​​Найдал түхөөһэн найман субарга

Даши-Доржо БОЛОТОВОЙ гэрэл зураг

- Алханын найман субаргада мүргэхэдөө, Будда Шэгэмүниин ади­ста хүртэжэ байнабди гэжэ сэдьхэгты. Эдэ субаргануудай элшэ хүсэн аргагүй ехэ, - гэжэ Ородой Буддын шажантанай заншалта Сангхын Хамба лама Дамба Аюшеев августын 4-дэ Ага тойрогто, Алхана уулын үбэртэ болоһон дэмбэ­рэлтэ үйлэ хэрэгтэ - найман субаргын рамнайда хабаадагшадта хандахадаа онсолоо.

Будда бурханай буянта үйлэ хэрэгүүдтэ зорюулагдаһан эдэ су­баргануудые бариха хэрэгтэ үндэр түрэлтэ 14-дүгээр Далай лама өөрөө үршөөлөө хайрлаһан байна. Буряад ороной Түгнын талаһаа гарбалтай эм­шэн Дынсыма Дышенова эгээл түрүүн энэ үүсхэл гаргаһан юм. Энэдхэг оро­ноор ябахадаа, Далай ламые бараал­хажа, Алхана уулын үбэртэ найман субарга бариха хүсэлтэй байһанаа мэдүүлээ һэн ха. Тиигэжэ Далай лама энэ үүсхэлыень дэмжэжэ, зүбшөөлөө үгэхэдэнь урмашаад, Үбэр Байгалай хизаар харгалзадаг дид-хамба лама Цырен Дондукбаевтай уулзаха гэжэ Ага зорижо ошоо бэлэй. Удаань энэл асуудалаар Баир Баясхаланович Жам­суевта хандажа, дэмжэлгэдэнь хүртөө. Тэрэнь тойрогойнгоо гурбан аймагу­удай, мүн Ага тосхоной захиргаанай толгойлогшодтой уулзалга хээ. Мүн дид-хамба лама Цырен Дондукбаев Үбэр Байгалай хизаарай дэбисхэр дэ­эрэ оршодог дасангуудай шэрээтэ ла­манарые суглуулаад, ушар шалтагаа элирхэйлһэн байна. Тиигэжэ эдэ най­ман субаргануудай барилгада хандиб таталга эхилээ һэн.

Даши-Доржо БОЛОТОВОЙ гэрэл зураг

Найман субаргын рам­найда Үбэр Байгалай хи­заарай амбан захирагшын уялга дүүргэгшэ Александр Осипов, сенатор Баир Жам­суев, тойрогой Захиргаанай хүтэлбэрилэгшын уялга дүүргэгшэ Билигма Будае­ва ба бусад хүндэтэ айлшад олоороо хабаадаа. Россиин Буддын шажанай заншалта Сангхын дасангуудай шэрэ­этэнэр, санаартан сугларжа, августын 4-эй үглөөнһөө ун­шалга хээ. Гансашье Ага той­рогой ажаhуугшад бэшэ, холо ойрын айлшад, һүзэгшэд олоор ерэжэ, субаргада мүргөө, гороо хээ. Алхана уулын үбэртэ субаргануудай бодхоогдохо хэрэгтэ арад зон эдэбхитэйгээр хабаада­жа, хубитаяа оруулалсаһан байна. Хамта дээрээ 3 сая 200 мянга гаран түхэриг су­глараа. Тон эдэбхитэйгээр хандиб үргэһэн, эмхидхэлэй ажал ябуулһан зондо баярай бэшэгүүд, гарай бэлэгүүд барюулагдаа. Жэшээлхэдэ, Буряад орондо ажаһуудаг Шэнэхээнэй буряадуудай бүлгэм (түрүүлэгшэнь - Гомполой Дашицырен) 600 мянган түхэриг суглуулжа хандиблаһан байна. Тиигэжэ найман субаргын нэгэнэйнь барилгые Шэнэхээнэйхид даажа гараа.

Даши-Доржо БОЛОТОВОЙ гэрэл зураг

Рамнайда гэжэ Шэнэхээнһээ дала гаран хүн ерээ. Баруун һомондо ажаһуудаг сагаангууд угай Норжомо, Оюунсэрэн, Номин, Туяа дүрбэн хойто нютагаа аян­шалжа ябахадаа баяртай­нууд. Тэдэ өөһэд өөһэдын зүгһөө хандиб үргэлсэжэ, буян хуряалсаһан байха юм. Норжомо эгэшэ хойто нюта­гаа ябантуу байдаг, Согто-Хангил нютагта ажаһуудаг Цыдып ба Вера Чимитовтэн түрэлхидтөө айлшалһан, мүнөө Алханада амараад, нютагаа бусаха. Тээ саанань шэнэхээнэйхид субарга­да һунажа мүргэжэ байгаа. Улаалзай хүбдүүд омогой Батомүнхын Молоной Бад­маханда түрүүтэй бүлэг зон Ага нютагаа ерэжэ, буянта хэмжээ ябуулгада хабаадал­сажа байһандаа урматайну­уд.

