдэйнгээшье нэрэнүүдые зүбөөр буряадшалжа, тамга, самбарнуудаа бултыень шэнэлхэ ёһотой юм. Дэлгүүр, алаабхинууднай худалдажа байһан эд бараан, эдеэ хоолойнгоо нэрэнүүдые сэнтэйнь хамта хоёр хэлэн дээрэ бэшэдэг болохо зэргэтэй. Буряад Улас доторнай байһан бүхы харгынууд дээгүүрхи хүүргэнүүдэй хажууда уһанайнь, үшөө тиихэдэ бага, ехэ тосхон сэлеэнүүдэй нэрэнүүд хуулита ёһоороо зүбөөр оршуулагдажа, шэнээр бэшэгдээд, хаа-хаанагүй тодхохо дурадхал оруулаабди.
Баһа нэгэ орёо асуудал багшанарай дуталдажа байһантай нягта холбоотой. Үнгэрһэн һуралсалай жэлдэ улас доторнай ажалаа эрхилжэ байгаа 471 һургуулиин 341-дэнь багшанараар хангагданхай. Энэнь зуунай 72,4 хуби болоно гээшэ. Буряадтамнай түрэлхи хэлэнэй 290 багша хүдэлнэ. Тэдэнэй 168-ниинь (57,9%) хорёод гаран жэл хүдэлжэ байһан зон. Жэл бүхэндэ оюутадые абажа, һургадаг байгаагүй һаамнай, арбан жэлэй үнгэрхэдэ, багшанар үшөө ехээр дуталдажа эхилхэ. Олониинь наһатай болохо, баригдажа байһан һургуули, сэсэрлигүүдтэмнай мэргэжэлтэд баһал хэрэгтэй болохо. Тиигээд лэ буряад хэлэнэй багшанарые бэлдэхэ, хүдэлжэ байһан зонойнгоо мэргэжэл дээшэлүүлхэ асуудал амин шухалада тоологдоно. Ябан ошон, Д.Банзаровай нэрэмжэтэ гүрэнэй ехэ һургуулидамнай буряад хэлэ бэшэгэй факультет дахин нээгдэхэ гэжэ найданабди. Найдахаһаа гадна оролдонобди!
– Асуудалнуудтамнай тодорхой харюунуудые үгэжэ, һонирхолтой хөөрэлдөө хэһэдэтнай һайниие хүргэнэбди. Эрхилжэ байһан ехэ ажалдатнай амжалта хүсэнэбди!
– Баярлаа.
Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай дурадхаһан гэрэл зураг
Автор: Баяр БАЛДАНОВ хөөрэлдэбэ