Буряад дэгэлээ үмдэhэн үбгэд, хүгшэд, дунда үеын зон, залуушуул субарга горо­олно, маани мэгзэм зальба­ран уншана. Найман субар­гын рамнайн үргэгдэһэнэй һүүлээр сагаан эдеэн табаг, hүнэй, сайн сэржэм бэлдээд ерэhэн зон даллага абаа.

Даши-Доржо БОЛОТОВОЙ гэрэл зураг

Буряад оронһоо рамнайда яһала олон хүн зорижо ошоо. Буряад ороной засаг зурга­анай хүтэлбэрилэгшэдэй, ажаһуугшадай субаргын барилгада оруулһан хуби­тань ехэ. Улаан-Үдэ хотодо субаргын барилгаар эмхид­хэлэй хороон байгуулагдажа, физкультурна-тамирай ком­плекс соо тоглолто эмхидхээ һэн. Буряад ороной ба Ага тойрогой артистнар, дуу­шад концерт-наада табиха­дань, арад зон олоор сугла­раа. Ороһон мүнгэн зөөринь хандиб болгогдон үргэгдөө бшуу. Ага нютагһаа гаража, мүнөө хотодо ажаһуудаг зон ехэ эдэбхитэйгээр мүнгэ та­таа. Мүн Буряад ороной арад зон буянта хэрэг дэмжэлсээ һэн.

Субаргын рамнай боложо байха үеэр зүлгэ ногоон “хи­бэс” дээрэ эдир хүбүүд дүрэ мэхэеэ буляалдажа барилдаа. Шэгнүүр бүхэндэ илагшадай нэрэ обогууд элирээд бай­гаа. Дүнгүүдтэйнь танилсу­улхада, Догойн Ж.Цыренов, Могойтын А.Данцаранов, Улаан-Үдын Б.Буянтуев, Ал­ханын Ч.Дамдинов, Дулдар­гын М.Судаков гэгшэд өөһэд өөһэдынгөө шэгнүүртэ илалта туйлажа гараа. Эдиршүүлэй хоорондо абар­га бүхые шалгаруулха тэмсэ­эндэ Тугшанай Ж.Найданов Амидхаашын Ю.Рахлецовые диилэжэ, гол шанда хүртөө.

Үдын хойно Алханын Ехэ шанда хүртэхын түлөө бу­ряад барилдаагаар 15-дахи ойн баярта мүрысөөнэй та­мирай нээлгэ үнгэргэгдөө. Дулдаргын аймагай захир­гаанай аша оролдолгоор мүрысөөнэй нээлгэ һур жаб­халантайгаар эмхидхэгдээ. Аймагай хүдөө нютагуудай урдаа хараха эрхим баатар хүбүүд агта хүлэгүүдые унаһан харагшадай урдуур дүхэриг хээ. «В нас сила зем­ли Забайкальской» гэһэн эт­нофестивальда хабаадаһан артистнар харагшадай ур­дуур альга ташалга доро алхалалдан гараа. Тойро­гой хүгжэлтэдэ сэгнэшэгүй хубита оруулһан хизаарай дүрэ буляалдаата барилда­анай федерациин хүндэтэ юрэнхылэгшэ Баир Жамсу­евта сэргэдэ хадаг уяхыень эрхэ үгтэһэн байгаа. Бүмбэр сохижо, амжалта туйлалта­араа Ага нютагаа, буряад арадаа дээгүүр нэрлүүлһэн тамиршадай нэрэ обогу­уд, түлөөлһэн дасан, соло зиндаань нэрлэгдээ. Хэзэ­эшье эгээл түрүүн Ага та­лын абарга бүхэ Цыбик Максаровһаа эхилээ. Цыбик – Буряад орондо, Үбэр Бай­галай хизаарта олон дасан дугангуудай нээлгэдэ, ойн баярта зорюулагдаһан, Мо­сквада Улаан талмай дээрэ ба бусад тамирай нааданууд­та абарга, дүрэ буляалдаата барилдаагаар уласхоорон­дын классай тамирай мастер юм. Удаань Зорик Жамбалов, Батор Цыренжапов, Батор Цыренов, Зорик Ешиев, Бато Дараев, Александр Бродягин гэгшэдэй нэрэ солонууд дур­дагдажа, альга ташалга доро ногоон хибэс дээрэ уригдаа.

Даши-Доржо БОЛОТОВОЙ гэрэл зураг

Шанга гэгшын тэмсээ­нэй эсэстэ Сагаан-Уулын Алдар Намсараев, Хара-Шэ­бэрэй Намжил Цыденжапов, Улаан-Үдын Баир Омоктуев, Урда-Агын Цыбик Максаров гэгшэд түрүүлжэ гараа. Мүн абаргын соло ээлжээтэ удаа Цыбик Максаров дуудуулаа.

Чимит ДОРЖИЕВ